قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمىنىڭ پانەلدىك سەسسياسىندا بۇۇ-نىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ءوز كوزقاراسىن ۇسىندى. بۇل تۋرالى اقوردا جازدى، دەپ حابارلايدى "ادىرنا".
«ەڭ الدىمەن، كورەگەن كوشباسشى رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن تۇركيانىڭ وسى ايماقتا زور ءرول اتقاراتىنىن ايتقىم كەلەدى. ءوڭىر ءالسىن-ءالسىن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا ەلدەرىمىز ايتارلىقتاي اتسالىسا الادى دەپ ويلايمىن. ورايلى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ، پرەزيدەنت ەردوعاننىڭ كەلەسى ايدا قازاقستانعا جاسايتىن مەملەكەتتىك ساپارىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى»، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
اقوردانىڭ مالىمەتىنشە، مەملەكەت باسشىسى بيىل الەمدىك قوعامداستىق الدىندا تۇرعان جانە جاقىن پەرسپەكتيۆاداعى حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى سىن-قاتەرلەر مەن ۇردىستەر جونىندەگى وي-پىكىرىمەن ءبولىستى.
«ديپلوماتتار مەن ساياساتكەرلەر ادامزات جولايرىقتا تۇر دەگەندى مىسال ەتەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى كوفي انناننىڭ: ء«بىز ءالى دە جولايرىقتا تۇرمىز» دەپ ءجيى ايتاتىنى ەسىمدە. حالىقارالىق شيەلەنىستى ازايتۋعا قاتىستى ايتار بولساق، بۇل جاعداي ەشقاشان وزگەرمەيدى. قازىرگى قاقتىعىستار وڭىرلىك اۋقىمنان شىعىپ، جاھاندىق سيپاتقا يە بولدى. ارينە، بۇۇ – بالاماسى جوق امبەباپ ۇيىم، سوندىقتان ءاربىر مەملەكەتكە بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك ەكەنىن جۇرتتىڭ ءبارى ايتادى. بۇل – فاكت. بىراق ۇيىمعا قولداۋ كورسەتىپ قانا قويماي، وعان رەفورما جاساۋ كەرەك. بۇل دا شىندىق. اشىعىن ايتقان ءجون، «ۇيىمعا تەز ارادا رەفورما جاسالادى» دەگەنگە ەشكىم سەنبەيدى. ويتكەنى بۇۇ-نى رەفورمالاۋ، وزگەرتۋ، قىزمەتىن قايتا قاراۋ ماسەلەسىن كوپتەن بەرى كوتەرىپ ءجۇرمىز. ودان ەشقانداي ناتيجە شىققان جوق. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ، ەڭ الدىمەن، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنەن باستالۋى كەرەك ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت»، – دەپ اتاپ ءوتتى ول.
اتاپ وتىلگەندەي، پرەزيدەنت بۇگىنگى كوشباسشىلاردىڭ بويىنان تابىلۋعا ءتيىس قاسيەتتەرگە توقتالدى.
«جاھاندىق كوشباسشىلار، الەمنىڭ ءار قيىرىنداعى جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ جەتەكشىلەرى، ەڭ الدىمەن، حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى قاجەت دەپ سانايمىن. قازىرگى ساتتە ستراتەگيالىق ۇستامدىلىق وتە ماڭىزدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇگىنگى كۇردەلى ءارى قاراما-قايشىلىققا تولى الەمدەگى شيەلەنىستەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ اسا قيىن ەمەس. جاي عانا جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ، سابىرلى بولۋ قاجەت»، – دەپ باسا ايتتى قازاقستان پرەزيدەنتى.
اقوردا مەملەكەت باسشىسى تاياۋ شىعىستاعى احۋالعا قاتىستى پىكىرىن جەتكىزگەنىن قوستى.
«الەمدە ورىن العان جاعدايلارعا بايىپپەن قاراۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. ماسەلەن، ءبارى يراندى تالقىلاپ جاتىر. ارينە، بۇل ەلدەگى احۋال وتە كۇردەلى. وعان قاتىستى قانداي دا ءبىر پىكىر ايتۋ قيىن. قازاقستان شىعاناقتاعى ەلدەرگە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى. ءبىز تاراپتاردى ستراتەگيالىق ۇستامدىلىققا جانە اسكەري ءىس-قيمىلدى توقتاتۋعا شاقىردىق. بۇل قاقتىعىستىڭ اۋىر سالدارىن ءبارى سەزىندى. ەڭ اۋەلى ەكونوميكا قۇلدىرادى. بۇگىندە ورمۋز بۇعازىندا كەمەلەردىڭ ەركىن جۇزۋىنە قويىلعان توسقاۋىل تۋرالى ايتىلىپ جاتىر. بىراق ءدالىزدىڭ قاقتىعىسقا دەيىن ەركىن ساۋدا جاساۋعا اشىق بولعانىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان ماسەلەنىڭ مانىنە ۇڭىلگەنىمىز ءجون. ال تۇيتكىل يادرولىق تەحنولوگيا مەن يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋىندا ەدى. بۇل يران توڭىرەگىندەگى قاقتىعىسقا قاتىستى كەلىسسوزدەردىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالۋى كەرەك. بىراق قازىر جاھاندىق ساۋدا ماسەلەسىن تالقىلاۋعا كوشىپ كەتتىك. قيىندىقتارعا قاراماستان، عالامدىق ساۋدا-ساتتىق كولەمى ءوسىپ كەلەدى. بىلتىردىڭ وزىندە ءوسىم 2,5 پايىزدى قۇرادى. ياعني الەمدىك ساۋداداعى جاعداي جامان ەمەس. الايدا ساۋدا-ساتتىقتىڭ ساپاسى مەن مازمۇنى – ۇلكەن پروبلەما»، – دەدى پرەزيدەنت.
توقاەۆ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ ماسەلەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ ۇستانىمىن ۇيىمداعى داعدارىستىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى
«بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ تۋرالى ايتقاندا، بارىنشا پراگماتيكالىق كوزقاراس ۇستانۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. ايتپەسە، الداعى ۋاقىتتا دا جولايرىق، ستراتەگيالىق قۇندىلىقتار مەن باسقا ماسەلەلەر جايىندا ايتا بەرەمىز. ءبىز جاھاندىق، وڭىرلىك كەزدەسۋلەر، كونفەرەنتسيالار مەن ءتۇرلى جيىندار وتكىزەمىز. قازاقستان جانە تۇركيا سياقتى ورتا دەرجاۆالاردىڭ ماڭىزى مەن وڭ ىقپالىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ارينە، الەمدە بىزگە ەشكىم تەڭ كەلمەيدى دەپ ماقتانۋدان اۋلاقپىن. بىراق جاھاندىق ۇدەرىستەردە جوعارى دەڭگەيدە جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ ءجۇرمىز. مۇنى ديپلوماتيالىق ءىس-ارەكەتىمىز كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە ءجيى قارسى كەلەتىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى ءىرى دەرجاۆالاردان گورى ورتا دەرجاۆالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى دەسەك، ارتىق بولمايدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.
اقوردانىڭ مالىمدەۋىنشە، مەملەكەت باسشىسى بۇۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ويىمەن ءبولىستى.
ء«بىز وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاقتىعىستاردى تالقىلايمىز. الايدا ءسىز تۇركيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە كەلىسسوزدەر بۇۇ مەن باسقا دا ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدار الاڭىندا ەمەس، ودان تىسقارى جەرلەردە ءوتىپ جاتقانىن اڭعارعان شىعارسىز. تاراپتار بۇۇ-دا ەمەس، بەلگىلى ءبىر ەلدەردىڭ استانالارىندا، جەكەلەگەن كونفەرەنتس-زالداردا كەزدەسەدى. بۇۇ جوعارى وكىلدەرىنىڭ قاقتىعىستارعا ارااعايىندىق جاساعانىن كورە بەرمەيمىز. بۇل ويلاناتىن ماسەلە. دەمەك بۇۇ-نىڭ ءرولى تومەندەپ كەتتى دەگەن ءسوز. مەن وعان قاتتى الاڭدايمىن. ويتكەنى ءوزىم دە بۇۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردا قىزمەت ەتتىم. قازىر جۇرت كەلەسى بۇۇ باس حاتشىسى كىم بولادى دەگەن تاقىرىپتى تالقىلاپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا، بۇل اسا ماڭىزدى ەمەس. ەڭ باستى تۇيتكىل، ۇيىم قازىرگى كۇيىندە ءارى قاراي قىزمەتىن جالعاستىرا الا ما؟»، –دەدى توقاەۆ تۇركيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى، بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەۆليۋت چاۆۋشوعلىنا.
اقوردانىڭ حابارلاۋىنشا، مەملەكەت باسشىسى بۇۇ-نىڭ كوزقاراستارىن جاڭارتۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى.
«اتالعان ۇيىمنىڭ نەگىزى 80 جىل بۇرىن قالاندى. كەيبىر ادامدار ۇيىم ابدەن ەسكىردى، قۇلدىراپ بارا جاتىر دەگەن پىكىر ايتادى. كەلىسۋگە تۋرا كەلەدى. بىزگە بۇۇ جارعىسىنا مۇقيات ءمان بەرگەن ءجون. جارعىدا «دۇشپان مەملەكەتتەر» دەگەن ۇعىم بار. راس، 80 جىل بۇرىن ءبارى تۇسىنىكتى ەدى. ال قازىر الگى «جاۋ ەلدەر» ۇيىمدى قارجىلاندىرۋ جانە بەيبىتشىلىكتى قولداۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. ەڭ باستىسى – بۇۇ-نىڭ بەدەلىن كوتەرىپ، تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ»، – دەدى ول.
سودان سوڭ، اتاپ وتىلگەندەي، مەملەكەت باسشىسى پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيانىڭ قاقتىعىستاردى توقتاتۋدا وتە وزەكتى ەكەنىنە ءمان بەردى.
«بۇل تاقىرىپ بۇرىننان تالقىلانىپ كەلەدى، كەمىندە 30 جىل بولدى. بىراق وزگەرگەن ەشتەڭە جوق. جاعداي ءدىلمار ءسوز، دەكلاراتسيا كۇيىندە قالىپ جاتىر. وڭىرلىك جانە جاھاندىق شيەلەنىستەردى بولجاۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون دەپ ويلايمىن. پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا دەگەنىمىز – وسى. سونىمەن قاتار ءبىز كوپجاقتى ءتيىمدى ديپلوماتياعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋ كەرەك»، – دەپ تۇيىندەدى توقاەۆ.
