قازاقستانداعى مۇزدىقتار – ەلدىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزدى تىرەگى. الايدا كليماتتىڭ جىلىنۋى ولاردىڭ كولەمىن جىل سايىن قىسقارتىپ كەلەدى. بۇل وزگەرىس وزەندەردىڭ اعىنىنا، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەنەرگەتيكاعا، سونداي-اق سۋ رەسۋرستارىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. مۇزدىقتاردىڭ بۇگىنگى جاعدايى مەن ەرتەڭگى قاۋپىن ساراپشىلارمەن بىرگە تالدادىق.
مۇزدىقتاردى كىم جانە قالاي زەرتتەيدى؟
بۇگىندە قازاقستاندا 2500-دەن اسا مۇزدىق بار.
ولاردىڭ باسىم بولىگى ىلە الاتاۋى، جەتىسۋ الاتاۋى، كۇنگەي الاتاۋى مەن التاي جوتالارىندا ورنالاسقان.
ولاردىڭ وزگەرىسىن تۇراقتى باقىلاۋدا الماتىداعى يۋنەسكو قامقورلىعىنداعى 2-ساناتتاعى ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ورتالىق قازاقستان ۇكىمەتى مەن يۋنەسكو كەلىسىمى نەگىزىندە قۇرىلعان، ال ونىڭ حالىقارالىق مارتەبەسى بىلتىر قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن تاعى سەگىز جىلعا ۇزارتىلدى.
دەرەككوز: تاكير بالىقباەۆتىڭ جەكە قورىنان
ورتالىق ديرەكتورى تاكير بالىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا، مۇندا قازاقستاننىڭ تاۋلى كريوسفەراسىن جىل بويى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن عىلىمي ينفراقۇرىلىم قالىپتاسقان.
– گلياتسيولوگيالىق ورتالىق ءۇش بيىك تاۋلى ستانتسيا – «تۇيىقسۋ مۇزدىعى»، ۇلكەن الماتى كولى ماڭىنداعى جانە «جوسالى-كەزەڭ» ستانتسيالارى نەگىزىندە كريوسفەراعا جىل بويى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن قۇردى، – دەدى ول.
ستانتسيالاردا اۋا رايى كورسەتكىشتەرىمەن قاتار مۇزدىقتاردىڭ ماسسالىق بالانسى، قار جامىلعىسى، مۇزدىق كولدەرى، كوپجىلدىق توڭ مەن تابيعي قاۋىپتى پروتسەستەر باقىلانادى. قازىر ورتالىق جالپى اۋدانى 930 شارشى شاقىرىمنان اساتىن ەكى مىڭنان استام مۇزدىق بويىنشا ديناميكالىق باقىلاۋ قاتارلارىن قالىپتاستىرعان. عارىشتىق مونيتورينگ ارقىلى سىرداريا مەن ءامۋداريا باسسەيندەرىندەگى مۇزدىقتاردىڭ 60 جىلدان استام ۋاقىتتاعى وزگەرىستەرى دە زەرتتەلىپ كەلەدى.
بۇل دەرەكتەر وتاندىق ۇيىمدار مەن سالالىق ۆەدومستۆولارعا، سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك مۇزدىقتاردى باقىلاۋ قىزمەتىنە (WGMS) بەرىلەدى جانە IPCC باياندامالارىندا پايدالانىلادى. مونيتورينگتىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى دا بار. ول «قازسەلدەنقورعاۋمەن» بىرلەسىپ تيان-شانداعى 50-دەن استام مورەنالىق مۇزدىق كولدىڭ بۇزىلۋ قاۋپى باعالانعان.
ورتالىقتىڭ حالىقارالىق بايلانىسى دا كەڭەيىپ كەلەدى. بۇگىندە ول توعىز ەلدەگى 21 عىلىمي ۇيىممەن جۇمىس ىستەيدى. بيىل ورتالىقتىڭ قارجىلاندىرۋى 115 ملن تەڭگەگە ۇلعايتىلىپ، قاراجات ستانتسيالاردىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسى مەن زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا باعىتتالعان.
مۇزدىقتار جىلدام ازايىپ جاتىر ما؟
ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋلار مۇزدىقتاردىڭ تۇراقتى تۇردە شەگىنىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
سوڭعى 5–6 ونجىلدىقتا ولاردىڭ اۋدانى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 0,73–0,75 پايىزعا، كولەمى شامامەن 1 پايىزعا قىسقارعان.
بۇل وزگەرىس بارلىق مۇزدىقتا بىردەي جۇرمەيدى. ولاردىڭ كليماتقا رەاكتسياسى كولەمىنە، ورنالاسۋى مەن جەر بەدەرىنە بايلانىستى.
– ءاربىر مۇزدىق – جەر بەدەرى مەن كليماتتىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ ناتيجەسى. ءاربىر مۇزدىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس جاۋاپ بەرەدى. اۋدانى 0,1 شارشى شاقىرىمنان از مۇزدىقتاردىڭ رەجيمىنە جەرگىلىكتى تابيعي جاعدايلار كوبىرەك اسەر ەتەدى. ال اۋدانى 14 شارشى شاقىرىمنان اساتىن ءىرى مۇزدىقتاردىڭ وزگەرىسى نەگىزىنەن وڭىرلىك كليماتتىق جاعدايلارمەن انىقتالادى، – دەلىنگەن ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىنىڭ جاۋابىندا.
مۇزدىقتاردىڭ ازايۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – كليماتتىڭ جىلىنۋى. 1961–2025 جىلدارى قازاقستاننىڭ تاۋلى وڭىرلەرىندەگى ورتاشا جىلدىق اۋا تەمپەراتۋراسى شامامەن 1 °C-قا ارتقان. تەمپەراتۋرانىڭ ءوسۋى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋ كەزەڭىن ۇزارتىپ، قار سىزىعىن جوعارى كوتەرسە، جاۋىن-شاشىننىڭ قاردان جاڭبىرعا اۋىسۋى قىستا جينالاتىن قار كولەمىن ازايتادى.
دەرەككوز: سايات الىمقۇلوۆتىڭ جەكە قورىنان
بۇل وزگەرىستەر مۇزدىقتارعا عانا ەمەس، وزەندەردىڭ سۋ رەجيمىنە دە اسەر ەتەدى. گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سايات الىمقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، مۇندا باستى فاكتور – جاھاندىق جىلىنۋ.
– ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز كورسەتكەندەي، گيدرولوگيالىق رەجيمنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور – كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا قىسقى جانە كوكتەمگى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى مەن جىلىمىقتاردىڭ جيىلەۋى قاردىڭ ەرتەرەك ەرۋىنە اكەلىپ، كوكتەمگى سۋ تاسۋ كەزەڭى كوپتەگەن وزەندەردە ورتا ەسەپپەن 7–10 كۇنگە ەرتەرەك باستالۋدا. كليماتتىڭ جىلىنۋى وزەندەردىڭ گيدرولوگيالىق رەجيمىمەن قاتار مۇزدىقتاردىڭ ماسسالىق بالانسىنا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى، – دەدى ول.
ەگەر قازىرگى ءۇردىس ساقتالسا، عالىمداردىڭ بولجامىنشا، 2050–2070 جىلدارى اۋدانى 0,5 شارشى شاقىرىمنان كىشى مۇزدىقتاردىڭ باسىم بولىگى جويىلىپ، ءىرى مۇزدىقتار بىرنەشە بولىككە ىدىراۋى مۇمكىن.
مۇزدىق ەرىسە، سۋ كوبەيە مە؟
مۇزدىقتاردىڭ ازايۋى بىردەن سۋ تاپشىلىعىنا اكەلمەيدى. كەرىسىنشە، بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە مۇزدىڭ قارقىندى ەرۋى وزەندەردەگى اعىندى ۋاقىتشا ارتتىرادى. عىلىمدا بۇل قۇبىلىس «سۋ شىڭى» (peak water) دەپ اتالادى.
سايات الىمقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزەڭدەگى قارقىندى ەرۋ كەيبىر وزەندەردەگى سۋ كولەمىن ۋاقىتشا ۇلعايتۋى مۇمكىن.
– اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىن كۇشەيتىپ، قار سىزىعىنىڭ جوعارىلاۋىنا جانە قورەكتەنۋ ايماعىنىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كەزەڭدە مۇزدىقتاردىڭ قارقىندى ەرۋى وزەندەردەگى اعىننىڭ ۋاقىتشا ۇلعايۋىنا، ياعني «سۋ شىڭى» كەزەڭىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. الايدا بۇل ۇزاق مەرزىمدى ءۇردىس ەمەس. مۇزدىقتاردىڭ كولەمى ازايعان سايىن ولاردىڭ وزەندەردى قورەكتەندىرۋدەگى ءرولى دە السىرەيدى، – دەدى ول.
ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋلەرى دە وسى وزگەرىستى كورسەتەدى. عالىمدار ءۇش جىل ىشىندە التى وزەننەن الىنعان جەتى مىڭنان استام سۋ سىناماسىنا يزوتوپتىق تالداۋ جۇرگىزىپ، كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ ەڭ جوعارى كەزەڭى شىلدە–تامىزدان ساۋىر–مامىرعا قاراي ىعىسىپ كەلە جاتقانىن انىقتاعان.
كليماتتىق ستسەناريلەر بويىنشا، وڭىردەگى مۇزدىقتارمەن قورەكتەنەتىن وزەندەردە «سۋ شىڭى» 2030 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 2040 جىلداردىڭ باسىندا بايقالۋى مۇمكىن. ودان كەيىن مۇزدىق قورى ازايعان سايىن، اسىرەسە جازعى وزەن اعىنى تومەندەي باستايدى.
ياعني بۇگىنگى ۋاقىتشا سۋ مولشىلىعى ەرتەڭگى تۇراقتى سۋ قورىنىڭ كەپىلى ەمەس. كەرىسىنشە، ول مۇزدىق قورىنىڭ سارقىلىپ بارا جاتقانى تۋرالى بەلگى. ەندەشە باستى سۇراق – بۇل پروتسەستى باسەڭدەتۋگە بولا ما؟
مۇزدىقتاردى ساقتاپ قالۋعا بولا ما؟
الەمنىڭ ءار ەلىندە مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىن باياۋلاتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى تەحنولوگيالار سىناقتان ءوتىپ جاتىر. بىراق ازىرگە ولاردىڭ تيىمدىلىگى جەكەلەگەن مۇزدىقتارمەن شەكتەلەدى جانە جاھاندىق جىلىنۋدى توقتاتا المايدى.
– قىتايدا مۇزدىقتاردى كۇن ساۋلەسىنەن قورعايتىن گەوتەكستيلدەر مەن نانوتالشىق ماتەريالدار، باتىس ەلدەرىندە جاساندى قار ءوندىرۋ جانە جاۋىن-شاشىندى جاساندى ارتتىرۋ تەحنولوگيالارى سىنالۋدا. قازاقستان دا پيلوتتىق جوبالار اياسىندا بۇلتتاردى سەبۋ تەحنولوگياسىن قولدانادى. الايدا مۇنداي ادىستەر ازىرگە شاعىن اۋماقتا عانا ءتيىمدى ءارى ولاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدى، – دەيدى ورتالىق ماماندارى.
سوندىقتان ماماندار مۇزدىقتاردى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى جولى – جاھاندىق جىلىنۋدى تەجەۋ ەكەنىن ايتادى. پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن قىسقارتۋ جانە كليماتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ جەكەلەگەن تەحنولوگيالاردان الدەقايدا اۋقىمدى ناتيجە بەرە الادى.
دەرەككوز: ايجان ىسقاقوۆانىڭ جەكە قورىنان
ەكولوگ، ساراپشى ايجان ىسقاقوۆانىڭ پىكىرىنشە، مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى – تەك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ ماسەلەسى ەمەس. ونىڭ سالدارى ەڭ الدىمەن سۋ قاۋىپسىزدىگىنەن كورىنەدى.
– كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى تەك عالىمداردى قىزىقتىراتىن ماسەلە دەگەن كەڭ تاراعان قاتە تۇسىنىك بار. الايدا سوڭعى ءجۇز جىلدا الەم مۇزدىقتارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن جوعالتتى. تاعى ءبىر قاۋىپتى ميف – بۇل پروتسەستى ەندى وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن پىكىر. الداعى ونجىلدىقتاردا ونى تولىق توقتاتۋ مۇمكىن بولماسا دا، قارقىنىن باسەڭدەتۋگە بولادى، – دەدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان، قىرعىزستان جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرى كليمات وزگەرىسىنە بەيىمدەلىپ، سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋدىڭ ورتاق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت.
دەمەك، مۇزدىقتاردىڭ تاعدىرى جاھاندىق كليمات ساياساتىنا دا، وڭىرلىك سۋ باسقارۋىنا دا بايلانىستى. ال وزگەرىستىڭ ناقتى اۋقىمىن ءتۇسىنۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – ۇزاق مەرزىمدى مونيتورينگ. قازاقستاندا مۇنداي باقىلاۋدىڭ سيمۆولىنا اينالعان نىساننىڭ ءبىرى – تۇيىقسۋ.
تۇيىقسۋ – كليماتتىڭ جىلناماسى
گلياتسيولوگ نيكولاي كاساتكين ءۇشىن تۇيىقسۋ – جاي عانا زەرتتەۋ نىسانى ەمەس. ول شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى مۇزدىققا كوتەرىلىپ، مۇزدىڭ ەرۋىن، مۇزدىق كولىنىڭ دەڭگەيىن جانە اسپاپتار كورسەتكىشىن تىركەپ كەلەدى. وسى ۇزدىكسىز ولشەمدەر تۇيىقسۋدىڭ عانا ەمەس، تۇتاس تاۋلى ءوڭىر كليماتىنىڭ وزگەرىسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قىستا ستانتسياداعى اسپاپتار اۋا تەمپەراتۋراسى مەن ىلعالدىلىعىن، جاۋىن-شاشىن، جەل، قار جامىلعىسى، اتموسفەرالىق قىسىم جانە كۇن ساۋلەسىنىڭ ۇزاقتىعىن تىركەيدى. ال جازدا عالىمدار كۇن سايىن مۇزدىق كولىنىڭ دەڭگەيىن ولشەپ، مۇزدىققا شىعادى. وعان ۇزىندىعى ءتورت مەتردەن اساتىن 120-دان استام رەيكا ورناتىلعان. سولار ارقىلى ەرىگەن مۇز كولەمى انىقتالىپ، مۇزدىقتىڭ جىلدىق ماسسا بالانسى ەسەپتەلەدى.
دەرەككوز: veters.kz
وسىنداي ۇزدىكسىز باقىلاۋدىڭ ارقاسىندا تۇيىقسۋ ورتالىق ازياداعى ەڭ جاقسى زەرتتەلگەن مۇزدىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. ونىڭ دەرەكتەرى 1950-جىلداردان بەرى دۇنيەجۇزىلىك مۇزدىقتاردى باقىلاۋ قىزمەتىنە بەرىلىپ كەلەدى.
كاساتكيننىڭ ەسەبىنشە، 1957 جىلدان بەرى تۇيىقسۋ جىلىنا ورتا ەسەپپەن ءبىر ميلليون تەكشە مەتر مۇز جوعالتادى. بۇل – جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس، ازايىپ بارا جاتقان تۇششى سۋ قورى.
– ادامدار مۇنى جاي عانا تۇسىنە بەرمەيدى. ۇيدە كراندى اشسا، سۋ اعادى. ال ونىڭ قايدان كەلگەنى تۋرالى ويلامايدى. ال سۋ ءدال وسى جەردەن كەلەدى، – دەدى گلياتسيولوگ.
كاساتكين ءۇشىن مۇزدىقتاردىڭ ءاربىر وزگەرىسى كليماتتىڭ وزىندىك جىلناماسى. سوندىقتان تۇيىقسۋداعى باقىلاۋ ءبىر مۇزدىقتىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس، بۇكىل تاۋلى جۇيەدە ءجۇرىپ جاتقان پروتسەستەردى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
الايدا مۇنداي مونيتورينگتى ونداعان جىل بويى جالعاستىرۋ ءۇشىن تەك قۇرال-جابدىق ەمەس، ماماندار قاجەت.
گلياتسيولوگتار نەگە دايىندالمايدى؟
قازاقستان مۇزدىقتارىن زەرتتەۋ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانىمەن، ەلىمىزدە «گلياتسيولوگ» دەگەن جەكە ماماندىق بويىنشا كادر دايارلانبايدى. قازىر قاجەتتى ءبىلىم گيدرولوگيا، گيدروگەولوگيا، كليماتولوگيا، ەكولوگيا، گەوينفورماتيكا جانە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ باعىتتارى ارقىلى بەرىلەدى.
– مىسالى، قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرقاتار ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا «گەولوگيا جانە گيدروگەولوگيا نەگىزدەرى» مەن «گيدرولوگيا» پاندەرى اياسىندا «گلياتسيولوگيا نەگىزدەرى» وقىتىلادى. ال قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باعدارلامالارىندا مۇزدىقتاردى، سۋ رەسۋرستارى مەن كليماتتىق پروتسەستەردى زەرتتەۋگە قاجەتتى قۇزىرەتتەر قالىپتاستىراتىن پاندەر ەنگىزىلگەن، – دەپ حابارلادى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى.
دەرەككوز: Seth Campbell with students, Juneau Icefield Research Program
ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە دە مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى، ەرىگەن سۋلاردىڭ قالىپتاسۋى، تاۋلى وڭىرلەردىڭ سۋ تەڭگەرىمى مەن قاۋىپتى تابيعي پروتسەستەر گيدروگەولوگيا، ينجەنەرلىك گەولوگيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى پاندەرى ارقىلى قاراستىرىلادى.
– گيدروگەولوگيا ءۇشىن مۇزدىقتار جەرۇستى جانە جەراستى اعىندارىنىڭ قالىپتاسۋ كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. سوندىقتان ستۋدەنتتەر مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى، ەرىگەن سۋلاردىڭ جەراستى سۋلارىنا ءسىڭۋى، تاۋلى اۋداندارداعى سۋ قورلارىنىڭ قالىپتاسۋى جانە مۇزدىقتاردىڭ دەگراداتسياسى كەزىندە سۋ رەسۋرستارىنىڭ وزگەرۋى سياقتى ماسەلەلەردى وقيدى. ينجەنەرلىك گەولوگيادا مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنەن بولاتىن سەل، كوشكىن، بەتكەي تۇراقتىلىعىنىڭ وزگەرۋى جانە ولاردىڭ ينفراقۇرىلىمعا اسەرى قاراستىرىلادى، – دەپ تۇسىندىرىلگەن مينيسترلىك اقپاراتىندا.
بۇگىنگى جۇيە وسىلايشا تار بەيىندى گلياتسيولوگتان گورى مۇزدىقتاردى پانارالىق تۇرعىدان زەرتتەي الاتىن مامانداردى دايارلاۋعا باعىتتالعان. بىراق كليمات وزگەرگەن سايىن مۇزدىقتاردى كاسىبي زەرتتەيتىن كادرلارعا سۇرانىس تا ارتا بەرەدى.
قازاقستانداعى گلياتسيولوگيا مەكتەبىنىڭ قالىپتاسۋىنا پروفەسسور يگور سەۆەرسكي ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن ايتۋ قاجەت. ول الپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى مۇزدىقتار، قار كوشكىنى جانە تاۋلى وڭىرلەردەگى تابيعي پروتسەستەردى زەرتتەپ كەلەدى. عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءۇش عىلىم دوكتورى مەن 13 عىلىم كانديداتى دايارلانعان.
P.S. گلياتسيولوگيا – بيىك تاۋداعى ەكسپەديتسيانى، جىل بويعى مونيتورينگتى جانە كۇردەلى تابيعي جاعدايدا جۇمىس ىستەۋدى تالاپ ەتەتىن سالا. سوندىقتان مۇزدىقتاردى زەرتتەۋ – تەك عىلىمنىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن الدىن الا باعالاۋدىڭ ءبىر تەتىگى. مۇزدىقتار شەگىنىپ بارادى. ولاردى تولىق توقتاتۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس. بىراق وزگەرىستى دەر كەزىندە ولشەپ، سۋ رەسۋرستارىنا اسەرىن بولجاپ، وعان بەيىمدەلۋگە بولادى. ال بۇل ءۇشىن قازاقستانعا تۇراقتى مونيتورينگپەن قاتار، مۇزدىقتاردىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن جاڭا بۋىن عالىمدارى قاجەت.
ايعانىم مۇستاپاەۆا
