Ortalyq Aziia investisiialyq dümpudı bastan keşude. Aimaq elderı reformalar jürgızıp, infraqūrylymdar tartyp, şeteldık kapital üşın küresude. Alaida, aimaqtaǧy barlyq jinaqtalǧan tıkelei şeteldık investisiialardyŋ 70%-ǧa juyǧy älı de bolsa Qazaqstanǧa tiesılı.
İnvestisiia üşın küreste ädemı strategiialardyŋ maŋyzdy ekenı ras, bıraq aqşalai qarajat qaşan da şeşuşı mänge ie bop qala beredı. San türlı reformalar jariialap, salyqtardy azaityp, biznestı qoldau baǧdarlamalaryn ıske qosuǧa bolady. Bıraq şeteldık kapital kelmese, būl investorlardyŋ ekonomikaǧa älı sene qoimaǧanyn bıldıredı.
Sondyqtan tıkelei şeteldık investisiialardyŋ kölemı ıskerlık orta sapasynyŋ basty körsetkışterınıŋ bırı bolyp sanalady.
Bügıngı taŋda Ortalyq Aziia Euraziianyŋ eŋ tartymdy aimaqtarynyŋ bırıne ainalyp keledı. Halyq sanynyŋ ösuı, qolaily geografiialyq ornalasuy, kölık marşruttarynyŋ damuy jäne ösıp kele jatqan ışkı naryq halyqaralyq biznestıŋ nazaryn audardy. Mūndaǧy investisiialar üşın Qazaqstan, Özbekstan, Qyrǧyzstan, Täjıkstan jäne Türıkmenstan elderı ülken bäsekege tüsude.
Bıraq aqşa äzırge bırkelkı bölınbei tūr. UNCTAD mälımetterı boiynşa, 2024 jyly Ortalyq Aziia elderınde tıkelei şeteldık investisiialardyŋ jinaqtalǧan kölemı $220,5 mlrd-qa jetken. Būl somanyŋ $151,3 mlrd-y nemese 68,6%-y Qazaqstanǧa tiesılı. Ūlttyq banktıŋ mälımetınşe, 2025 jyly el ekonomikasyna jinaqtalǧan investisiia kölemı $156,4 mlrd-qa deiın ūlǧaiǧan.
Salystyru üşın aitsaq, Türıkmenstan $44,6 mlrd şeteldık investisiia jinaǧan. Özbekstan $16,7 mlrd, al Qyrǧyzstan men Täjıkstan ärqaisysy şamamen $4 mlrd jinai aldy. Basqaşa aitqanda, eŋ köp şeteldık kapitaldy Qazaqstan tartyp otyr.
«Qazaqstan ekonomikasynyŋ naqty jäne qarjy sektoryna investisiialardyŋ ösuı jalǧasatyny anyq. Ekonomikany ärtaraptandyru, atom energetikasyn damytu jäne adami kapital sapasynyŋ joǧary deŋgeiı TMD-daǧy pozisiialaryn nyǧaitu üşın qosymşa draiverler bolady. Taiaudaǧy üş jyldyŋ kökjiegınde Qazaqstanǧa tıkelei şeteldık investisiialar kölemınıŋ ösuı jyl saiyn $15-30 mlrd aralyǧynda boluy mümkın», — dep boljaidy reseilık ekonomist, qarjy kommunikasiialary salasyndaǧy top-menedjer Andrei Loboda.
Ärine, investisiialar özdıgınen paida bolmaidy. Halyqaralyq kompaniialar üşın saiasi tūraqtylyq, barşaǧa tüsınıktı retteu erejelerı, damyǧan bank jüiesı, qarjy közderıne qoljetımdılık, kölık infraqūrylymy jäne ışkı naryqtyŋ kölemı öte maŋyzdy.
Osy körsetkışterdıŋ basym bölıgı boiynşa Qazaqstan köşbasşylyq ornyn saqtap keledı. Ol $306 mlrd-ty qūraityn jalpy ışkı önımımen Ortalyq Aziiadaǧy eŋ ırı ekonomika bolyp qala beredı. Aimaqtyŋ barlyq ekonomikasynyŋ jartysynan köbı däl osy jerde qalyptasady. Sonymen qatar Qazaqstan eŋ ırı bank sektoryna ie. Bankterdıŋ aktivterı $140 mlrd-qa jettı, al depozitter kölemı körşıles elderdıŋ köpşılıgınıŋ körsetkışterınen üş ese köp.
Senımnıŋ taǧy bır körsetkışı – negızgı kapitalǧa investisiia salu. Olar şeteldık investisiialardy jäne jaŋa käsıporyndar qūrylysynyŋ, öndırısterdı jaŋǧyrtudyŋ jäne infraqūrylymdy damytudyŋ jalpy kölemın körsetedı.
2021-2025 jyldary Qazaqstan negızgı kapitalǧa $187,9 mlrd investisiia tartty – būl öŋırdıŋ kez kelgen basqa elderıne qaraǧanda köp. Özbekstan osy kezeŋde $164,1 mlrd, Qyrǧyzstan – $12,6 mlrd, Täjıkstan – $9,5 mlrd investisiialady.
«Bız Qazaqstannyŋ önerkäsıp investorlaryn tartuǧa köp köŋıl böletının körıp otyrmyz. Mūny soŋǧy ekı jyldaǧy auqymdy reformalar rastaidy. Osy özgerısterdıŋ arqasynda el jyl saiyn şamamen $25 mlrd tıkelei şeteldık investisiia tartady. Eldıŋ ırı halyqaralyq biznes üşın tartymdylyǧynyŋ negızgı faktorlarynyŋ bırı – auqymdy memlekettık qoldau jäne kapitaldy qorǧau. Būl jerdegı söz arnaiy ekonomikalyq aimaqtar aiasynda 10–12 jylǧa deiın korporativtık tabys salyǧynan, jer salyǧynan jäne mülık salyǧynan bosatu türındegı salyqtyq jeŋıldıkter turaly bolyp otyr. İnvestorlardyŋ qūqyqtaryn qorǧauǧa köp köŋıl bölınedı, būl biznes üşın öte maŋyzdy», — deidı özbek ekonomisı, Özbekstannyŋ Profi University «Ekonomika jäne naqty pänder» kafedrasynyŋ dosentı Şuhrat Bobohujaev.
Halyqaralyq kapital barǧan saiyn ūtqyr bola tüsude jäne şeşımder jyldam qabyldanatyn, memleketpen özara ıs-qimyl jasau jeŋıl ärı äkımşılık täuekelder tömen elderdı taŋdaidy.
Qazaqstan Ortalyq Aziianyŋ negızgı investisiialyq ortalyǧy retındegı öz ornyn nyq saqtap keledı jäne körşıles elderge qaraǧanda reformalardy qarqyndyraq jüzege asyrudy jalǧastyruda. Qazırgı ekonomikada kapital reformalar turaly köp aitylatyn elderge emes, reformalary naqty nätije beretın elderge keledı.
