باسپالار مەن باسقالار
كىتاپ جازۋ – ءبىر باسقا،
كىتاپ باسۋ – ءبىر باسقا.
كادەسىنە جاراتار،
كوشى ءتۇزۋ ءبىر باسپا!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
الماتىداعى اباي مەن گاگارين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسى و باستان قالامگەرلەردىڭ ەڭ كوپ شوعىرلاناتىن جەرى ەدى. قوس كوشەنىڭ توعىسىندا تۇرعان باسپالار ۇيىندە شىعارماشىلىق وكىلدەرىنىڭ باسى قوسىلاتىن. قازاقتىڭ مەن دەگەن مىقتى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ءبىرازى وسىندا جۇمىس ىستەيتىن. ولار جاي جۇمىس ىستەمەيدى، كىتاپ ازىرلەيدى. كىتاپ ەتىپ باستىرۋعا ۇسىنىلعان قولجازبانى اسىقپاي رەداكتسيالايدى. تالايعا رۋحاني ازىق بولاتىن كىتاپ شىعارۋدان ارتىق قاستەرلى كاسىپ جوق ەكەنى انىق. ەندەشە، قاستەرلى كاسىپپەن اينالىساتىنداردىڭ ءوزى دە ايرىقشا قادىرلى بولماق.
سونىمەن، باسپالار ءۇيى – قالامگەرلەر ەڭ كوپ باس سۇعاتىن عيماراتتاردىڭ ءبىرى-ءتىن. قازاقستاننىڭ ماڭدايالدى باسپالارىنىڭ ءبارى وسى ۇيدە قونىس تەپكەن-ءدى. «جازۋشى»، «جالىن»، «بالاۋسا»، «قاينار»، «مەكتەپ»، «ونەر»، ء«بىلىم»، «قازاقستان»، «راۋان»... كوپ ەندى... ول كەزدە قازىرگىدەي ء«بىر ادام – ءبىر باسپا» تەورياسى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىگى شامالى، كەشىرىڭىزدەر، جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك قوجايىنى رەتىندە تىركەلىپ، نە بەرسەڭ، سونى باسۋعا ۇسىناتىن جۇلىمىرلار مەن جىرىندىلار اتىمەن جوق. جاۋاپكەرشىلىك ەشقاشان شەكتەلمەيتىن زامان. شەكتەلگەنىڭ نە، موينىڭا العان مىندەتىڭنىڭ ءوزى التى اتانعا جۇك بولادى. جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي ادامدار باسپانىڭ دا، باسقانىڭ دا ماڭىنان قىرىق قادام اۋلاق جۇرەدى.
جۇرتتىڭ جادىندا جاتتالعان ءھام ساناسىندا ساقتالعان بۇل عيماراتتىڭ قالاي تۇرعىزىلعانى تۋرالى مالىمەتتەردى بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆتىڭ ىلگەرىرەكتە «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان ەستەلىگىنەن تاپتىق. ورتالىق كوميتەتتىڭ ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن شاكەڭ ءبىر كۇنى باسپا ءىسى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل باسپالار ءۇيى مەن سوعان جاپسارلاس «كىتاپ» فابريكاسىنىڭ سالىنا باستاعان تۇسى ەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى وزدىگىنەن جانە وڭايلىقپەن جۇزەگە اسا قويمايتىن كۇرمەۋى كوپ شارۋا كورىنەدى. قۇرىلىسقا جاۋاپتى مەكەمەلەر كىتاپ شىعارۋ ىسىنە قاتىستى عيماراتقا مويىن بۇرا بەرمەيدى. جوسپارلاۋ كوميتەتىندەگىلەر دە سالعىرتتىق تانىتادى. سوعان ابدەن كۇيىنگەن ەلەۋكەنوۆ ەكى وكپەسىن قولعا الىپ، تالاي ەسىكتى توزدىرادى. ءبىرىنشى حاتشى دىنمۇحامەد قوناەۆقا دا، مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بايكەن اشىموۆكە دە جاعدايدى باياندايدى. ءسويتىپ، باسپا ىسىنە بايلانىستى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىستارىنا جان بىتەدى. دەگەنمەن، كوميتەت توراعاسى باسپالار ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىن نازارىنان تىس قالدىرماي، ۇنەمى قاداعالاپ وتىرعان دەسەدى.
ادەپكىدە شەريازدان ەلەۋكەنوۆكە باسپالار ءۇيىنىڭ جوباداعى بەينەسى مۇلدە ۇنامايدى. ول قازاق باسپاگەرلەرىنىڭ ورتاق شاڭىراعىن ءدال وسىنداي قوراش كەيىپتە كورگىسى كەلمەيدى. ەگەر وسى ۇلگىمەن سالىنسا، ماڭايىنداعى باسقا ۇيلەردەن ايتارلىقتاي ايىرماسى بولماتىنىن انىق اڭعارادى. بۇل كۇدىگىن تەگەۋرىندى توراعا بىلايشا بىلدىرەدى: «فاسادى تىم سۇرقاي. جۇرت «حرۋششەۆكا» دەپ اتاپ كەتكەن ەگىز قوزىداي ۇقساس پانەل كوروبكالاردان اينىمايدى. سول جاداۋلىققا باسپا ءۇيى دە ۇشىراعالى تۇر. ونىڭ سۇرعىلت پانەلىن جىل سايىن اعارتىپ تۇرۋىڭ كەرەك ەكەن. جوباداعى كۇيىندە قالدىرىلسا، اباي كوشەسىنىڭ ءبىر كۆارتالىن دەرلىك سۇرىقسىزداندىرايىن دەپ تۇر».
سول كەزدە ماڭعىستاۋدىڭ ۇلۋتاسى قۇرىلىسقا جاڭا عانا قولدانىلا باستاعان-دى. شاكەڭ باسپالار ءۇيىنىڭ سىرتىن سول ۇلۋتاسپەن قاپتاتىپ، قازاقتىڭ وي-ورنەگىمەن ادىپتەلگەن مەتالمەن كومكەرگەندى ءجون سانايدى. ويعا الۋ بار دا، ىسكە اسىرۋ بار. كۇن ىلگەرى جوبالانىپ، بەكىتىلىپ قويعان نارسە وڭايلىقپەن جاڭالانا قويمايدى. بىراق ويعا العانىن سوڭىنا جەتكىزگەنشە ءبىر تىنبايتىن شاكەڭ شەگىنبەيدى. قۇرىلىسشىلارمەن مامىلەگە كەلەدى. قوسىمشا قاراجات كوزىن تابادى. و باستا ءورت شىققان كەزدە پايدالانىلاتىن ەكى سۋ قويماسى جوسپارلانعان كورىنەدى. سونىڭ بىرەۋىنەن باس تارتىپ، ۇنەمدەلگەن اقشانى باسپالار ءۇيىن جاڭاشا ارلەۋگە جۇمسايدى. ءسويتىپ، سول مەزگىلدىڭ ولشەمىمەن العاندا، اسەمدىگى كوز تارتاتىن تاعى ءبىر عيمارات بوي كوتەرەدى. بۇل قۇرىلىستىڭ ءون بويىنان ەلەۋكەنوۆتىڭ ەركىن ويىنىڭ نىشاندارى سەزىلىپ تۇردى.
قۇرىلىسشىلار اياعىنا جەم تۇسكەن اتتاي كىبىرتىكتەي باستاسا، شيراق شاكەڭ شاپقاننان شاۋىپ وتىرىپ، ورتالىق كوميتەتكە كەلەدى. ءوزىنىڭ قىزمەت ىستەگەن تسەكاسى. ارىپتەستەرى بۇرقىلداپ-بۇرقىلداپ الىپ، ماسەلەسىن تەزىرەك شەشىپ بەرەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە شەريازدان ەلەۋكەنوۆ «الماتى قالاسىنداعى باسپالار ءۇيى قۇرىلىسىنىڭ بارىسى تۋرالى» دەگەن قاۋلىنىڭ جوباسىن ءوزى ازىرلەپ، ديماش احمەتۇلىنا قول قويدىرىپ الادى. سودان سوڭ جۇمىسى جاندانا باستايدى.
شەريازدان اعانىڭ ءوزى كوك بەينەتكە تولى بۇل كەزەڭ بىلايشا ەسكە الادى: «اباي مەن گاگارين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى باسپالار ءۇيىن سالىپ جاتقان كەز. كوتلوۆانى قازىلىپ، ىرگەتاسى قالانا باستاعاندا «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ءابىلماجىن جۇماباەۆقا ەكى-ءۇش قىزمەتكەرىمەن بارىپ، شامپانسكي اشىپ، قۇتتى قونىسىمىز بولسىن دەپ ىرىمىن جاساڭدار دەپ تاپسىرىپ، كوڭىلىمدى بىرلەپ جۇرگەن ۋاقىت. كىتاپ قالاشىعى بارعان سايىن قالانىڭ كورىكتى ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. اباي كوشەسىندە ۇلكەن عيمارات بوي كوتەردى. سوندا قۇرىلىسشى مامانداردىڭ جاسامپاز، ونەرشىل جۇرت ەكەنىنە ابدەن كوزىم جەتتى. قولدارىنان شىققان دۇنيەنىڭ نەعۇرلىم جاراسىمدى كورىنۋىنە بارىن سالادى ەكەن».
شاكەڭ مۇنىمەن دە توقتامايدى. باسپالاردى تەلەفونعا تولتىرادى. اسحاناداعى اقاۋلىقتاردى جويادى. قازاق شريفتەرى بار ماشينكالاردىڭ قاتارىن كوبەيتەدى. باسپا ءۇيىنىڭ الدىنا ەگىلگەن كوشەت بوي كوتەرمەي قالسا دا، جاس اعاشتار قۋراپ بارا جاتسا دا، ەلدىڭ ءبارى ەلەۋكەنوۆكە بارىپ شاعىناتىن بولدى. ءوستىپ ۇنەمى جۇرت جۇمىسىنا جەگىلدى دە ءجۇردى.
باسپا ءىسى كوميتەتىن ون بەس جىل باسقارعان شەريازدان ەلەۋكەنوۆ ەلىمىزدەگى باسپالاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇل كەزەڭدە باسپالار ۇيىندە ساۋاتتى رەداكتورلاردىڭ شوعىرى ءتۇزىلدى. رەداكتورلىق مەكتەپ قالىپتاستى. وسى ءبىر عيمارات قالامگەرلەردىڭ ناعىز شىعارماشىلىق وتاۋىنا اينالدى.
ونىڭ ۇستىنە كىتاپ اتاۋلى جاپپاي وقىلاتىن ءداۋىر ەدى بۇل. ەلدىڭ بۇكىل كىتابى وسى باسپالاردا ازىرلەنەدى. سول ماڭايداعى باسپاحانادان شىعارىلىپ، بارلىق وڭىرگە جىبەرىلەدى. ول كەزدە باسىلعان ونىمدەردىڭ تيراجى بۇگىندە تۇسكە كىرەدى. قالانىڭ كىتاپ دۇكەندەرى كۇن سايىن جاڭا دۇنيەمەن تولىعىپ جاتادى. كۇللى اۋىلدى كىتاپتىڭ رۋحى تەربەپ تۇرادى.
ءسويتىپ، باسپالار دا، باسقالار دا تەك سونىمەن تىنىستايدى.
قالامگەرلەر مەن قولجازبالار
قولجازباڭدى وڭدەيدى،
قاتە كورسە، جوندەيدى.
قارىمدىراق بولسا ەگەر،
قولقالاۋعا كونبەيدى!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
بۇگىندە عوي، ەكىنىڭ ءبىرى كىتاپ جازادى. اكتەر دە، شاحتەر دە، زاڭگەر دە، سانگەر دە جازۋشى. بەدەلى بەس اتانعا جۇك بولاتىن كەيبىر كىسىلەر قارتايعاندا ايىپ اشىپ، ولەڭ ورەدى. ول جازعانى ولەڭگە ۇقساسا نەعىل دەيسىڭ؟! باياعى قوجاناسىردىڭ ءتۇن ىشىندە تۇرىپ، ايەلىن وياتىپ، قاعاز-قالام الدىرىپ، «قىزىل تۇمسىق تاۋىق ءجۇر، جاسىل جاپىراقتاردىڭ اراسىندا»، – دەپ ۇيقاس قۇراعانى سەكىلدى بىردەڭە. بىراق وزدەرى سونى ولەڭ دەپ ويلايدى. ءوزىنىڭ اقىن ەكەنىنە يمانداي سەنەدى. جىلىگى تاتىمايتىن قولجازباسىن التىنمەن اپتاپ، كۇمىسپەن قاپتاپ كىتاپ ەتىپ شىعارادى. اراسىنا ءتۇرلى-ءتۇستى سەكسەن سەگىز سۋرەت سالادى. جازعانىم كىتاپ اتاۋلىعا مۇلدە ۇقسامايدى-اۋ دەگەن وي قاپەرىنە دە كىرمەيدى. سۋرەتتىڭ استىنداعى ماتىندەر شامامەن بىلاي بوپ كەلەدى: «قۇدام سەرىكپەن بىرگە». «اپشەم اقشاگۇلدىڭ ەنەسى سانىمگۇل شالى جاقىپقا ارناپ قۇدايى بەرگەندە تۇسكەنىمىز». «رىبالكا مەن وحوتادا جۇرگەن قايران كۇندەر». وسى سىقىلدى شالا-جانسار تىركەستەردى قازىر شىعىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ ءبىرازىنان كورىپ قالاسىز. سەبەبى تالعامنان كۇي كەتكەلى قاشان. ەشكىم ەشنارسەگە باس اۋىرتپايدى. نە ۇسىناسىڭ، اپاي-توپايىن شىعارىپ، سونى باسىپ بەرەدى. ورىسشادان تىكەلەي اۋدارعان ماتەلمەن ورنەكتەسەك، «نە ەكسەڭ، سونى وراسىڭ». ءبىر عاجابى، وسى تاقىلەتتەس كىتاپ جازعان ادامدار دا ەت قىزۋىمەن جازۋشىلار وداعىنا ءوتىپ كەتىپ جاتىر. مۇنداي مۇندارلاردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
ال ءبىر كەزدە كەز-كەلگەن قولجازبا الدىمەن ار-ۇياتتىڭ بەزبەنىنەن وتەتىن. «وسىعان لايىقپىن با، جوق پا؟»، – دەگەن ساۋالدى وزىڭە-ءوزىڭ قوياسىڭ. سەبەبى، ول داۋىردە قالامگەردىڭ قادىرى بولدى. شىعارماشىلىقتىڭ جازىلماعان زاڭدارى بار ەدى. بىردەڭە تۇرتكىڭ كەلسە، الدىمەن اينالاڭا قارايسىڭ، اقىن-جازۋشى دەگەندەردىڭ اتاق-داڭققا بولەنگەن كەيپىن كورەسىڭ. ولاردىڭ ەرەكشە جاراتىلىس ەكەنىن بايقاسىڭ. ولەڭ مەن اڭگىمەنىڭ وڭايلىقپەن جازىلمايتىنىن، كەرەك دەسەڭىز، وزىنەن-ءوزى تۋاتىن دۇنيە ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. سەنى سولاردىڭ مىسى باسادى. سول مىسى قۇرىماعىردىڭ باسىلماۋى ءۇشىن دە ۇيات پەن ادەپ قاجەت. سوندىقتان كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىڭە بايلاي قويمايسىڭ. اركىم ءوز شاماسىن بىلەدى. وزىڭنەن مىقتى اقىن توبە كورسەتسە، كوپكە دەيىن ەسەڭگىرەپ جۇرەسىڭ. اقىرى، ول سەنى ولەڭ ولكەسىنەن قۋىپ شىعادى. پروزاشىلار دا سولاي. بەسىكتەن بەلىڭ شىقپاي جاتىپ، بىردەن روماننىڭ جالىنا جارماسۋ دەگەندى اتاماڭىز. اۋەلى اڭگىمە جازىپ كورەسىڭ. ءتىپتى ودان بۇرىنىراق قالام تەربەۋگە جول اشاتىن، اڭگىمەنىڭ بەر جاعى مەن سۋرەتتەمەنىڭ ار جاعىندا تۇراتىن نوۆەللا دەگەن جانردا باق سىنايسىڭ. سوسىن جازۋىن جازىپ الىپ، قاي رەداكتسياعا اپارارىڭدى، كىمنىڭ قولىنا تاپسىرارىڭدى بىلمەي جۇرەكسىنىپ، سەڭ سوقتاي بالىقتاي سەندەلىپ، بەس-التى كۇن جۇرەسىڭ. ويتكەنى سۇلۋ ءسوزدىڭ يەسى، كوركەمدىكتىڭ كيەسى بار ەكەنىن ءسات سايىن سەزەسىڭ. سەزىنگەن سوڭ جامان كىتاپ جازعىڭ كەلمەيدى.
سونىمەن، بۇكىل باسپا وسىندا بولعان سوڭ جازۋشى بىتكەن سول ماڭايدى جاعالاپ جۇرەدى. بۇل جەردە ارينە، گازەت-جۋرنال رەداكتسيالارىنداعى سەكىلدى القىن-جۇلقىن تىرشىلىك بولا بەرمەيدى. بىراق ونىڭ ەسەسىنە قالامگەرلەر كىتاپقا اينالاتىن قولجازباعا ەرتەلى-كەش ۇڭىلەدى دە وتىرادى. ءار سوزگە شۇقشيادى. شۇقشيۋدىڭ دا شۇقشيۋى بار. ەرتەرەكتە تسەنزۋرا قىلىشىن جالاڭداتىپ، ءار ءسوزدىڭ توبەسىنەن ءتونىپ تۇردى. باعزى ءبىر پىسىقاي رەداكتورلار قولجازبادان ساياسي استار ىزدەيدى.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» دەگەن رومانىندا باس كەيىپكەر ەركىننىڭ مىناداي مازمۇنداعى ولەڭى بار ەدى. بولات دەگەن بالانىڭ بەتىنە ماسا قونادى. سول ەركىن قانعا تويىپ، ابدەن تىرسيىپ تۇرعان ماسانى شەرتىپ جىبەرەدى. ولەڭ «ماسا ءولدى، بولاتتى، جىلاتىپ الدىم»، – دەپ اياقتالادى. وسىنى قىراعى كوزدەر بىلايشا تالداپتى: «بولات – ول سوۆەت بالاسى. ال ونىڭ، سوۆەت بالاسىنىڭ قانىن سورۋشى كىم؟ كادىمگى جاي ماسا ما؟ جوق، جاي ماسا ەمەس. اۆتوردىڭ ماسا دەپ بۇركەپ ايتىپ وتىرعانى قاناۋشى تاپ – كاپيتاليستەر. ەكى بەتى تورسىقتاي سوۆەت بالاسىنىڭ قانىن جاۋىز كاپيتاليستەرگە سورعىزدىرىپ قويعان. ولەڭ بولاتتىڭ جىلاۋىمەن بىتەدى. وسىنداي قانداي تاربيەلىك ءمان بار؟ سوۆەت بالاسىن جايناتىپ، كۇلدىرىپ كورسەتۋدىڭ ورنىنا ونىڭ كوزىنەن سوراسىن اعىزىپ، بوتاداي بوزداتىپ قويۋ اۆتورعا نەگە قاجەت بولعانىن ءبىز، پەداگوگتەر، تۇسىنە المادىق». ادەبيەتتەن ماقۇرىم ادامداردىڭ وسىنداي سولاقاي سىنى كوبەيىپ كەتكەن سوڭ بەردىبەك اعامىزدىڭ ءسوز ونەرىنەن ءبىرجولا جەرىگەنى دە بارشاعا بەلگىلى.
نەمەسە اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ «شەكاراداعى تورعايلار» دەگەن ولەڭىن الايىق. العاشقى شۋماعى مىناداي:
باتىستا ەمەس، كۇنگەيدە
جۇرسە دە قيىر شالعايدا.
شەكارانى بىلمەيدى،
شەكاراداعى تورعايلار.
ءارى قاراي «بەرگى بەتتەگى ۇياعا، ارعى بەتتەن ءشوپ تاسىپ. ارعى بەتتەگى ۇياعا، بەرگى بەتتەن ءشوپ تاسىپ»، – دەپ جالعاسادى. بۇل دا – تىرناقتىڭ استىنان كىر ىزدەۋگە تاپتىرمايتىن ولەڭ. «جۇرسە ەگەر تىرلىك قامىمەن، ءوتتى دەمە ەل ىزدەپ. ءوز ەلىم دەيدى ءبارىن دە، كەتپەسە شايىپ تەڭىز كەپ». «كۇنىگە مىڭ كەپ، مىڭ ءوتىپ، شەكارانى بۇزادى». مىنە، مۇنداي شيرىعىپ تۇرعان شۋماقتار ونسىز دا سەكەمشىل جانداردى تىنىش ۇيىقتاتسىن با؟! تەگەۋرىندى تەمكەڭنىڭ شەكاراداعى شارتتارعا پىسقىرىپ قارامايتىن ءتارتىپسىز تورعايلارى تالاي رەداكتوردىڭ شاشىن اعارتقان سياقتى.
بالا كەزىمىزدە ءجىبى ءتۇزۋ كىتاپتىڭ سوڭىندا رەداكتوردىڭ اتى-ءجونى جازىلاتىن. جالعىز، رەداكتور عانا ەمەس، تەحنيكالىق رەداكتور دا، سۋرەتشى دە، كوررەكتور دا كورسەتىلەدى. مىنە، وسىلاردىڭ ءبارىن دە الماتىداعى باسپالار ۇيىنەن تاباسىڭ. اسىرەسە رەداكتوردىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. ول سەنىڭ قولجازباڭدى مۇقيات وقيدى. ستيلدىك تۇرعىدان جوندەيدى. قاتەڭدى كوزىڭە شۇقىپ كورسەتەدى. مىقتى جازۋشى بولۋىڭ مۇمكىن. بىراق جازعان دۇنيەڭدە ولپى-سولپى تىركەستەر كەزدەسۋى كادىك. ءتاۋىر رەداكتور سونى بايقاسا، سەنىڭ اتتى ۇركىتەتىن ابىروي-اتاعىڭا قارامايدى. قولجازباڭدى ايماڭداي قىلىپ ايعىزداپ، وزىڭە قايتىپ بەرەدى. رەداكتورىڭنىڭ قارىم-قابىلەتىن مويىنداساڭ، ونىڭ ايتقان ۋاجىنە كەلىسۋگە مىندەتتىسىڭ. باسپا سالاسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن بەلگىلى اقىن بايبوتا اعامنىڭ ءدال وسىنداي تاباندى رەداكتور بولعانىنا داۋ جوق. ونى ءار جىلداردا جاريالاعان قازاقتىڭ ايگىلى قالامگەرلەرىنىڭ باسۋعا ۇسىنىلعان قولجازبالارىن تىلگە تيەك ەتكەن ماقالالارىنان بايقايمىز. ال كۇرىشتى كۇرمەكتەن ايىرۋعا ورەسى جەتپەيتىن بوسبەلبەۋ رەداكتور قالامگەردىڭ ىڭعايىنا جىعىلا سالادى. تىم بولماسا، سىرتتان پىكىر بەرۋشىلەر ءادىلىن ايتپاسا، قولجازبا ءيى قانباعان كۇيىندە وندىرىسكە كەتەدى.
باسپا قىزمەتىندەگى باس قايشىلىق، مىنە، وسىدان باستالادى. باسپالار ءۇيى مۇنداي سويقان ساتتەردىڭ تالايىنا كۋا بولدى...
اۆتورلار مەن ايتقىشتار
بوس كەتپەسىن كۇشىڭ دە،
باسسىن العا ءىسىڭ دە.
بۇكىل قىزىق، بىلسەڭىز،
باسپالاردىڭ ىشىندە!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
قازاق رۋحانياتىنا وزىندىك ولجا سالعان كىتاپتاردىڭ كوبى وسى جەردەن شىقتى. باسپانىڭ قىزمەتكەرى بولۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مەكتەپتەن ءوتۋ شارت سەكىلدى ەدى. سەبەبى ازۋى التى قارىس جازۋشىمەن ايتىسىپ-تارتىسىپ، قولجازباسىنا قول سالۋ ءۇشىن ءتيىستى ءبىلىم-بىلىكتىڭ قاجەت ەكەنى ايدان انىق. سوندىقتان باسپا سالاسىنا نەگىزىنەن بۇرىن گازەت-جۋرنالدا جۇمىس ىستەگەن ماماندار كوبىرەك تاڭدالاتىن. كۇندەلىكتى باسىلىمدى شىعارۋ جەدەلدىكتى تالاپ ەتەدى. ال كىتاپ ازىرلەيتىن رەداكتورلار ءوز ىسىنە اسا بايىپپەن قارايدى. ەكى شوقىپ، ءبىر قارايتىن جاۋاپتى جۇمىس. گازەتتەگىدەي الاشاپقىن تىرشىلىكتەن گورى ەلەپ-ەكشەۋى مولىراق، تالداپ-تارازىلاۋى كوبىرەك شارۋاعا بەيىمدەلەسىڭ.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىككە توقتالايىق. ول كەزدە شىققان كىتاپتاردان گرامماتيكالىق قاتە تابۋ قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. جيناققا ەنگەن ماتىندەردىڭ ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن ورنىندا تۇرادى. ال قيسىق نەمەسە قيىس تۇسكەن ءارىپ ەمگە جوق. ساياسي قىراعىلى جاعىنان ساياسي بيۋرودان كەم تۇسپەيتىن سىرالعى رەداكتورلار ادەبي ماتىننەن دە قاتەلىك جىبەرمەيدى. قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىستىڭ تالاپتارىنا تومپاقتاۋ كەلمەيتىندىگىنە كوزى ابدەن جەتكەن رەداكتور ەندى ءماتىننىڭ دەرەكتىك تۇرعىدان دۇرىستىعىن تەكسەرەدى. قازىرگىدەي ينتەرنەتكە كىرىپ، ىزدەۋ ارنالارىنا ۇڭىلە سالۋ نەمەسە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جەمساۋىنا جۇگىنە سالۋ دەگەن ول زاماندا اتىمەن جوق. ءتىپتى تۇسكە دە كىرمەيدى. بىراق ۇيالى تەلەفوندى بىلمەيتىن ءداۋىردىڭ وزىندە قالاعان ادامىڭدى قالاعان ۋاقىتىڭدا كەزدەستىرە العانىڭ سەكىلدى، كىتاپحاناعا بارىپ، نەمەسە ەنتسيكلوپەديا اقتارىپ وتىرىپ، فاكتىلەردى وپ-وڭاي انىقتاپ شىعاسىڭ.
باسپا كوررەكتورلارىنىڭ ءبىلىم-بىلىگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق تىلىنەن ءدارىس بەرەتىن وقىتۋشىلارىنىڭ وي-ورىسىنەن كەم تۇسە قويمايدى. قاي-قايسىسى دا ەرتەلى-كەش ورفوگرافيالىق سوزدىكتى تاقىمعا باسىپ وتىرادى. ەڭ مىقتىلارى سول سوزدىگىڭە دە قايىرىلا قويمايدى. ءبارىن دە باسىنىڭ بۇرىشىندا، ميىنىڭ مۇيىسىندە ساقتايدى. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدىڭ ورفوگرافياسى مەن گرامماتيكاسى بۇگىنگىدەي تالاس تۋدىرمايدى. «قىركۇيەك پە، الدە قىرگۇيەك پە، كوكونىس پە، الدە كوگونىس پە؟»، – دەپ ءبىر-بىرىڭمەن ەكى ساعات ەرەگىسىپ، التى ساعات ايتىسىپ وتىرمايسىڭ. ەملەنى ەكشەپ، پۋنكتۋاتسيانى ءپاتۋالاپ بەرەتىن رابيعا اپامنىڭ جاپ-جاس كەزى، سوندىقتان كۇنى ەرتەڭ كىتاپ بولىپ كەتەتىن ءماندى ماتىندەگى سان ءتۇرلى سوزدەردىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بولمايدى. ونى دانا دا بىلەدى، بالا دا بىلەدى. ال تايعا تاڭبا باسقانداي قازاق گرامماتيكاسىنىڭ ءار بولشەگى ءوز ورنىندا تۇرادى. رابايدا ءبىر بولماسا، كىتاپ سوزىنەن قاتە كەتپەيدى، ورفوگرافيانىڭ دا مۇرتى بۇزىلمايدى.
باسپاعا كەلىپ تۇسكەن قولجازبا كىتاپ بولىپ شىققانشا تالاي كەزەڭنەن وتەدى. قولعا تيگەن قولجازبانى جيناق ەتىپ ازىرلەۋگە ۇسىنۋ ءۇشىن دە بىرقاتار جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك. بولىمدە تالقىلايسىڭ. رەتسەنزەنتتەردىڭ پىكىرىن الاسىڭ. ولار دا جاۋىردى جابا توقىپ، سيپاي قامشىلاپ بەرە سالمايدى. قارا اسپاندى ءتوندىرىپ، ءۇزىلدى-كەسىلدى پىكىر ايتۋعا دايار تۇرادى. ءبىر جاعىنان، دۇرىس. ويتكەنى، كىتاپ شىعارۋ – ادام ومىرىندەگى ايتۋلى بەلەس. وعان وڭايلىقپەن قول جەتكىزىلمەيدى. ەڭ باستىسى، ساپاعا ءمان بەرىلەدى. سوندىقتان باسپاگەرلەر كەز-كەلگەن قولجازباعا كۇدىك-كۇمانمەن قارايدى. باسپا ديرەكتورىنان باستاپ، قاتارداعى رەداكتورعا دەيىن جاقسى دۇنيەنىڭ قورجىنعا تۇسكەنىن قالايدى. ويتكەنى، شالا-جانسار قولجازبا كەلسە، الدىمەن وزدەرى قينالاتىنىنا كوزدەرى الدەقاشان جەتكەن.
باسپادا قىزمەت ىستەگەن جاندار جاقسى بىلەتىن مىناداي ءبىر ءتامسىل بار. بەلگىلى جازۋشى، سوعىس ارداگەرى قالمۇقان يساباەۆ ءبىر كۇنى كەزەكتى رومانىن جازىپ ءبىتىرىپتى. جاڭا تۋىندى ەرتىس تۋرالى دەيدى. ەستۋىمىزشە، قالەكەڭ بۇل شىعارماسىن اساۋ ەرتىستىڭ بويىن جاعالاپ ءجۇرىپ، ءتىپتى ايلاپ قونا جاتىپ جازعان كورىنەدى. ارداقتى اعامىز قالىڭ قولجازباسىن قولتىقتاپ، «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ءابىلماجىن جۇماباەۆتىڭ اتشاپتىرىم كابينەتىنە كىرەدى. «سابىرلى دا سىرباز ءابىلماجىن اعامىز اۋقىمدى قولجازبانى سالماقتاپ كورىپ:
– قالەكە، مىناۋىڭىز تىم كولەمدى ەكەن، سۋى كوپ ەمەس پە؟ – دەپتى.
سوندا قالمۇقان اعا:
– بارەكەلدى، ابەكە-اۋ، روماننىڭ ءوزى سۋ تۋرالى بولعان سوڭ سۋسىز بولمايدى عوي! – دەگەن ەكەن».
قالمۇقان يساباەۆ – وقىرمانعا كەڭ تانىمال قالامگەر. قان مايداندا شايقاسقانى ءوز الدىنا، سوعىستان سوڭ نەمىس جەرىندەگى يلمەناۋ قالاسىنىڭ كومەندانتى بولعان. جاي سارباز ەمەس، ساليقالى ساردار دەڭگەيىنە دەيىن جەتكەن پارمەندى پولكوۆنيك. سونىڭ وزىنە وسىنداي قاتاڭ تالاپ قويىلىپ وتىرعانىنا قاراپ، كىتاپ ساپاسىنىڭ جاي-كۇيىن باعامداي بەرىڭىز. بايقاساڭىز، ەكى جاق تا ەسەسىن جىبەرمەگەن. الەۋەتتى ابەكەڭ دە ءالدى ەكەنىن كورسەتىپ باققان، قارىمدى قالەكەڭ دە ءتىلىن تارتپاعان.
باسپا ءىسىنىڭ وسىنداي قىزىقتارى مەن شىجىقتارى جەكەلەگەن جيناقتاردىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ماسەلەن، توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ناق سول ۇيدە ورنالاسقان «ونەر» باسپاسى «...دەگەن ەكەن!» سەرياسىمەن شاعىن كىتاپشالار شىعارۋدى قولعا الدى. بۇل دۇنيەلەرگە سول جيناق دايارلانعان عيماراتتا بولعان قىزىقتى جايتتەر دە كوپتەپ ەنگىزىلدى. ياعني، باسپا ءومىرىنىڭ مىڭ-سان مىسالدارى ادەمى ازىلمەن، قازاقى قالجىڭمەن ءورىلدى. جاڭاعى اسەرلى اڭگىمە دە سودان الىنعان.
بۇل كىتاپتا ايبارلى اۆتورلار مەن ايتۋلى ايتقىشتاردىڭ ءسوز سايىستارى تۋرالى اسەرلى اڭگىمەلەر جەتكىلىكتى. بىردە ءبىر باسپاعا جازۋشى تاۋفيح رىمجانوۆتىڭ «زايتۇنقارلىعاش» اتتى ەرتەگى-پوۆەسى كەلىپ تۇسەدى. دالىرەك ايتقاندا، قالامگەر بۇرىن جاريالانعان تۋىندىسىنىڭ جالعاسىن وقىرمانعا ۇسىنادى. قولجازبانىڭ ءۇش رەداكتورى اۋىسادى. التى رەت جاسىرىن پىكىر جازىلادى. كىتاپ جۋىق ارادا باسىلا قويمايدى. اقىرى، اقتىق پىكىر ايتۋ اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆكە تاپسىرىلادى. سوندا اقاڭ بىلاي دەپ جازىپتى دەيدى: «ەرتەگىنىڭ قيسىنسىزدىعى سونداي، سوناۋ ىقىلىم زامانداعى شىڭعىسحان مەن كەشەگى ناپولەون سوعىسىپ، ولارعا كادىربەك سەگىزباەۆ اراشا تۇسكەندەي اسەر ەتەدى».
اباي داڭعىلىنداعى 143-ءۇيدىڭ وزىندىك داستۇرلەرى جەتىپ ارتىلاتىن-دى. جازۋشىلار وداعى عيماراتىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ «قالامگەر» اتتى كافەسى بولسا، بۇلاردىڭ ىرگەسىندە «ساليۋت» دەگەن كافە بار ەدى. سول جەردە قازاقتىڭ مىقتى جازۋشىلارى ءجيى جولىعىسىپ، وقتىن-وقتىن شالقار شابىتتىڭ اققاينارىن اسپانداتىپ، سيقىرلى سەزىمنىڭ سۇراپىل ءساليۋتىن اتىپ وتىراتىن.
باسپاگەرلەرگە قالاماقى بەرىلەتىن كۇنى عيماراتقا ادام تولىپ كەتەدى. كاسسانىڭ الدىندا ىركەس-تىركەس كەزەك تۇزىلەدى. ساعات ءتىلىنىڭ جىلجىماي قويعانىنا سابىرسىزدانعان بۇكىل قالامگەر كاسسانىڭ ويماقتاي ويىعىنا باسىمەن سۇڭگىپ كەتە جازداپ ازەر تۇرادى.
بۇل كۇنى جازۋشى بىتكەن مىڭ قوي ايداپ كەتەدى. بۇل كۇنى ءبارى دە كەشىرىمدى. ول كەزدە سىر اشپايتىن ءھام سىرا ىشپەيتىن اقىن اتاۋلى كەمدە-كەم. سۋرەتكەرلەر بۇل كۇنى «ساليۋتكە» سىيمايدى. سوعان قاراماستان بۇعان دا ەرتەرەك كەلىپ ۇلگەرگەندەر قۇر قالمايدى. سەرىلەردىڭ ء«ساليۋتى» سول ساتتە ەكى يىنىنەن دەم الىپ تۇرادى. «ساليۋتتەن» ورىن تيمەگەندەر «ساليۋتكە» ساليۋت بەرەدى دە، اباي داڭعىلىنا ءتۇسىپ ءارى قاراي جىلجيدى.
ەرتەڭىنە تۇك كورمەگەندەي ءبارى دە جۇمىستا وتىرادى. باس بورىك ىشىندە، قول جەڭ ىشىندە...
باسپاگەرلەر مەن باسىلىمدار
قاعاز كورسە، جانشىلىپ،
قارا تەرگە مالشىنىپ.
قولجازبانى قاراۋمەن،
قارتايعاندار بارشىلىق!
(جۋرناليستىك فولكلوردان)
كەيىنىرەك وسى باسپاگەرلەردىڭ وتاۋىنا ءوزىمىزدىڭ دە كەلىپ جۇمىس ىستەگەن كەزىمىز بولدى. 2009 جىلى «قازاق گازەتتەرى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدىم. التى باسىلىمدى بىرىكتىرەتىن ءباسپاسوز مەكەمەسى وسى عيماراتتا ورنالاسقان-دى. بۇل تۇستا باياعىداي بۇكىل عيماراتتى باسپالار عانا يەلەنىپ وتىرعان جوق ەدى. ءبىز سەكىلدى جەكەلەگەن گازەت-جۋرنال رەداكتسيالارى، بولمەلەردى جالعا العان مەكەمەلەر قونىس تەپكەن. باسپالار ءۇيىنىڭ تاريحىنان نەمەسە كىتاپ باسۋ ىسىنەن مۇلدە حابارى جوق، بىراق وسى شاڭىراقتىڭ استىندا جۇرگەن كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ نە ويلايتىنىندا شارۋامىز شامالى، ال ءوزىمىزدى كيەلى مەكەننىڭ مىسى باسادى. ء«بىر كەزدە وسى جەردە قازاقتىڭ كلاسسيك قالامگەرلەرى ءجۇردى-اۋ، ۇلتقا ۇستىن بولعان شىعارمالار سولاردىڭ قولىنان شىقتى-اۋ» دەگەن ويدىڭ ءوزى ساناڭا سالماق سالادى. «جارقىراعان كوك تاسىڭدا كوشەڭنىڭ، ءىزى قالعان ساكەن باتەڭكەسىنىڭ»، – دەپ تولەگەن اقىن جىرلاعانداي، كوپتەن جوندەۋ كورمەگەن ۇزىن دالىزدەر مەن رەڭى قاشقان لينولەۋمدەرگە دەيىن ءسال ايالداساڭ سىر اقتارعىسى كەپ تۇرعانداي سەزىلەدى. ء«بىز سول باياعى ءدۇر زاماننىڭ كۋاسىمىز عوي»، – دەگەندەي، ەسكى ءليفتىنىڭ ءوزى ساعان ەسىگىن ايقارا اشسا دا، الدەنەگە كوڭىلى تولماعان پەندەنىڭ كەيپىنە كىرىپ، ءتىسىن شىقىرلاتىپ، تەمىر تروستى كادىمگىدەي شايناپ بارا جاتادى.
باسپالار ءۇيىنىڭ كوپ بولىگى – باسپاگەرلەردىڭ مەكەنى. سوندىقتان ولاردى ءسات سايىن ۇشىراستىرىپ قالامىز. قولجازبا وڭدەۋمەن شاشى اعارعان اعا بۋىن وكىلدەرى دە جەتىپ ارتىلادى. بىراق ىلگەرگى داۋىردەگىدەي انداعايلاپ تۇرعان رۋحى جوق. بۇل عيماراتتاعى باسپالار دا باياعىداي قادىرلى ەمەس. ءار باسپادا ءارى كەتسە ءۇش-ءتورت ادام عانا شوقيىپ وتىرادى. ءبىر زاماندا ءبىر قاناتتى تۇگەل الىپ جاتاتىن «جازۋشى» مەن «جالىن»، «انا ءتىلى» مەن «قازاقستان» ايگىلى بالزاكتىڭ «شەگىرەن تەرىسىندەي» ىقشامدالىپ، مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قاراپ موينىن سوزىپ قويادى. ءتىپتى باسپا رەتىندەگى جۇمىسىن مۇلدە توقتاتىپ، ابدەن كەمىپ-سەمىپ كەتكەندەرى دە بار.
مۇندا كەلگەن كەزىمىزدە وسىناۋ عيبراتتى عيماراتتاعى بايىرعى باسپالار ءداستۇرى ەپتەپ سەتىنەي باستاعان ەدى. ءبارىبىر بۇل ءۇيدىڭ قابىرعاسى نەبىر ەستەلىكتەردى ەسىڭە سالادى، وتكەن كۇندەر ەلەسىن جادىڭدا جاڭعىرتادى. سونى بىلەتىن باسپاگەرلەر ساناتىنداعى اعا ۇرپاق وكىلدەرى ساعان كەزدەسكەن سايىن جىلىۇشىراي قارايدى. ال ءوز وتىنا ءوزى جىلىنىپ جۇرگەن كەيىنگى بۋىننىڭ باسپاڭدا دا، باسقاڭدا دا شارۋاسى جوق، تەلەفونعا تەلمىرگەن كۇيى جانىڭنان ءۇنسىز وتە شىعادى. سوندايدا شىنىمەن دە ءوزىڭدى باسپالار ءداۋىرى مەن باسقالار ءداۋىرىنىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر سەكىلدى سەزىنىپ كەتەتىنىڭ راس.
ءبىزدىڭ تۇسىمىزدا بۇل ءۇيدىڭ جوعارعى قاباتىندا «قازاق گازەتتەرى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە قاراستى «انا ءتىلى»، «ۇيعىر اۆازى»، «ەكونوميكا» گازەتتەرى، «اقيقات»، «مىسل»، «ۇركەر» جۋرنالدارى قونىستانعان-دى. باسپاگەرلەردىڭ تۇراقتى جۇمىس رەجىمى بار. تاڭەرتەڭ ەلمەن بىرگە كەلىپ، كۇنى بويى ءماتىن قاراپ، قاس قارايا ۇيگە قايتادى. ال گازەت-جۋرنالدى باسپاحاناعا ازىرلەيتىن باسىلىم قىزمەتكەرلەرى بىرازعا دەيىن ءجۇرىپ الادى. كەزەكشىلىككە قالعاندارى جۇرتتىڭ سوڭىنان ءبىر-اق شىعادى.
ءبىر جاعىنان، ۇلت باسپاسىنىڭ ۇلاعاتى قونعان عيماراتتىڭ رۋحى «قازاق گازەتتەرىنىڭ» سول كەزدەگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ساناسىنا ءسىڭدى دەپ ويلايمىن. قانشا دەگەنمەن دە، ءبىر جەرگە شوعىرلانعان قازاق باسپاگەرلىك مەكتەبىنىڭ ورنىقتى وكىلدەرىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇمىس ىستەدى عوي. باسپالار ءۇيىنىڭ قازانىندا قايناعان قازاقى قالجىڭدار ول كەزدە ءالى دە ايتىلاتىن-دى. ماسەلەن، ىلگەرگى زاماندا اتاقتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆقا حابارلاسقان الدەبىر رەداكتوردىڭ: «سابە، انا ءبىر شىعارماڭىزدىڭ باس جاعىندا پالەنشە دەگەن كەيىپكەرىڭىز قايتىس بولعان سەكىلدى ەدى، ەندى، مىنە، اياق جاعىندا قايتادان ءتىرىلىپ كەتىپ، ىلاڭ سالىپ ءجۇر»، – دەپ قىنجىلاتىنى، سول كەزدە مارعاسقا جازۋشىنىڭ كەڭپەيىل مىنەزىنە سالىپ، «ويباي، نەعىل دەيدى؟! قۇرت قاراسىن، ءولتىر!»، – دەپ كەڭك-كەڭك كۇلەتىنى تۋرالى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ءازىل اڭگىمە ءجيى قوزعالاتىن. بۇل شىنىمەن وسىلاي دەلىنگەن بە، الدە ەل-جۇرتتىڭ ويدان قوسقانى ما، انىق-قانىعىن كىم بىلگەن، بىراق باسپاگەرلىك كاسىپتىڭ ايتۋلى انەكدوتتارىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن بايىرعى باقاس ءسوز بولاتىن.
سابەڭدەردىڭ كىتاپ شىعارعان ءداۋىرى تىم ارىرەكتە ەكەنى بەلگىلى. دەسەك تە، تالاي جىل باسپالارعا باسپانا بولعان مىنا عيماراتتىڭ دا كاسىبيلىك كونتەنتى توڭىرەگىندەگى وزىندىك ءازىل-قالجىڭ گالەرەياسى قالىپتاسقانى راس. بۇل جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس، باسپاگەرلىك ءداستۇرىنىڭ دەتالدارى، كىتاپ شىعارۋ شەجىرەسىنىڭ شتريحتارى دەۋگە كەلەر.
تاعى ءبىر اڭگىمەنى الدارىڭىزعا كولدەنەڭ تارتالىق. ارقالى اقىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ ء«ومىر. ونەر. ونەرپاز» دەگەن كىتابى وندىرىسكە ازىرلەنىپ جاتادى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ول «ونەر» باسپاسىنان شىققالى تۇرعان كىتابىنىڭ كولەمى وتىز بەس باسپا تاباقتان جيىرما بەس باسپا تاباققا دەيىن قىسقارعانىن ەستيدى. سول كەزدە مۇزبالاق مۇزاعاڭ باسپانىڭ باس رەداكتورى الىبەك اسقاروۆتىڭ اتىنا مىناداي ءبىر شۋماق ولەڭ جولداپتى:
دىمكاستىكتەن تيتىقتاپ قاۋساپ ءجۇرمىن،
سوندا دا مايدا قوڭىر ءان ساپ ءجۇرمىن.
وتىز بەستىڭ ورنىنا جيىرما بەس دەيد،
ادىلدىكتى، الەكە، اڭساپ ءجۇرمىن!
بۇل – سوزگە جۇيرىك، سول ءسوزدىڭ سولىنە قوسا وكپە-نازىن ولەڭمەن ورە بىلەتىن، سونداي-اق ورىندى ۋاجگە توقتايتىن قالامگەرلەردىڭ ءوزارا سىيلاستىعىنىڭ ايقىن دالەلى. وسى ءبىر ايرىقشا ارزۋدان كەيىن باسپا قىزمەتىنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن ءابجىل الىبەك اعام ماڭعاز مۇزاعاڭنىڭ كىتابىن جيىرما بەس باسپا تاباقپەن شەكتەپ قالدى دەپ ويلامايمىز. اعالار مەن ىنىلەردىڭ بۇدان دا باسقا جاراسىمدى ءسوز قاعىسۋلارىن سيپاتتايتىن باسپا فولكلورى، باسپا انەكدوتتارى، باسپا بىرقاقپايلارى جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ دەنى ءبىز اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان وسىناۋ عيماراتتىڭ قاستەرلى قابىرعاسىندا قالىپتاستى.
قازىر بۇكىل باسپا ءبىر عيماراتتا وتىرمايتىن بولدى. ارقايسىسى ءار جەرگە شاشىراپ كەتتى. سوندىقتان بۇگىندە باسپالار ءۇيىنىڭ اتى دا، زاتى دا باياعىداي دۇركىرەپ تۇر دەۋ قيىنداۋ. ونىڭ ەسەسىنە بۇل عيماراتتى مۇلدە كورمەگەن باسپاگەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى ءوسىپ كەلەدى. ولار كوركەمدەۋ مەن كەسكىندەۋدىڭ، ارلەۋ مەن اسەمدەۋدىڭ جەتى اتاسىنا دەيىن جاقسى بىلەدى. تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن جورگەگىندە جاتىپ يگەرگەن بە دەرسىڭ. ال ديزاين دەگەنىڭدى انا قۇرساعىندا-اق ۇيرەنىپ العان ءتارىزدى. تەك ماتىننەن باسقانىڭ بارىنە جەتىك. «جيەنقۇلعا كەلگەندە شىقپايدى ءۇنىم»، – دەگەندەي، قاسيەتىڭنەن اينالايىن قازاقشا ءماتىن ازىرگە مۇنداي باسپاگەر بالالارعا باسىن ءيىپ تۇرعان جوق. قىسقاسى، ءىرى باسپالاردا عانا ساقتالعانى بولماسا، نەگىزىنەن رەداكتورلىق مەكتەپتىڭ ىرگەسى سەتىنەپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
* * *
باسپالار ۇيىندە ورنالاسقان «جازۋشى» باسپاسىن باسقارعان، تالاي جىلىن وسى عيماراتتا وتكىزگەن اسا كورنەكتى اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ مىناداي ءبىر ولەڭ جولدارى بار ەدى:
تاڭعى اۋا، تاڭ نۇرىمەن،
ءساۋىردىڭ جاڭبىرىمەن،
جۋىنىپ باياعىداي،
سەندەر قىدىرىڭدار ەندى
اباي داڭعىلىمەن!
سول اباي داڭعىلىنداعى بارشاعا بەلگىلى ءبىر ءۇيدىڭ الەۋمەتتىك بەينەسىن جاساعان بولدىق. ءداستۇر مەن داعدى تۇرعىسىنان وي تەربەدىك. اۆتور مەن رەداكتوردىڭ كاسىبي ماشىعىنا تەرەڭىرەك بويلاۋعا تىرىستىق. قولجازبا مەن قالامگەردىڭ ارا قاتىناسىنان سىر اۋلادىق.
ەندى كەلەشەكتە ىلكى داۋىردەگىدەي تىلگە جۇيرىك رەداكتورلار مەن ءماتىننىڭ مايەگىن ۇعاتىن باسپاگەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاساتىنىنا سەنەيىك. سول كەزدە قازاقى تىركەستەن قاناعات الاتىن جاستارعا ءجۇدا ريزا بولساق، تۋرا ەساعامشا: «سەندەر قىدىرىڭدار ەندى اباي داڭعىلىمەن!»، – دەيتىن شىعارمىز...
باۋىرجان ومارۇلى
