ورتالىق ازيا ينۆەستيتسيالىق ءدۇمپۋدى باستان كەشۋدە. ايماق ەلدەرى رەفورمالار جۇرگىزىپ، ينفراقۇرىلىمدار تارتىپ، شەتەلدىك كاپيتال ءۇشىن كۇرەسۋدە. الايدا، ايماقتاعى بارلىق جيناقتالعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ 70%-عا جۋىعى ءالى دە بولسا قازاقستانعا تيەسىلى.
ينۆەستيتسيا ءۇشىن كۇرەستە ادەمى ستراتەگيالاردىڭ ماڭىزدى ەكەنى راس، بىراق اقشالاي قاراجات قاشان دا شەشۋشى مانگە يە بوپ قالا بەرەدى. سان ءتۇرلى رەفورمالار جاريالاپ، سالىقتاردى ازايتىپ، بيزنەستى قولداۋ باعدارلامالارىن ىسكە قوسۋعا بولادى. بىراق شەتەلدىك كاپيتال كەلمەسە، بۇل ينۆەستورلاردىڭ ەكونوميكاعا ءالى سەنە قويماعانىن بىلدىرەدى.
سوندىقتان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى ىسكەرلىك ورتا ساپاسىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەۋرازيانىڭ ەڭ تارتىمدى ايماقتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. حالىق سانىنىڭ ءوسۋى، قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، كولىك مارشرۋتتارىنىڭ دامۋى جانە ءوسىپ كەلە جاتقان ىشكى نارىق حالىقارالىق بيزنەستىڭ نازارىن اۋداردى. مۇنداعى ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرى ۇلكەن باسەكەگە تۇسۋدە.
بىراق اقشا ازىرگە بىركەلكى بولىنبەي تۇر. UNCTAD مالىمەتتەرى بويىنشا، 2024 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جيناقتالعان كولەمى $220,5 ملرد-قا جەتكەن. بۇل سومانىڭ $151,3 ملرد-ى نەمەسە 68,6%-ى قازاقستانعا تيەسىلى. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە، 2025 جىلى ەل ەكونوميكاسىنا جيناقتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى $156,4 ملرد-قا دەيىن ۇلعايعان.
سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، تۇرىكمەنستان $44,6 ملرد شەتەلدىك ينۆەستيتسيا جيناعان. وزبەكستان $16,7 ملرد، ال قىرعىزستان مەن تاجىكستان ارقايسىسى شامامەن $4 ملرد جيناي الدى. باسقاشا ايتقاندا، ەڭ كوپ شەتەلدىك كاپيتالدى قازاقستان تارتىپ وتىر.
«قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى جانە قارجى سەكتورىنا ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋى جالعاساتىنى انىق. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ، اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جانە ادامي كاپيتال ساپاسىنىڭ جوعارى دەڭگەيى تمد-داعى پوزيتسيالارىن نىعايتۋ ءۇشىن قوسىمشا درايۆەرلەر بولادى. تاياۋداعى ءۇش جىلدىڭ كوكجيەگىندە قازاقستانعا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ ءوسۋى جىل سايىن $15-30 ملرد ارالىعىندا بولۋى مۇمكىن»، — دەپ بولجايدى رەسەيلىك ەكونوميست، قارجى كوممۋنيكاتسيالارى سالاسىنداعى توپ-مەنەدجەر اندرەي لوبودا.
ارينە، ينۆەستيتسيالار وزدىگىنەن پايدا بولمايدى. حالىقارالىق كومپانيالار ءۇشىن ساياسي تۇراقتىلىق، بارشاعا تۇسىنىكتى رەتتەۋ ەرەجەلەرى، دامىعان بانك جۇيەسى، قارجى كوزدەرىنە قولجەتىمدىلىك، كولىك ينفراقۇرىلىمى جانە ىشكى نارىقتىڭ كولەمى وتە ماڭىزدى.
وسى كورسەتكىشتەردىڭ باسىم بولىگى بويىنشا قازاقستان كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاپ كەلەدى. ول $306 ملرد-تى قۇرايتىن جالپى ىشكى ونىمىمەن ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا بولىپ قالا بەرەدى. ايماقتىڭ بارلىق ەكونوميكاسىنىڭ جارتىسىنان كوبى ءدال وسى جەردە قالىپتاسادى. سونىمەن قاتار قازاقستان ەڭ ءىرى بانك سەكتورىنا يە. بانكتەردىڭ اكتيۆتەرى $140 ملرد-قا جەتتى، ال دەپوزيتتەر كولەمى كورشىلەس ەلدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كورسەتكىشتەرىنەن ءۇش ەسە كوپ.
سەنىمنىڭ تاعى ءبىر كورسەتكىشى – نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا سالۋ. ولار شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى جانە جاڭا كاسىپورىندار قۇرىلىسىنىڭ، وندىرىستەردى جاڭعىرتۋدىڭ جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ جالپى كولەمىن كورسەتەدى.
2021-2025 جىلدارى قازاقستان نەگىزگى كاپيتالعا $187,9 ملرد ينۆەستيتسيا تارتتى – بۇل ءوڭىردىڭ كەز كەلگەن باسقا ەلدەرىنە قاراعاندا كوپ. وزبەكستان وسى كەزەڭدە $164,1 ملرد، قىرعىزستان – $12,6 ملرد، تاجىكستان – $9,5 ملرد ينۆەستيتسيالادى.
ء«بىز قازاقستاننىڭ ونەركاسىپ ينۆەستورلارىن تارتۋعا كوپ كوڭىل بولەتىنىن كورىپ وتىرمىز. مۇنى سوڭعى ەكى جىلداعى اۋقىمدى رەفورمالار راستايدى. وسى وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا ەل جىل سايىن شامامەن $25 ملرد تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتادى. ەلدىڭ ءىرى حالىقارالىق بيزنەس ءۇشىن تارتىمدىلىعىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – اۋقىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە كاپيتالدى قورعاۋ. بۇل جەردەگى ءسوز ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار اياسىندا 10–12 جىلعا دەيىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان، جەر سالىعىنان جانە مۇلىك سالىعىنان بوساتۋ تۇرىندەگى سالىقتىق جەڭىلدىكتەر تۋرالى بولىپ وتىر. ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى، بۇل بيزنەس ءۇشىن وتە ماڭىزدى»، — دەيدى وزبەك ەكونوميسى، وزبەكستاننىڭ Profi University «ەكونوميكا جانە ناقتى پاندەر» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى شۋحرات بوبوحۋجاەۆ.
حالىقارالىق كاپيتال بارعان سايىن ۇتقىر بولا تۇسۋدە جانە شەشىمدەر جىلدام قابىلداناتىن، مەملەكەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ جەڭىل ءارى اكىمشىلىك تاۋەكەلدەر تومەن ەلدەردى تاڭدايدى.
قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى رەتىندەگى ءوز ورنىن نىق ساقتاپ كەلەدى جانە كورشىلەس ەلدەرگە قاراعاندا رەفورمالاردى قارقىندىراق جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋدا. قازىرگى ەكونوميكادا كاپيتال رەفورمالار تۋرالى كوپ ايتىلاتىن ەلدەرگە ەمەس، رەفورمالارى ناقتى ناتيجە بەرەتىن ەلدەرگە كەلەدى.
