«100 paiyz nesie şyǧaryp beremız», «zeinetkerler eŋ tömengı paiyzben alady», «bankterden bas tartu alsaŋyz da, kömektesemız» taǧysyn-taǧy. Äleumettık jelıde mūndai jarnamalar jiı kezdesedı. Äsırese qarjyǧa mūqtaj, bırneşe bankten bas tartu alǧan adamdar üşın būl tyǧyryqtan şyǧudyŋ joly bolyp körınedı. Alaida nesie räsımdeuge kömektesetın deldaldardyŋ qyzmetı qanşalyqty tiımdı? Olar qandai qyzmet körsetedı? Rasymen būl jüie halyqqa kömektesıp jatyr ma? “Adyrna” tılşısınıŋ zertteuınen bılıŋız.
Mereitoiy üşın milliondap qaryzǧa batqan zeinetker Zeinep
70 jastaǧy Zeinep Tūrarqyzy (esımı özgertılgen – red.) 2026 jyldyŋ qaŋtarynda mereitoiyn atap ötu üşın 3 million teŋge nesie aludy josparlaǧan. Alaida bırneşe bankke jügınıp, ötınışı maqūldanbai, jelıden nesie räsımdeuge kömektesetın kompaniianyŋ jarnamasyna közı tüsedı. Osylaişa zeinetker «JBcredit» konsalting kompaniiasyna jügınedı (atauy özgertılgen – red.).
Zeinep apanyŋ aituynşa, kompaniianyŋ jūmys jüiesı mynadai:
Zeinetker osylaişa kompaniia ūsynǧan şartqa kelısıp, qolma-qol qarajatyn alyp üiıne qaitqan. Keiın nemeresıne aqşany qaidan, qalai alǧanyn aitqan.
“Nemerem maǧan alǧan qaryzymnyŋ qymbatqa tüskenın tüsındırıp berdı. “Qap” dep qalǧanymmen artqa jol joq edı. Menıŋ basqa amalym bolmady. Toiyma aqşa kerek bolǧan soŋ, jarnamadaǧy “100 paiyz nesie şyǧaramyz” degen sözge sengen edım”, - deidı keiıpker.
Qazır Zeinep Tūrarqyzy alǧan qaryzyn ai saiyn tölep jür.
«Qyzymmen bırge barǧanyma quandym»
Al 62 jastaǧy Naǧima Äbıkenqyzy däl osy kompaniiaǧa tamyz aiynda bas sūqqan. Ol qyzy Dinanyŋ üi aluyna kömektesu üşın 5 million teŋge nesie räsımdemek bolǧan. Alaida zeinetker deldaldyŋ qyzmetınen bas tartqan. Būǧan qyzynyŋ qarapaiym esebı sebep bolypty.
«Kompaniianyŋ jarnamasyndaǧy "17 paiyzben nesie beremız" degen ūsynys qyzyqtyrdy. Öitkenı mūndai tömen paiyzdy eş jerden kezdestırmedım. Qyzym ekeumız keŋsesıne baryp, menedjermen söilestık. Qyzym oǧan sūraqtardy jaudyryp, bır kezde "kettık, mama" dep menı syrtqa alyp şyqty. Sosyn kalkuliatormen 5 million teŋge nesie alsaq, onyŋ 500 myŋ teŋgesın deldalǧa töleitınımızdı eseptep berdı. Sol kezde qyzymmen bırge barǧanyma quandym», – deidı Naǧima Äbıkenqyzy.
Keiın anasy men qyzy bankke tıkelei jügınıp, qajettı nesienı deldalsyz räsımdegen. Osylaişa 500 myŋ teŋge qosymşa komissiia töleuden qūtylǧan.
Qazaqstandyqtardyŋ qanşasy qaryzǧa batqan?
Kredittık deldaldarǧa sūranystyŋ artuyn eldegı nesie jüktemesınen böle qarauǧa bolmaidy. Osyǧan qatysty DEMOSCOPE qoǧamdyq pıkırdı zertteu biurosy saualnama jürgızgen eken.
Qazır Qazaqstanda 2,5 millionnan astam zeinetker bar eken. MediaNet halyqaralyq jurnalistika ortalyǧynyŋ zertteulerıne säikes, olardyŋ şamamen 50%-ynyŋ eşqandai nesiesı nemese qaryz mındettemesı joq. Iаǧni, qalǧany bügınde bankterge boryşker bolyp otyr dep boljauǧa bolady.
«Kredittık brokerler paidaly boluy mümkın, bıraq…»
Täuelsız qarjy sarapşysy Aibar Oljaidyŋ aituynşa, būl qyzmettı bırjaqty baǧalauǧa bolmaidy.
Aibar Oljai
qarjy sarapşysy
«Mūndai qyzmet ūsynatyndardy kredittık brokerler dep ataidy. Qazır rasymen būl ülken biznes naryqqa ainalyp barady. Bıraq, būl mäselenıŋ ekı jaǧy bar. Olardyŋ körsetetın qyzmetı tūtynuşy üşın paidaly boluy da mümkın. Bılıktı brokerdıŋ keŋesı azamattardy belgılı bır qatelıkterden, artyq ärı qajetsız şyǧyndardan qūtqaruy mümkın», – deidı sarapşy.
Degenmen sarapşynyŋ sözınşe, keibır deldaldar «bızsız nesie ala almaisyz» dep azamattardy jaŋylystyryp, qajetsız şyǧynǧa ūşyratyp jatady.
“Bızde Qarjy naryǧyn retteu jäne damytu agenttıgı bar, Ūlttyq bank bar. Olardyŋ resmi saittarynda barlyq qajettı nūsqaulyqtar, tüsındırmeler men tanymdyq materialdar jariialanǧan. Halyq sonymen özı tanysyp, aşyq aqparatty paidalansa deimız. Qazaqstanda «brokersız nesie ala almaisyŋ» degen mäsele joq. Sol sebeptı olardyŋ kömegıne jügınbei-aq, özıŋız bankke tıkelei barǧanyŋyz dūrys”,- deidı ol.
Zaŋ ne deidı?
Zaŋger Arman Şärıpovtıŋ aituynşa, kredittık deldaldardyŋ arasynda būryn bank salasynda jūmys ıstegen täjıribelı mamandar da bar. Alaida olardyŋ qyzmetın paidalanǧanda saq bolu qajet.
Arman Şärıpov
zaŋger
«Eŋ bastysy, deldaldyŋ "17 paiyzben nesie beremın", "100 paiyz maqūldatamyn" degen uädesıne sene bermeu kerek. Öitkenı nesie beru turaly tüpkılıktı şeşımdı tek tiıstı qarjy ūiymy qabyldaidy», – deidı zaŋger.
Ol deldalmen kelısım jasaspas būryn qūjattyŋ barlyq talabyn mūqiiat oqyp, qajet bolsa zaŋgerge körsetuge keŋes beredı.
Maman nesie räsımdeu üşın azamattardyŋ tabysyn ädeiı joǧary körsetu zaŋǧa qaişy ekenın de eskerttı.
«Azamattyŋ jalaqysyn nemese tabysyn ädeiı joǧary etıp körsetu, jalǧan mälımet ūsynu, qūjattardy zaŋsyz räsımdeu faktılerı anyqtalsa, kınälı tūlǧalar bırneşe bap boiynşa jauapkerşılıkke tartyluy mümkın», – deidı Arman Şärıpov.
Būl jerde taǧy bır mäsele bar. Eger adamnyŋ naqty tabysy nesie tölemın öteuge jetpese, qūjatta körsetılgen joǧary jalaqy onyŋ qarjylyq mümkındıgın arttyrmaidy. Kerısınşe, keiın qaryzyn tölei almai qalu qaupın küşeitedı.
Jūrt deldaldardyŋ jarnamasyna nege senedı?
Psiholog Ūlmeken Sändıbekqyzynyŋ aituynşa, «100 paiyz maqūldatamyz» degen jarnamalar köbıne adamnyŋ qiyn sättegı ümıtı men qorqynyşyna äser etedı.
Ūlmeken Sändıbekqyzy
psiholog, geştalt-terapevt
«Qarjylyq qiyndyqqa tap bolǧan kezde adam mäselenı tez şeşuge ūmtylyp, kepıldık beretın ūsynystarǧa oŋai senuı mümkın. Al qorqynyş pen ümıt basym bolǧanda, adam uädelerge syni közben qaramai, qandai täuekelge baryp jatqanyn baiqamai qaluy mümkın», – deidı psiholog.
Mamannyŋ sözınşe, klienttı asyqtyru, basqa bankterge jügınuge qarsy bolu nemese «Qazır şeşım qabyldamasaŋyz, mümkındıkten aiyrylasyz» degen sözder psihologiialyq qysymnyŋ belgılerı boluy mümkın.
Sondyqtan ol maŋyzdy qarjylyq şeşım qabyldamas būryn asyqpai, mındettı türde jaqyn adamdarmen aqyldasyp, barlyq şyǧyndy esepteuge keŋes beredı.
Nesie räsımdemes būryn nenı eskeru kerek?
Keiıpkerlerdıŋ täjıribesı men sarapşylar pıkırıne süiensek, qaryz almas būryn bırneşe maŋyzdy mäselege nazar audarǧan jön.
Bırınşıden, bankke özıŋız jügınıp körıŋız. Nesie şarttaryn bankterdıŋ resmi saittarynan nemese bölımşelerınen bıluge bolady. Deldalsyz nesie räsımdeu mümkındıgın aldyn ala tekserıŋız.
Ekınşıden, nesienıŋ jalpy qūnyn esepteŋız. Tek jarnamadaǧy paiyzǧa emes, jyldyq tiımdı syiaqy mölşerlemesıne (JTSM), ai saiynǧy tölemge, jalpy qaitarylatyn somaǧa jäne deldal komissiiasyna nazar audaryŋyz. Eger komissiia nesiege qosylsa, oǧan da paiyz esepteluı mümkın.
Üşınşıden, kelısımşartty oqymai qol qoimaŋyz. Kompaniia qandai qyzmet körsetetının, qanşa aqy alatynyn, nesie maqūldanbaǧan jaǧdaida tölengen qarajat qaitarylatynyn naqtylaŋyz. Tüsınıksız talaptar bolsa, zaŋgermen keŋesıŋız.
Törtınşıden, jalǧan mälımet ūsynuǧa kelıspeŋız. Tabysty qoldan köterıp körsetu nemese jalǧan qūjat räsımdeu qūqyqtyq jauapkerşılıkke äkeluı mümkın. Eŋ bastysy, mūndai äreket sızdıŋ naqty tölem qabıletıŋızdı özgertpeidı.
Besınşıden, jeke derekterıŋızdı qorǧaŋyz. Bögde adamdarǧa SMS-kodtardy, bank qosymşasynyŋ qūpiiasözın jäne tölem kartasynyŋ qorǧanys derekterın bermeŋız. Qarjy ūiymynyŋ zaŋdy märtebesın resmi derekközden tekserıŋız.
Ekı keiıpkerdıŋ oqiǧasy nesie alarda onyŋ maqūldanuyna ǧana emes, qanşaǧa tüsetının esepteudıŋ de maŋyzy köp ekenın körsettı. Kredittık deldaldardyŋ qyzmetı kei jaǧdaida paidaly bolǧanymen, oǧan jügınbes būryn qajettılıgı men qūnyn baǧalaǧan jön.
(basty suret pen infografika Jİ kömegımen jasaldy)
Arujan MARATQYZY
