Baspalar men basqalar
Kıtap jazu – bır basqa,
Kıtap basu – bır basqa.
Kädesıne jaratar,
Köşı tüzu bır baspa!
(Jurnalistık folklordan)
Almatydaǧy Abai men Gagarin köşelerınıŋ qiylysy o bastan qalamgerlerdıŋ eŋ köp şoǧyrlanatyn jerı edı. Qos köşenıŋ toǧysynda tūrǧan Baspalar üiınde şyǧarmaşylyq ökılderınıŋ basy qosylatyn. Qazaqtyŋ men degen myqty aqyn-jazuşylarynyŋ bırazy osynda jūmys ısteitın. Olar jai jūmys ıstemeidı, kıtap äzırleidı. Kıtap etıp bastyruǧa ūsynylǧan qoljazbany asyqpai redaksiialaidy. Talaiǧa ruhani azyq bolatyn kıtap şyǧarudan artyq qasterlı käsıp joq ekenı anyq. Endeşe, qasterlı käsıppen ainalysatyndardyŋ özı de airyqşa qadırlı bolmaq.
Sonymen, Baspalar üiı – qalamgerler eŋ köp bas sūǧatyn ǧimarattardyŋ bırı-tın. Qazaqstannyŋ maŋdaialdy baspalarynyŋ bärı osy üide qonys tepken-dı. «Jazuşy», «Jalyn», «Balausa», «Qainar», «Mektep», «Öner», «Bılım», «Qazaqstan», «Rauan»... Köp endı... Ol kezde qazırgıdei «Bır adam – bır baspa» teoriiasy boiynşa jauapkerşılıgı şamaly, keşırıŋızder, jauapkerşılıgı şekteulı serıktestık qojaiyny retınde tırkelıp, ne berseŋ, sony basuǧa ūsynatyn jūlymyrlar men jyryndylar atymen joq. Jauapkerşılık eşqaşan şektelmeitın zaman. Şektelgenıŋ ne, moinyŋa alǧan mındetıŋnıŋ özı alty atanǧa jük bolady. Jauapkerşılıkten jūrdai adamdar baspanyŋ da, basqanyŋ da maŋynan qyryq qadam aulaq jüredı.
Jūrttyŋ jadynda jattalǧan häm sanasynda saqtalǧan būl ǧimarattyŋ qalai tūrǧyzylǧany turaly mälımetterdı belgılı ädebiettanuşy ǧalym Şeriazdan Eleukenovtıŋ ılgerırekte «Jūldyz» jurnalynda jariialanǧan estelıgınen taptyq. Ortalyq Komitettıŋ Nasihat jäne ügıt bölımı meŋgeruşısınıŋ orynbasary bolyp qyzmet ıstep jürgen Şäkeŋ bır künı Baspa ısı jönındegı memlekettık komitettıŋ töraǧasy bolyp taǧaiyndalady. Būl Baspalar üiı men soǧan japsarlas «Kıtap» fabrikasynyŋ salyna bastaǧan tūsy edı. Bıraq mūnyŋ bärı özdıgınen jäne oŋailyqpen jüzege asa qoimaityn kürmeuı köp şarua körınedı. Qūrylysqa jauapty mekemeler kıtap şyǧaru ısıne qatysty ǧimaratqa moiyn būra bermeidı. Josparlau komitetındegıler de salǧyrttyq tanytady. Soǧan äbden küiıngen Eleukenov ekı ökpesın qolǧa alyp, talai esıktı tozdyrady. Bırınşı hatşy Dınmūhamed Qonaevqa da, Ministrler Keŋesınıŋ töraǧasy Bäiken Äşımovke de jaǧdaidy baiandaidy. Söitıp, baspa ısıne bailanysty ǧimarattardyŋ qūrylystaryna jan bıtedı. Degenmen, komitet töraǧasy Baspalar üiınıŋ qūrylysyn nazarynan tys qaldyrmai, ünemı qadaǧalap otyrǧan desedı.
Ädepkıde Şeriazdan Eleukenovke Baspalar üiınıŋ jobadaǧy beinesı mülde ūnamaidy. Ol qazaq baspagerlerınıŋ ortaq şaŋyraǧyn däl osyndai qoraş keiıpte körgısı kelmeidı. Eger osy ülgımen salynsa, maŋaiyndaǧy basqa üilerden aitarlyqtai aiyrmasy bolmatynyn anyq aŋǧarady. Būl küdıgın tegeurındı töraǧa bylaişa bıldıredı: «Fasady tym sūrqai. Jūrt «hruşevka» dep atap ketken egız qozydai ūqsas panel korobkalardan ainymaidy. Sol jadaulyqqa Baspa üiı de ūşyraǧaly tūr. Onyŋ sūrǧylt panelın jyl saiyn aǧartyp tūruyŋ kerek eken. Jobadaǧy küiınde qaldyrylsa, Abai köşesınıŋ bır kvartalyn derlık sūryqsyzdandyraiyn dep tūr».
Sol kezde Maŋǧystaudyŋ ūlutasy qūrylysqa jaŋa ǧana qoldanyla bastaǧan-dy. Şäkeŋ Baspalar üiınıŋ syrtyn sol ūlutaspen qaptatyp, qazaqtyŋ oi-örnegımen ädıptelgen metalmen kömkergendı jön sanaidy. Oiǧa alu bar da, ıske asyru bar. Kün ılgerı jobalanyp, bekıtılıp qoiǧan närse oŋailyqpen jaŋalana qoimaidy. Bıraq oiǧa alǧanyn soŋyna jetkızgenşe bır tynbaityn Şäkeŋ şegınbeidı. Qūrylysşylarmen mämılege keledı. Qosymşa qarajat közın tabady. O basta ört şyqqan kezde paidalanylatyn ekı su qoimasy josparlanǧan körınedı. Sonyŋ bıreuınen bas tartyp, ünemdelgen aqşany baspalar üiın jaŋaşa ärleuge jūmsaidy. Söitıp, sol mezgıldıŋ ölşemımen alǧanda, äsemdıgı köz tartatyn taǧy bır ǧimarat boi köteredı. Būl qūrylystyŋ ön boiynan Eleukenovtıŋ erkın oiynyŋ nyşandary sezılıp tūrdy.
Qūrylysşylar aiaǧyna jem tüsken attai kıbırtıktei bastasa, şiraq Şäkeŋ şapqannan şauyp otyryp, Ortalyq Komitetke keledı. Özınıŋ qyzmet ıstegen Sekasy. Ärıptesterı būrqyldap-būrqyldap alyp, mäselesın tezırek şeşıp beredı. Sondai künderdıŋ bırınde Şeriazdan Eleukenov «Almaty qalasyndaǧy Baspalar üiı qūrylysynyŋ barysy turaly» degen qaulynyŋ jobasyn özı äzırlep, Dimaş Ahmetūlyna qol qoidyryp alady. Sodan soŋ jūmysy jandana bastaidy.
Şeriazdan aǧanyŋ özı kök beinetke toly būl kezeŋ bylaişa eske alady: «Abai men Gagarin köşelerınıŋ qiylysyndaǧy Baspalar üiın salyp jatqan kez. Kotlovany qazylyp, ırgetasy qalana bastaǧanda «Jazuşy» baspasynyŋ direktory Äbılmäjın Jūmabaevqa ekı-üş qyzmetkerımen baryp, şampanskii aşyp, qūtty qonysymyz bolsyn dep yrymyn jasaŋdar dep tapsyryp, köŋılımdı bırlep jürgen uaqyt. Kıtap qalaşyǧy barǧan saiyn qalanyŋ körıktı oryndarynyŋ bırıne ainalyp keledı. Abai köşesınde ülken ǧimarat boi köterdı. Sonda qūrylysşy mamandardyŋ jasampaz, önerşıl jūrt ekenıne äbden közım jettı. Qoldarynan şyqqan dünienıŋ neǧūrlym jarasymdy körınuıne baryn salady eken».
Şäkeŋ mūnymen de toqtamaidy. Baspalardy telefonǧa toltyrady. Ashanadaǧy aqaulyqtardy joiady. Qazaq şrifterı bar maşinkalardyŋ qataryn köbeitedı. Baspa üiınıŋ aldyna egılgen köşet boi kötermei qalsa da, jas aǧaştar qurap bara jatsa da, eldıŋ bärı Eleukenovke baryp şaǧynatyn boldy. Östıp ünemı jūrt jūmysyna jegıldı de jürdı.
Baspa ısı komitetın on bes jyl basqarǧan Şeriazdan Eleukenov elımızdegı baspalardyŋ ösıp-örkendeuıne ölşeusız üles qosty. Būl kezeŋde Baspalar üiınde sauatty redaktorlardyŋ şoǧyry tüzıldı. Redaktorlyq mektep qalyptasty. Osy bır ǧimarat qalamgerlerdıŋ naǧyz şyǧarmaşylyq otauyna ainaldy.
Onyŋ üstıne kıtap atauly jappai oqylatyn däuır edı būl. Eldıŋ bükıl kıtaby osy baspalarda äzırlenedı. Sol maŋaidaǧy baspahanadan şyǧarylyp, barlyq öŋırge jıberıledı. Ol kezde basylǧan önımderdıŋ tirajy bügınde tüske kıredı. Qalanyŋ kıtap dükenderı kün saiyn jaŋa düniemen tolyǧyp jatady. Küllı auyldy kıtaptyŋ ruhy terbep tūrady.
Söitıp, baspalar da, basqalar da tek sonymen tynystaidy.
Qalamgerler men qoljazbalar
Qoljazbaŋdy öŋdeidı,
Qate körse, jöndeidı.
Qarymdyraq bolsa eger,
Qolqalauǧa könbeidı!
(Jurnalistık folklordan)
Bügınde ǧoi, ekınıŋ bırı kıtap jazady. Akter de, şahter de, zaŋger de, sänger de jazuşy. Bedelı bes atanǧa jük bolatyn keibır kısıler qartaiǧanda aiyp aşyp, öleŋ öredı. Ol jazǧany öleŋge ūqsasa neǧyl deisıŋ?! Baiaǧy Qojanasyrdyŋ tün ışınde tūryp, äielın oiatyp, qaǧaz-qalam aldyryp, «Qyzyl tūmsyq tauyq jür, Jasyl japyraqtardyŋ arasynda», – dep ūiqas qūraǧany sekıldı bırdeŋe. Bıraq özderı sony öleŋ dep oilaidy. Özınıŋ aqyn ekenıne imandai senedı. Jılıgı tatymaityn qoljazbasyn altynmen aptap, kümıspen qaptap kıtap etıp şyǧarady. Arasyna türlı-tüstı seksen segız suret salady. Jazǧanym kıtap ataulyǧa mülde ūqsamaidy-au degen oi qaperıne de kırmeidı. Surettıŋ astyndaǧy mätınder şamamen bylai bop keledı: «Qūdam Serıkpen bırge». «Äpşem Aqşagüldıŋ enesı Sänımgül şaly Jaqypqa arnap qūdaiy bergende tüskenımız». «Rybalka men ohotada jürgen qairan künder». Osy syqyldy şala-jansar tırkesterdı qazır şyǧyp jatqan kıtaptardyŋ bırazynan körıp qalasyz. Sebebı talǧamnan küi ketkelı qaşan. Eşkım eşnärsege bas auyrtpaidy. Ne ūsynasyŋ, apai-topaiyn şyǧaryp, sony basyp beredı. Orysşadan tıkelei audarǧan mätelmen örnektesek, «Ne ekseŋ, sony orasyŋ». Bır ǧajaby, osy taqylettes kıtap jazǧan adamdar da et qyzuymen Jazuşylar odaǧyna ötıp ketıp jatyr. Mūndai mūndarlardyŋ qatary jyl ötken saiyn köbeiıp keledı.
Al bır kezde kez-kelgen qoljazba aldymen ar-ūiattyŋ bezbenınen ötetın. «Osyǧan laiyqpyn ba, joq pa?», – degen saualdy özıŋe-özıŋ qoiasyŋ. Sebebı, ol däuırde qalamgerdıŋ qadırı boldy. Şyǧarmaşylyqtyŋ jazylmaǧan zaŋdary bar edı. Bırdeŋe türtkıŋ kelse, aldymen ainalaŋa qaraisyŋ, aqyn-jazuşy degenderdıŋ ataq-daŋqqa bölengen keipın köresıŋ. Olardyŋ erekşe jaratylys ekenın baiqasyŋ. Öleŋ men äŋgımenıŋ oŋailyqpen jazylmaitynyn, kerek deseŋız, özınen-özı tuatyn dünie ekenıne köz jetkızesıŋ. Senı solardyŋ mysy basady. Sol mysy qūrymaǧyrdyŋ basylmauy üşın de ūiat pen ädep qajet. Sondyqtan kötere almaityn şoqpardy belıŋe bailai qoimaisyŋ. Ärkım öz şamasyn bıledı. Özıŋnen myqty aqyn töbe körsetse, köpke deiın eseŋgırep jüresıŋ. Aqyry, ol senı öleŋ ölkesınen quyp şyǧady. Prozaşylar da solai. Besıkten belıŋ şyqpai jatyp, bırden romannyŋ jalyna jarmasu degendı atamaŋyz. Äuelı äŋgıme jazyp köresıŋ. Tıptı odan būrynyraq qalam terbeuge jol aşatyn, äŋgımenıŋ ber jaǧy men surettemenıŋ ar jaǧynda tūratyn novella degen janrda baq synaisyŋ. Sosyn jazuyn jazyp alyp, qai redaksiiaǧa apararyŋdy, kımnıŋ qolyna tapsyraryŋdy bılmei jüreksınıp, seŋ soqtai balyqtai sendelıp, bes-alty kün jüresıŋ. Öitkenı sūlu sözdıŋ iesı, körkemdıktıŋ kiesı bar ekenın sät saiyn sezesıŋ. Sezıngen soŋ jaman kıtap jazǧyŋ kelmeidı.
Sonymen, bükıl baspa osynda bolǧan soŋ jazuşy bıtken sol maŋaidy jaǧalap jüredı. Būl jerde ärine, gazet-jurnal redaksiialaryndaǧy sekıldı alqyn-jūlqyn tırşılık bola bermeidı. Bıraq onyŋ esesıne qalamgerler kıtapqa ainalatyn qoljazbaǧa ertelı-keş üŋıledı de otyrady. Är sözge şūqşiiady. Şūqşiiudyŋ da şūqşiiuy bar. Erterekte senzura qylyşyn jalaŋdatyp, är sözdıŋ töbesınen tönıp tūrdy. Baǧzy bır pysyqai redaktorlar qoljazbadan saiasi astar ızdeidı.
Berdıbek Soqpaqbaevtyŋ «Ölgender qaityp kelmeidı» degen romanynda bas keiıpker Erkınnıŋ mynadai mazmūndaǧy öleŋı bar edı. Bolat degen balanyŋ betıne masa qonady. Sol Erkın qanǧa toiyp, äbden tyrsiyp tūrǧan masany şertıp jıberedı. Öleŋ «Masa öldı, Bolatty, Jylatyp aldym», – dep aiaqtalady. Osyny qyraǧy közder bylaişa taldapty: «Bolat – ol sovet balasy. Al onyŋ, sovet balasynyŋ qanyn soruşy kım? Kädımgı jai masa ma? Joq, jai masa emes. Avtordyŋ masa dep bürkep aityp otyrǧany qanauşy tap – kapitalister. Ekı betı torsyqtai sovet balasynyŋ qanyn jauyz kapitalisterge sorǧyzdyryp qoiǧan. Öleŋ Bolattyŋ jylauymen bıtedı. Osyndai qandai tärbielık män bar? Sovet balasyn jainatyp, küldırıp körsetudıŋ ornyna onyŋ közınen sorasyn aǧyzyp, botadai bozdatyp qoiu avtorǧa nege qajet bolǧanyn bız, pedagogter, tüsıne almadyq». Ädebietten maqūrym adamdardyŋ osyndai solaqai syny köbeiıp ketken soŋ Berdıbek aǧamyzdyŋ söz önerınen bırjola jerıgenı de barşaǧa belgılı.
Nemese aqyn Temırhan Medetbektıŋ «Şekaradaǧy torǧailar» degen öleŋın alaiyq. Alǧaşqy şumaǧy mynadai:
Batysta emes, küngeide
Jürse de qiyr şalǧaida.
Şekarany bılmeidı,
Şekaradaǧy torǧailar.
Ärı qarai «Bergı bettegı ūiaǧa, Arǧy betten şöp tasyp. Arǧy bettegı ūiaǧa, Bergı betten şöp tasyp», – dep jalǧasady. Būl da – tyrnaqtyŋ astynan kır ızdeuge taptyrmaityn öleŋ. «Jürse eger tırlık qamymen, Öttı deme el ızdep. Öz elım deidı bärın de, Ketpese şaiyp teŋız kep». «Künıge myŋ kep, myŋ ötıp, Şekarany būzady». Mıne, mūndai şiryǧyp tūrǧan şumaqtar onsyz da sekemşıl jandardy tynyş ūiyqtatsyn ba?! Tegeurındı Temkeŋnıŋ şekaradaǧy şarttarǧa pysqyryp qaramaityn tärtıpsız torǧailary talai redaktordyŋ şaşyn aǧartqan siiaqty.
Bala kezımızde jıbı tüzu kıtaptyŋ soŋynda redaktordyŋ aty-jönı jazylatyn. Jalǧyz, redaktor ǧana emes, tehnikalyq redaktor da, suretşı de, korrektor da körsetıledı. Mıne, osylardyŋ bärın de Almatydaǧy Baspalar üiınen tabasyŋ. Äsırese redaktordyŋ eŋbegı erekşe. Ol senıŋ qoljazbaŋdy mūqiiat oqidy. Stildık tūrǧydan jöndeidı. Qateŋdı közıŋe şūqyp körsetedı. Myqty jazuşy boluyŋ mümkın. Bıraq jazǧan dünieŋde olpy-solpy tırkester kezdesuı kädık. Täuır redaktor sony baiqasa, senıŋ atty ürkıtetın abyroi-ataǧyŋa qaramaidy. Qoljazbaŋdy aimaŋdai qylyp aiǧyzdap, özıŋe qaityp beredı. Redaktoryŋnyŋ qarym-qabıletın moiyndasaŋ, onyŋ aitqan uäjıne kelısuge mındettısıŋ. Baspa salasynyŋ jılıgın şaǧyp, maiyn ışken belgılı aqyn Baibota aǧamnyŋ däl osyndai tabandy redaktor bolǧanyna dau joq. Ony är jyldarda jariialaǧan qazaqtyŋ äigılı qalamgerlerınıŋ basuǧa ūsynylǧan qoljazbalaryn tılge tiek etken maqalalarynan baiqaimyz. Al kürıştı kürmekten aiyruǧa öresı jetpeitın bosbelbeu redaktor qalamgerdıŋ yŋǧaiyna jyǧyla salady. Tym bolmasa, syrttan pıkır beruşıler ädılın aitpasa, qoljazba iı qanbaǧan küiınde öndırıske ketedı.
Baspa qyzmetındegı bas qaişylyq, mıne, osydan bastalady. Baspalar üiı mūndai soiqan sätterdıŋ talaiyna kuä boldy...
Avtorlar men aitqyştar
Bos ketpesın küşıŋ de,
Bassyn alǧa ısıŋ de.
Bükıl qyzyq, bılseŋız,
Baspalardyŋ ışınde!
(Jurnalistık folklordan)
Qazaq ruhaniiatyna özındık olja salǧan kıtaptardyŋ köbı osy jerden şyqty. Baspanyŋ qyzmetkerı bolu üşın belgılı bır mektepten ötu şart sekıldı edı. Sebebı azuy alty qarys jazuşymen aitysyp-tartysyp, qoljazbasyna qol salu üşın tiıstı bılım-bılıktıŋ qajet ekenı aidan anyq. Sondyqtan baspa salasyna negızınen būryn gazet-jurnalda jūmys ıstegen mamandar köbırek taŋdalatyn. Kündelıktı basylymdy şyǧaru jedeldıktı talap etedı. Al kıtap äzırleitın redaktorlar öz ısıne asa baiyppen qaraidy. Ekı şoqyp, bır qaraityn jauapty jūmys. Gazettegıdei alaşapqyn tırşılıkten görı elep-ekşeuı molyraq, taldap-tarazylauy köbırek şaruaǧa beiımdelesıŋ.
Taǧy bır erekşelıkke toqtalaiyq. Ol kezde şyqqan kıtaptardan grammatikalyq qate tabu qiynnyŋ qiyny bolatyn. Jinaqqa engen mätınderdıŋ ütır-nüktesıne deiın ornynda tūrady. Al qisyq nemese qiys tüsken ärıp emge joq. Saiasi qyraǧyly jaǧynan Saiasi biurodan kem tüspeitın syralǧy redaktorlar ädebi mätınnen de qatelık jıbermeidı. Qoǧamdyq-saiasi qūrylystyŋ talaptaryna tompaqtau kelmeitındıgıne közı äbden jetken redaktor endı mätınnıŋ derektık tūrǧydan dūrystyǧyn tekseredı. Qazırgıdei internetke kırıp, ızdeu arnalaryna üŋıle salu nemese jasandy intellektınıŋ jemsauyna jügıne salu degen ol zamanda atymen joq. Tıptı tüske de kırmeidı. Bıraq ūialy telefondy bılmeitın däuırdıŋ özınde qalaǧan adamyŋdy qalaǧan uaqytyŋda kezdestıre alǧanyŋ sekıldı, kıtaphanaǧa baryp, nemese ensiklopediia aqtaryp otyryp, faktılerdı op-oŋai anyqtap şyǧasyŋ.
Baspa korrektorlarynyŋ bılım-bılıgı universitettıŋ qazaq tılınen därıs beretın oqytuşylarynyŋ oi-örısınen kem tüse qoimaidy. Qai-qaisysy da ertelı-keş orfografiialyq sözdıktı taqymǧa basyp otyrady. Eŋ myqtylary sol sözdıgıŋe de qaiyryla qoimaidy. Bärın de basynyŋ būryşynda, miynyŋ müiısınde saqtaidy. Onyŋ üstıne ol kezdıŋ orfografiiasy men grammatikasy bügıngıdei talas tudyrmaidy. «Qyrküiek pe, älde qyrgüiek pe, kökönıs pe, älde kögönıs pe?», – dep bır-bırıŋmen ekı saǧat eregısıp, alty saǧat aitysyp otyrmaisyŋ. Emlenı ekşep, punktuasiiany pätualap beretın Räbiǧa apamnyŋ jap-jas kezı, sondyqtan künı erteŋ kıtap bolyp ketetın mändı mätındegı san türlı sözderdıŋ bırneşe nūsqasy bolmaidy. Ony dana da bıledı, bala da bıledı. Al taiǧa taŋba basqandai qazaq grammatikasynyŋ är bölşegı öz ornynda tūrady. Rabaida bır bolmasa, kıtap sözınen qate ketpeidı, orfografiianyŋ da mūrty būzylmaidy.
Baspaǧa kelıp tüsken qoljazba kıtap bolyp şyqqanşa talai kezeŋnen ötedı. Qolǧa tigen qoljazbany jinaq etıp äzırleuge ūsynu üşın de bırqatar jūmys atqaryluy kerek. Bölımde talqylaisyŋ. Resenzentterdıŋ pıkırın alasyŋ. Olar da jauyrdy jaba toqyp, sipai qamşylap bere salmaidy. Qara aspandy töndırıp, üzıldı-kesıldı pıkır aituǧa daiar tūrady. Bır jaǧynan, dūrys. Öitkenı, kıtap şyǧaru – adam ömırındegı aituly beles. Oǧan oŋailyqpen qol jetkızılmeidı. Eŋ bastysy, sapaǧa män berıledı. Sondyqtan baspagerler kez-kelgen qoljazbaǧa küdık-kümänmen qaraidy. Baspa direktorynan bastap, qatardaǧy redaktorǧa deiın jaqsy dünienıŋ qorjynǧa tüskenın qalaidy. Öitkenı, şala-jansar qoljazba kelse, aldymen özderı qinalatynyna közderı äldeqaşan jetken.
Baspada qyzmet ıstegen jandar jaqsy bıletın mynadai bır tämsıl bar. Belgılı jazuşy, soǧys ardagerı Qalmūqan İsabaev bır künı kezektı romanyn jazyp bıtırıptı. Jaŋa tuyndy Ertıs turaly deidı. Estuımızşe, Qalekeŋ būl şyǧarmasyn asau Ertıstıŋ boiyn jaǧalap jürıp, tıptı ailap qona jatyp jazǧan körınedı. Ardaqty aǧamyz qalyŋ qoljazbasyn qoltyqtap, «Jazuşy» baspasynyŋ direktory Äbılmäjın Jūmabaevtyŋ atşaptyrym kabinetıne kıredı. «Sabyrly da syrbaz Äbılmäjın aǧamyz auqymdy qoljazbany salmaqtap körıp:
– Qaleke, mynauyŋyz tym kölemdı eken, suy köp emes pe? – deptı.
Sonda Qalmūqan aǧa:
– Bärekeldı, Äbeke-au, romannyŋ özı su turaly bolǧan soŋ susyz bolmaidy ǧoi! – degen eken».
Qalmūqan İsabaev – oqyrmanǧa keŋ tanymal qalamger. Qan maidanda şaiqasqany öz aldyna, soǧystan soŋ nemıs jerındegı İlmenau qalasynyŋ komendanty bolǧan. Jai sarbaz emes, saliqaly sardar deŋgeiıne deiın jetken pärmendı polkovnik. Sonyŋ özıne osyndai qataŋ talap qoiylyp otyrǧanyna qarap, kıtap sapasynyŋ jai-küiın baǧamdai berıŋız. Baiqasaŋyz, ekı jaq ta esesın jıbermegen. Äleuettı Äbekeŋ de äldı ekenın körsetıp baqqan, qarymdy Qalekeŋ de tılın tartpaǧan.
Baspa ısınıŋ osyndai qyzyqtary men şyjyqtary jekelegen jinaqtardyŋ arqauyna ainaldy. Mäselen, toqsanynşy jyldardyŋ basynda naq sol üide ornalasqan «Öner» baspasy «...Degen eken!» seriiasymen şaǧyn kıtapşalar şyǧarudy qolǧa aldy. Būl dünielerge sol jinaq daiarlanǧan ǧimaratta bolǧan qyzyqty jäitter de köptep engızıldı. Iаǧni, baspa ömırınıŋ myŋ-san mysaldary ädemı äzılmen, qazaqy qaljyŋmen örıldı. Jaŋaǧy äserlı äŋgıme de sodan alynǧan.
Būl kıtapta aibarly avtorlar men aituly aitqyştardyŋ söz saiystary turaly äserlı äŋgımeler jetkılıktı. Bırde bır baspaǧa jazuşy Taufih Rymjanovtyŋ «Zäitünqarlyǧaş» atty ertegı-povesı kelıp tüsedı. Dälırek aitqanda, qalamger būryn jariialanǧan tuyndysynyŋ jalǧasyn oqyrmanǧa ūsynady. Qoljazbanyŋ üş redaktory auysady. Alty ret jasyryn pıkır jazylady. Kıtap juyq arada basyla qoimaidy. Aqyry, aqtyq pıkır aitu Aqseleu Seidımbekovke tapsyrylady. Sonda Aqaŋ bylai dep jazypty deidı: «Ertegınıŋ qisynsyzdyǧy sondai, sonau yqylym zamandaǧy Şyŋǧyshan men keşegı Napoleon soǧysyp, olarǧa Kädırbek Segızbaev araşa tüskendei äser etedı».
Abai daŋǧylyndaǧy 143-üidıŋ özındık dästürlerı jetıp artylatyn-dy. Jazuşylar odaǧy ǧimaratynda jūmys ısteitınderdıŋ «Qalamger» atty kafesı bolsa, būlardyŋ ırgesınde «Saliut» degen kafe bar edı. Sol jerde qazaqtyŋ myqty jazuşylary jiı jolyǧysyp, oqtyn-oqtyn şalqar şabyttyŋ aqqainaryn aspandatyp, siqyrly sezımnıŋ sūrapyl saliutın atyp otyratyn.
Baspagerlerge qalamaqy berıletın künı ǧimaratqa adam tolyp ketedı. Kassanyŋ aldynda ırkes-tırkes kezek tüzıledı. Saǧat tılınıŋ jyljymai qoiǧanyna sabyrsyzdanǧan bükıl qalamger kassanyŋ oimaqtai oiyǧyna basymen süŋgıp kete jazdap äzer tūrady.
Būl künı jazuşy bıtken myŋ qoi aidap ketedı. Būl künı bärı de keşırımdı. Ol kezde syr aşpaityn häm syra ışpeitın aqyn atauly kemde-kem. Suretkerler būl künı «Saliutke» syimaidy. Soǧan qaramastan būǧan da erterek kelıp ülgergender qūr qalmaidy. Serılerdıŋ «Saliutı» sol sätte ekı iınınen dem alyp tūrady. «Saliutten» oryn timegender «Saliutke» saliut beredı de, Abai daŋǧylyna tüsıp ärı qarai jyljidy.
Erteŋıne tük körmegendei bärı de jūmysta otyrady. Bas börık ışınde, qol jeŋ ışınde...
Baspagerler men basylymdar
Qaǧaz körse, janşylyp,
Qara terge malşynyp.
Qoljazbany qaraumen,
Qartaiǧandar barşylyq!
(Jurnalistık folklordan)
Keiınırek osy baspagerlerdıŋ otauyna özımızdıŋ de kelıp jūmys ıstegen kezımız boldy. 2009 jyly «Qazaq gazetterı» jauapkerşılıgı şekteulı serıktestıgınıŋ bas direktory bolyp taǧaiyndaldym. Alty basylymdy bırıktıretın baspasöz mekemesı osy ǧimaratta ornalasqan-dy. Būl tūsta baiaǧydai bükıl ǧimaratty baspalar ǧana ielenıp otyrǧan joq edı. Bız sekıldı jekelegen gazet-jurnal redaksiialary, bölmelerdı jalǧa alǧan mekemeler qonys tepken. Baspalar üiınıŋ tarihynan nemese kıtap basu ısınen mülde habary joq, bıraq osy şaŋyraqtyŋ astynda jürgen köldeneŋ kök attylardyŋ ne oilaitynynda şaruamyz şamaly, al özımızdı kielı mekennıŋ mysy basady. «Bır kezde osy jerde qazaqtyŋ klassik qalamgerlerı jürdı-au, ūltqa ūstyn bolǧan şyǧarmalar solardyŋ qolynan şyqty-au» degen oidyŋ özı sanaŋa salmaq salady. «Jarqyraǧan kök tasyŋda köşeŋnıŋ, Izı qalǧan Säken bäteŋkesınıŋ», – dep Tölegen aqyn jyrlaǧandai, köpten jöndeu körmegen ūzyn dälızder men reŋı qaşqan linoleumderge deiın säl aialdasaŋ syr aqtarǧysy kep tūrǧandai sezıledı. «Bız sol baiaǧy dür zamannyŋ kuäsımız ǧoi», – degendei, eskı liftınıŋ özı saǧan esıgın aiqara aşsa da, äldenege köŋılı tolmaǧan pendenıŋ keipıne kırıp, tısın şyqyrlatyp, temır trosty kädımgıdei şainap bara jatady.
Baspalar üiınıŋ köp bölıgı – baspagerlerdıŋ mekenı. Sondyqtan olardy sät saiyn ūşyrastyryp qalamyz. Qoljazba öŋdeumen şaşy aǧarǧan aǧa buyn ökılderı de jetıp artylady. Bıraq ılgergı däuırdegıdei andaǧailap tūrǧan ruhy joq. Būl ǧimarattaǧy baspalar da baiaǧydai qadırlı emes. Är baspada ärı ketse üş-tört adam ǧana şoqiyp otyrady. Bır zamanda bır qanatty tügel alyp jatatyn «Jazuşy» men «Jalyn», «Ana tılı» men «Qazaqstan» äigılı Balzaktyŋ «Şegıren terısındei» yqşamdalyp, memlekettık tapsyrysqa qarap moinyn sozyp qoiady. Tıptı baspa retındegı jūmysyn mülde toqtatyp, äbden kemıp-semıp ketkenderı de bar.
Mūnda kelgen kezımızde osynau ǧibratty ǧimarattaǧy baiyrǧy baspalar dästürı eptep setınei bastaǧan edı. Bärıbır būl üidıŋ qabyrǧasy nebır estelıkterdı esıŋe salady, ötken künder elesın jadyŋda jaŋǧyrtady. Sony bıletın baspagerler sanatyndaǧy aǧa ūrpaq ökılderı saǧan kezdesken saiyn jylyūşyrai qaraidy. Al öz otyna özı jylynyp jürgen keiıngı buynnyŋ baspaŋda da, basqaŋda da şaruasy joq, telefonǧa telmırgen küiı janyŋnan ünsız öte şyǧady. Sondaida şynymen de özıŋdı baspalar däuırı men basqalar däuırınıŋ arasyndaǧy altyn köpır sekıldı sezınıp ketetınıŋ ras.
Bızdıŋ tūsymyzda būl üidıŋ joǧarǧy qabatynda «Qazaq gazetterı» jauapkerşılıgı şekteulı serıktestıgıne qarasty «Ana tılı», «Ūiǧyr avazy», «Ekonomika» gazetterı, «Aqiqat», «Mysl», «Ürker» jurnaldary qonystanǧan-dy. Baspagerlerdıŋ tūraqty jūmys rejımı bar. Taŋerteŋ elmen bırge kelıp, künı boiy mätın qarap, qas qaraia üige qaitady. Al gazet-jurnaldy baspahanaǧa äzırleitın basylym qyzmetkerlerı bırazǧa deiın jürıp alady. Kezekşılıkke qalǧandary jūrttyŋ soŋynan bır-aq şyǧady.
Bır jaǧynan, ūlt baspasynyŋ ūlaǧaty qonǧan ǧimarattyŋ ruhy «Qazaq gazetterınıŋ» sol kezdegı qyzmetkerlerınıŋ sanasyna sıŋdı dep oilaimyn. Qanşa degenmen de, bır jerge şoǧyrlanǧan qazaq baspagerlık mektebınıŋ ornyqty ökılderımen qoian-qoltyq aralasyp jūmys ıstedı ǧoi. Baspalar üiınıŋ qazanynda qainaǧan qazaqy qaljyŋdar ol kezde älı de aitylatyn-dy. Mäselen, ılgergı zamanda ataqty jazuşy Säbit Mūqanovqa habarlasqan äldebır redaktordyŋ: «Säbe, ana bır şyǧarmaŋyzdyŋ bas jaǧynda pälenşe degen keiıpkerıŋız qaitys bolǧan sekıldı edı, endı, mıne, aiaq jaǧynda qaitadan tırılıp ketıp, ylaŋ salyp jür», – dep qynjylatyny, sol kezde marǧasqa jazuşynyŋ keŋpeiıl mınezıne salyp, «Oibai, neǧyl deidı?! Qūrt qarasyn, öltır!», – dep keŋk-keŋk kületını turaly ūrpaqtan ūrpaqqa jalǧasyp kele jatqan äzıl äŋgıme jiı qozǧalatyn. Būl şynymen osylai delıngen be, älde el-jūrttyŋ oidan qosqany ma, anyq-qanyǧyn kım bılgen, bıraq baspagerlık käsıptıŋ aituly anekdottarynyŋ deŋgeiıne köterılgen baiyrǧy baqas söz bolatyn.
Säbeŋderdıŋ kıtap şyǧarǧan däuırı tym ärırekte ekenı belgılı. Desek te, talai jyl baspalarǧa baspana bolǧan myna ǧimarattyŋ da käsıbilık kontentı töŋıregındegı özındık äzıl-qaljyŋ galereiasy qalyptasqany ras. Būl jai aityla salǧan söz emes, baspagerlık dästürınıŋ detaldary, kıtap şyǧaru şejıresınıŋ ştrihtary deuge keler.
Taǧy bır äŋgımenı aldaryŋyzǧa köldeneŋ tartalyq. Arqaly aqyn Mūzafar Älımbaevtyŋ «Ömır. Öner. Önerpaz» degen kıtaby öndırıske äzırlenıp jatady. Sondai künderdıŋ bırınde ol «Öner» baspasynan şyqqaly tūrǧan kıtabynyŋ kölemı otyz bes baspa tabaqtan jiyrma bes baspa tabaqqa deiın qysqarǧanyn estidı. Sol kezde mūzbalaq Mūzaǧaŋ baspanyŋ bas redaktory Älıbek Asqarovtyŋ atyna mynadai bır şumaq öleŋ joldapty:
Dımkästıkten tityqtap qausap jürmın,
Sonda da maida qoŋyr än sap jürmın.
Otyz bestıŋ ornyna jiyrma bes deid,
Ädıldıktı, Äleke, aŋsap jürmın!
Būl – sözge jüirık, sol sözdıŋ sölıne qosa ökpe-nazyn öleŋmen öre bıletın, sondai-aq oryndy uäjge toqtaityn qalamgerlerdıŋ özara syilastyǧynyŋ aiqyn dälelı. Osy bır airyqşa arzudan keiın baspa qyzmetınıŋ jılıgın şaǧyp, maiyn ışken äbjıl Älıbek aǧam maŋǧaz Mūzaǧaŋnyŋ kıtabyn jiyrma bes baspa tabaqpen şektep qaldy dep oilamaimyz. Aǧalar men ınılerdıŋ būdan da basqa jarasymdy söz qaǧysularyn sipattaityn baspa folklory, baspa anekdottary, baspa bırqaqpailary jetıp artylady. Sonyŋ denı bız äŋgımemızge arqau etıp otyrǧan osynau ǧimarattyŋ qasterlı qabyrǧasynda qalyptasty.
Qazır bükıl baspa bır ǧimaratta otyrmaityn boldy. Ärqaisysy är jerge şaşyrap kettı. Sondyqtan bügınde Baspalar üiınıŋ aty da, zaty da baiaǧydai dürkırep tūr deu qiyndau. Onyŋ esesıne būl ǧimaratty mülde körmegen baspagerlerdıŋ jaŋa buyny ösıp keledı. Olar körkemdeu men keskındeudıŋ, ärleu men äsemdeudıŋ jetı atasyna deiın jaqsy bıledı. Tehnologiianyŋ tılın jörgegınde jatyp igergen be dersıŋ. Al dizain degenıŋdı ana qūrsaǧynda-aq üirenıp alǧan tärızdı. Tek mätınnen basqanyŋ bärıne jetık. «Jienqūlǧa kelgende şyqpaidy ünım», – degendei, qasietıŋnen ainalaiyn qazaqşa mätın äzırge mūndai baspager balalarǧa basyn iıp tūrǧan joq. Qysqasy, ırı baspalarda ǧana saqtalǧany bolmasa, negızınen redaktorlyq mekteptıŋ ırgesı setınep bara jatqany jasyryn emes.
* * *
Baspalar üiınde ornalasqan «Jazuşy» baspasyn basqarǧan, talai jylyn osy ǧimaratta ötkızgen asa körnektı aqyn Esenǧali Rauşanovtyŋ mynadai bır öleŋ joldary bar edı:
Taŋǧy aua, taŋ nūrymen,
Säuırdıŋ jaŋbyrymen,
Juynyp baiaǧydai,
Sender qydyryŋdar endı
Abai daŋǧylymen!
Sol Abai daŋǧylyndaǧy barşaǧa belgılı bır üidıŋ äleumettık beinesın jasaǧan boldyq. Dästür men daǧdy tūrǧysynan oi terbedık. Avtor men redaktordyŋ käsıbi maşyǧyna tereŋırek boilauǧa tyrystyq. Qoljazba men qalamgerdıŋ ara qatynasynan syr auladyq.
Endı keleşekte ılkı däuırdegıdei tılge jüirık redaktorlar men mätınnıŋ mäiegın ūǧatyn baspagerlerdıŋ jaŋa buyny qalyptasatynyna seneiık. Sol kezde qazaqy tırkesten qanaǧat alatyn jastarǧa jüdä riza bolsaq, tura Esaǧamşa: «Sender qydyryŋdar endı Abai daŋǧylymen!», – deitın şyǧarmyz...
Bauyrjan OMARŪLY
