«100 پايىز نەسيە شىعارىپ بەرەمىز»، «زەينەتكەرلەر ەڭ تومەنگى پايىزبەن الادى»، «بانكتەردەن باس تارتۋ الساڭىز دا، كومەكتەسەمىز» تاعىسىن-تاعى. الەۋمەتتىك جەلىدە مۇنداي جارنامالار ءجيى كەزدەسەدى. اسىرەسە قارجىعا مۇقتاج، بىرنەشە بانكتەن باس تارتۋ العان ادامدار ءۇشىن بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى بولىپ كورىنەدى. الايدا نەسيە راسىمدەۋگە كومەكتەسەتىن دەلدالداردىڭ قىزمەتى قانشالىقتى ءتيىمدى؟ ولار قانداي قىزمەت كورسەتەدى؟ راسىمەن بۇل جۇيە حالىققا كومەكتەسىپ جاتىر ما؟ “ادىرنا” ءتىلشىسىنىڭ زەرتتەۋىنەن ءبىلىڭىز.
مەرەيتويى ءۇشىن ميلليونداپ قارىزعا باتقان زەينەتكەر زەينەپ
70 جاستاعى زەينەپ تۇرارقىزى (ەسىمى وزگەرتىلگەن – رەد.) 2026 جىلدىڭ قاڭتارىندا مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن 3 ميلليون تەڭگە نەسيە الۋدى جوسپارلاعان. الايدا بىرنەشە بانككە جۇگىنىپ، ءوتىنىشى ماقۇلدانباي، جەلىدەن نەسيە راسىمدەۋگە كومەكتەسەتىن كومپانيانىڭ جارناماسىنا كوزى تۇسەدى. وسىلايشا زەينەتكەر «جبcredit» كونسالتينگ كومپانياسىنا جۇگىنەدى (اتاۋى وزگەرتىلگەن – رەد.).
زەينەپ اپانىڭ ايتۋىنشا، كومپانيانىڭ جۇمىس جۇيەسى مىناداي:
زەينەتكەر وسىلايشا كومپانيا ۇسىنعان شارتقا كەلىسىپ، قولما-قول قاراجاتىن الىپ ۇيىنە قايتقان. كەيىن نەمەرەسىنە اقشانى قايدان، قالاي العانىن ايتقان.
“نەمەرەم ماعان العان قارىزىمنىڭ قىمباتقا تۇسكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. “قاپ” دەپ قالعانىممەن ارتقا جول جوق ەدى. مەنىڭ باسقا امالىم بولمادى. تويىما اقشا كەرەك بولعان سوڭ، جارناماداعى “100 پايىز نەسيە شىعارامىز” دەگەن سوزگە سەنگەن ەدىم”، - دەيدى كەيىپكەر.
قازىر زەينەپ تۇرارقىزى العان قارىزىن اي سايىن تولەپ ءجۇر.
«قىزىممەن بىرگە بارعانىما قۋاندىم»
ال 62 جاستاعى ناعيما ابىكەنقىزى ءدال وسى كومپانياعا تامىز ايىندا باس سۇققان. ول قىزى دينانىڭ ءۇي الۋىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن 5 ميلليون تەڭگە نەسيە راسىمدەمەك بولعان. الايدا زەينەتكەر دەلدالدىڭ قىزمەتىنەن باس تارتقان. بۇعان قىزىنىڭ قاراپايىم ەسەبى سەبەپ بولىپتى.
«كومپانيانىڭ جارناماسىنداعى "17 پايىزبەن نەسيە بەرەمىز" دەگەن ۇسىنىس قىزىقتىردى. ويتكەنى مۇنداي تومەن پايىزدى ەش جەردەن كەزدەستىرمەدىم. قىزىم ەكەۋمىز كەڭسەسىنە بارىپ، مەنەدجەرمەن سويلەستىك. قىزىم وعان سۇراقتاردى جاۋدىرىپ، ءبىر كەزدە "كەتتىك، ماما" دەپ مەنى سىرتقا الىپ شىقتى. سوسىن كالكۋلياتورمەن 5 ميلليون تەڭگە نەسيە الساق، ونىڭ 500 مىڭ تەڭگەسىن دەلدالعا تولەيتىنىمىزدى ەسەپتەپ بەردى. سول كەزدە قىزىممەن بىرگە بارعانىما قۋاندىم»، – دەيدى ناعيما ابىكەنقىزى.
كەيىن اناسى مەن قىزى بانككە تىكەلەي جۇگىنىپ، قاجەتتى نەسيەنى دەلدالسىز راسىمدەگەن. وسىلايشا 500 مىڭ تەڭگە قوسىمشا كوميسسيا تولەۋدەن قۇتىلعان.
قازاقستاندىقتاردىڭ قانشاسى قارىزعا باتقان؟
كرەديتتىك دەلدالدارعا سۇرانىستىڭ ارتۋىن ەلدەگى نەسيە جۇكتەمەسىنەن بولە قاراۋعا بولمايدى. وسىعان قاتىستى DEMOSCOPE قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ بيۋروسى ساۋالناما جۇرگىزگەن ەكەن.
قازىر قازاقستاندا 2,5 ميلليوننان استام زەينەتكەر بار ەكەن. MediaNet حالىقارالىق جۋرناليستيكا ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس، ولاردىڭ شامامەن 50%-ىنىڭ ەشقانداي نەسيەسى نەمەسە قارىز مىندەتتەمەسى جوق. ياعني، قالعانى بۇگىندە بانكتەرگە بورىشكەر بولىپ وتىر دەپ بولجاۋعا بولادى.
«كرەديتتىك بروكەرلەر پايدالى بولۋى مۇمكىن، بىراق…»
تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى ايبار ولجايدىڭ ايتۋىنشا، بۇل قىزمەتتى بىرجاقتى باعالاۋعا بولمايدى.
ايبار ولجاي
قارجى ساراپشىسى
«مۇنداي قىزمەت ۇسىناتىنداردى كرەديتتىك بروكەرلەر دەپ اتايدى. قازىر راسىمەن بۇل ۇلكەن بيزنەس نارىققا اينالىپ بارادى. بىراق، بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار. ولاردىڭ كورسەتەتىن قىزمەتى تۇتىنۋشى ءۇشىن پايدالى بولۋى دا مۇمكىن. بىلىكتى بروكەردىڭ كەڭەسى ازاماتتاردى بەلگىلى ءبىر قاتەلىكتەردەن، ارتىق ءارى قاجەتسىز شىعىنداردان قۇتقارۋى مۇمكىن»، – دەيدى ساراپشى.
دەگەنمەن ساراپشىنىڭ سوزىنشە، كەيبىر دەلدالدار ء«بىزسىز نەسيە الا المايسىز» دەپ ازاماتتاردى جاڭىلىستىرىپ، قاجەتسىز شىعىنعا ۇشىراتىپ جاتادى.
“بىزدە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بار، ۇلتتىق بانك بار. ولاردىڭ رەسمي سايتتارىندا بارلىق قاجەتتى نۇسقاۋلىقتار، تۇسىندىرمەلەر مەن تانىمدىق ماتەريالدار جاريالانعان. حالىق سونىمەن ءوزى تانىسىپ، اشىق اقپاراتتى پايدالانسا دەيمىز. قازاقستاندا «بروكەرسىز نەسيە الا المايسىڭ» دەگەن ماسەلە جوق. سول سەبەپتى ولاردىڭ كومەگىنە جۇگىنبەي-اق، ءوزىڭىز بانككە تىكەلەي بارعانىڭىز دۇرىس”،- دەيدى ول.
زاڭ نە دەيدى؟
زاڭگەر ارمان ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا، كرەديتتىك دەلدالداردىڭ اراسىندا بۇرىن بانك سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەلى ماماندار دا بار. الايدا ولاردىڭ قىزمەتىن پايدالانعاندا ساق بولۋ قاجەت.
ارمان ءشارىپوۆ
زاڭگەر
«ەڭ باستىسى، دەلدالدىڭ "17 پايىزبەن نەسيە بەرەمىن", "100 پايىز ماقۇلداتامىن" دەگەن ۋادەسىنە سەنە بەرمەۋ كەرەك. ويتكەنى نەسيە بەرۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىمدى تەك ءتيىستى قارجى ۇيىمى قابىلدايدى»، – دەيدى زاڭگەر.
ول دەلدالمەن كەلىسىم جاساسپاس بۇرىن قۇجاتتىڭ بارلىق تالابىن مۇقيات وقىپ، قاجەت بولسا زاڭگەرگە كورسەتۋگە كەڭەس بەرەدى.
مامان نەسيە راسىمدەۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ تابىسىن ادەيى جوعارى كورسەتۋ زاڭعا قايشى ەكەنىن دە ەسكەرتتى.
«ازاماتتىڭ جالاقىسىن نەمەسە تابىسىن ادەيى جوعارى ەتىپ كورسەتۋ، جالعان مالىمەت ۇسىنۋ، قۇجاتتاردى زاڭسىز راسىمدەۋ فاكتىلەرى انىقتالسا، كىنالى تۇلعالار بىرنەشە باپ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن»، – دەيدى ارمان ءشارىپوۆ.
بۇل جەردە تاعى ءبىر ماسەلە بار. ەگەر ادامنىڭ ناقتى تابىسى نەسيە تولەمىن وتەۋگە جەتپەسە، قۇجاتتا كورسەتىلگەن جوعارى جالاقى ونىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىن ارتتىرمايدى. كەرىسىنشە، كەيىن قارىزىن تولەي الماي قالۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى.
جۇرت دەلدالداردىڭ جارناماسىنا نەگە سەنەدى؟
پسيحولوگ ۇلمەكەن ساندىبەكقىزىنىڭ ايتۋىنشا، «100 پايىز ماقۇلداتامىز» دەگەن جارنامالار كوبىنە ادامنىڭ قيىن ساتتەگى ءۇمىتى مەن قورقىنىشىنا اسەر ەتەدى.
ۇلمەكەن ساندىبەكقىزى
پسيحولوگ، گەشتالت-تەراپەۆت
«قارجىلىق قيىندىققا تاپ بولعان كەزدە ادام ماسەلەنى تەز شەشۋگە ۇمتىلىپ، كەپىلدىك بەرەتىن ۇسىنىستارعا وڭاي سەنۋى مۇمكىن. ال قورقىنىش پەن ءۇمىت باسىم بولعاندا، ادام ۋادەلەرگە سىني كوزبەن قاراماي، قانداي تاۋەكەلگە بارىپ جاتقانىن بايقاماي قالۋى مۇمكىن»، – دەيدى پسيحولوگ.
ماماننىڭ سوزىنشە، كليەنتتى اسىقتىرۋ، باسقا بانكتەرگە جۇگىنۋگە قارسى بولۋ نەمەسە «قازىر شەشىم قابىلداماساڭىز، مۇمكىندىكتەن ايىرىلاسىز» دەگەن سوزدەر پسيحولوگيالىق قىسىمنىڭ بەلگىلەرى بولۋى مۇمكىن.
سوندىقتان ول ماڭىزدى قارجىلىق شەشىم قابىلداماس بۇرىن اسىقپاي، مىندەتتى تۇردە جاقىن ادامدارمەن اقىلداسىپ، بارلىق شىعىندى ەسەپتەۋگە كەڭەس بەرەدى.
نەسيە راسىمدەمەس بۇرىن نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟
كەيىپكەرلەردىڭ تاجىريبەسى مەن ساراپشىلار پىكىرىنە سۇيەنسەك، قارىز الماس بۇرىن بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارعان ءجون.
بىرىنشىدەن، بانككە ءوزىڭىز جۇگىنىپ كورىڭىز. نەسيە شارتتارىن بانكتەردىڭ رەسمي سايتتارىنان نەمەسە بولىمشەلەرىنەن بىلۋگە بولادى. دەلدالسىز نەسيە راسىمدەۋ مۇمكىندىگىن الدىن الا تەكسەرىڭىز.
ەكىنشىدەن، نەسيەنىڭ جالپى قۇنىن ەسەپتەڭىز. تەك جارناماداعى پايىزعا ەمەس، جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنە (جتسم), اي سايىنعى تولەمگە، جالپى قايتارىلاتىن سوماعا جانە دەلدال كوميسسياسىنا نازار اۋدارىڭىز. ەگەر كوميسسيا نەسيەگە قوسىلسا، وعان دا پايىز ەسەپتەلۋى مۇمكىن.
ۇشىنشىدەن، كەلىسىمشارتتى وقىماي قول قويماڭىز. كومپانيا قانداي قىزمەت كورسەتەتىنىن، قانشا اقى الاتىنىن، نەسيە ماقۇلدانباعان جاعدايدا تولەنگەن قاراجات قايتارىلاتىنىن ناقتىلاڭىز. تۇسىنىكسىز تالاپتار بولسا، زاڭگەرمەن كەڭەسىڭىز.
تورتىنشىدەن، جالعان مالىمەت ۇسىنۋعا كەلىسپەڭىز. تابىستى قولدان كوتەرىپ كورسەتۋ نەمەسە جالعان قۇجات راسىمدەۋ قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە اكەلۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى، مۇنداي ارەكەت ءسىزدىڭ ناقتى تولەم قابىلەتىڭىزدى وزگەرتپەيدى.
بەسىنشىدەن، جەكە دەرەكتەرىڭىزدى قورعاڭىز. بوگدە ادامدارعا SMS-كودتاردى، بانك قوسىمشاسىنىڭ قۇپياسوزىن جانە تولەم كارتاسىنىڭ قورعانىس دەرەكتەرىن بەرمەڭىز. قارجى ۇيىمىنىڭ زاڭدى مارتەبەسىن رەسمي دەرەككوزدەن تەكسەرىڭىز.
ەكى كەيىپكەردىڭ وقيعاسى نەسيە الاردا ونىڭ ماقۇلدانۋىنا عانا ەمەس، قانشاعا تۇسەتىنىن ەسەپتەۋدىڭ دە ماڭىزى كوپ ەكەنىن كورسەتتى. كرەديتتىك دەلدالداردىڭ قىزمەتى كەي جاعدايدا پايدالى بولعانىمەن، وعان جۇگىنبەس بۇرىن قاجەتتىلىگى مەن قۇنىن باعالاعان ءجون.
(باستى سۋرەت پەن ينفوگرافيكا جي كومەگىمەن جاسالدى)
ارۋجان ماراتقىزى
