AIQYN qoǧamdyq-saiasi gazetınıŋ üş sanynda Ūlttyq kıtaphanasynda körnekı memleket qairatkerı, ǧalym, professor, Qazaqstan Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ akademigı Mūhtar Abrarūly Qūl-Mūhammedtıŋ "Alaş pen japon arasy" atty zertteu eŋbegı jariialandy.
Zertteu eŋbegınen:
Resei imperiiasy XX ǧasyr basynda ülken Ündıstanǧa bastaityn kılt pen qaqpa retınde qarastyrylǧan Qazaqstan men Orta Aziiany otarlaudy aiaqtaidy. Būhar ämırlıgı men Hiua handyǧy derbestıgın saqtaǧanymen, ekonomikalyq jaǧynan tügeldei Reseige täueldı edı. Sol zamandaǧy eŋ alpauyt imperiia – Ūlybritaniia men Resei bodandyǧyna tüsken elder arasyndaǧy buferlık aimaq sanalatyn auǧan jerıne basyp kıruge jüregı daualamaǧan orys äskerlerı osy küngı Täjıkstan tūsynan tızgın tartady.
Ejelgı parsy jūrty da ūzaq jyldar boiy Resei imperiiasynyŋ közın arbaumen boldy. Äuelı 1804-1813 jyldarda bastalyp, keiın 1826-1828 jyldarda şegıne jetken ekı bırdei orys-parsy soǧysynyŋ nätijesınde ozbyr orys imperiiasy Kavkaz jūrtyn tügel jaulap, Turkmanchai şartyna säikes otarlyq şekara şeptı aiqyndaidy. Osylaişa, ejelgı türkı-mūsylman jūrtyndaǧy ülkendı-kışılı handyqtar men ämırlıkterdı basyp alyp, tüstıktı otarlaudy tauysqan soŋ jemsauy bülkıldegen ozbyr Reseidıŋ nazary Qiyr Şyǧysqa auady.
Orys-japon soǧysy keŋes tarihşylary jabyla jazǧandai, japon imperializmıne tūtqiyldan jasalǧan soǧys bolǧan joq. Resei būǧan jyldar boiy qapysyz daiarlandy. Äuelı dın qaryndastyǧyn alǧa tartyp, Europa jūrtşylyǧymen auyzbırlıktı küşeittı. Ymyralasu, yqpaldasu baǧytyndaǧy ülkendı-kışılı şarttarǧa qol qoiyldy. Meidzi reformasynan keiıngı az ǧana uaqyt ışınde ekonomikasy men äskeri küş-quatyn äldeneşe ese arttyryp, Qiyr Şyǧystaǧy eŋ quatty derjavaǧa ainalǧan Japoniianyŋ är qadamyn aŋdyp, tyŋşylyq pen barlaudy küşeittı.
Japoniia 1894-1895 jyldardaǧy japon-qytai soǧysynyŋ nätijesınde Qytaidy tas-talqan etıp jeŋıp, Koreiamen bırge Qytaidyŋ soltüstık-şyǧysyndaǧy Manjuriiany qosa jaulap, osy öŋırge ünemı közınıŋ qūrtyn salumen bolǧan Reseidıŋ özıne qauıp töndıredı.
İmperator ekınşı Nikolaidyŋ jazbalary men hattaryna qarap, onyŋ japondarmen soǧysqa 1900-1901 jyldarda-aq daiyndala bastaǧanyn aŋǧaramyz. Bülıkke ılık ızdegen ekı jaqtyŋ qarym-qatynasy barǧan saiyn uşyǧyp, äuelı japon äskerlerı 1904 jyly Port-Arturdy basyp alady. Olar mūnymen de toqtamai, 1905 jyly Mukden (osy küngı Qytai jerındegı Şenian qalasy) tübınde orystarǧa oisyrata soqqy berıp, Susima teŋız şaiqasynda özınen ondaǧan ese ülken Reseidei alyp imperiianyŋ teŋız flotyn tas-talqan etıp jeŋedı. Orys-japon soǧysyn syrttai baqylap otyrǧan alpauyt memleketter onyŋ älemdık geosaiasatqa zor yqpal jasaityn qorytyndysynan barynşa öz müddelerın qorǧap baqty.
AQŞ pen Ūlybritaniia üşın Reseidıŋ küş alyp, Europaǧa qauıp töndıruı qajet emes edı. Olar Koreia men Qytaidy tızerletıp, Reseige auyz salǧan Japoniianyŋ Aziiany jeke-dara bilep-tösteuge ūmtylǧan ozbyrlyǧynan da qatty seskendı. Mūnyŋ soŋy AQŞ-tyŋ araǧaiyndyǧymen 1905 jyldyŋ 25 tamyzynda «Portsmut beibıt kelısımınıŋ» jasalyp, onyŋ nätijesı boiynşa orystar ūzaq jyldarǧa jalǧa alyp kelgen Liaodun tübegı, Port-Artur men Dalian porttary, sondai-aq Resei salǧan Oŋtüstık-manjur temırjoly jäne Sahalinnıŋ oŋtüstıgı tügeldei japondar ielıgıne ötedı. Osylaişa, XX ǧasyr basynda jer kölemı şaǧyn, halqynyŋ sany şamaly bolsa da şymyr jaŋǧaqtai myqty, az ǧana uaqyt ışınde orasan zor tehnikalyq jäne tehnologiialyq jetıstıkterge qol jetkızgen Japoniia siiaqty aziialyq jolbarys älem tarihynyŋ törıne qarai ozdy.
HIH ǧasyr boiyna Orta Aziia men Kavkazdaǧy älemdegı önerkäsıptık revoliusiiadan şet qalyp qoiǧan şaǧyn memleketterdı qandy qyrǧynmen jaulap, orys qaruynyŋ jeŋımpazdyǧy jönınde mif qalyptastyryp ülgergen alyp Reseidıŋ alaqandai Japoniiadan oŋbai jeŋıluı jalǧan aŋyzǧa ölerdei senıp kelgen orys mūjyǧynyŋ aşu-yzasyn tuǧyzyp, keŋestık tarih ǧylymy men oqulyqtarda äsıre nasihattalǧan «bırınşı orys revoliusiiasyn» tuǧyzdy.
Jas Mūhtar Äuezov
Bükıl älem būryn artta qalǧan, jabyq el sanatyndaǧy Japoniianyŋ tabystaryna taŋ-tamaşa bolyp, onyŋ ekonomikasy, äskeri küş-quatymen qatar tılı, baiyrǧy mädenietı men önerın de zerttei bastady. Solardyŋ qatarynda Mäskeu men Peterbordyŋ jäne Reseidıŋ asa ülken universitetterı men joǧary oqu oryndarynda bılım alǧan Alaş qairatkerlerı de boldy.
Japon jūrtyn älemdık örkeniet biıgıne kötergen «Meidzi restavrasiiasy» degen qandai reforma edı? Endı osynyŋ tarihyna da az-kem toqtalyp öteiık...
Meidzi reformasy – älem ǧalymdary tarapynan jan-jaqty zerttelgen qūbylys. Belgılı japontanuşy ǧalym, Garvard universitetınıŋ professory Endriu Gordonnyŋ (Andrew Gordon) «Japoniianyŋ jaŋǧyru tarihy: Tokugava zamanynan bügınge deiın» (A modern history of Japan: from Tokugawa times to the present) atty eŋbegı AQŞ-ta qatarynan tört ret basylyp, älemnıŋ bırqatar tılıne audaryldy. Būl zertteu Japoniiada moiyndalyp, avtorǧa märtebelı syilyq ta berıldı. Taǧy bır amerikalyq japontanuşy, Iel universitetınıŋ professory Djon Uitni Holldyŋ (John Whitney Hall) «Japoniia: arǧy tarihtan bügınge deiın» (Japan: from prehistory to modern times) atty monografiiasy da älemdık japontanuşylar tarapynan joǧary baǧaǧa ie boldy. Būl zertteu de japon tarapynan airyqşa atap ötıldı. Tızımdı tym ary sozbai, taǧy bır eŋbektı atar bolsaq, oǧan amerikalyq japontanuşy, professor Djeims L.Mak-Kleinnıŋ (James L.McClain) «Japoniianyŋ jaŋǧyru tarihy» (Japon: a modern history) monografiiasyn qosuǧa bolady.
Bızdıŋ maqsatymyz būl eŋbekterdı tügeldei taldap şyǧu emes. Älem ziialy qauymymen bırge Alaş qairatkerlerın de taŋ-tamaşa qaldyrǧan Meidzi reformasynyŋ qūpiiasyn osyndai ırı ǧalymdardyŋ baisaldy bailamdary arqyly tanyp, tüsındıru. Japon tarihyndaǧy tübegeilı özgerısterge jol aşqan būl reformany zertteuşıler ony «Meidzi restavrasiiasy», «Meidzi jaŋaruy», tıptı «Meidzi töŋkerısı» dep te ataidy.
Japon qoǧamyn 1192 jyldan bastap 1868 jylǧa deiın äskeri aqsüiekter ökılı – siogundar biledı. Olardy bızdıŋ otarşyl tarihymyzǧa jaqyndau ūǧymmen sipattar bolsaq, «general-gubernatorǧa» juyqtau. Reseide general-gubernatordy imperator taǧaiyndasa, siogun öz aimaǧynda jeke-dara, täuelsız bilık jürgızdı. Olardyŋ bilık pen jerge üzdıksız talas-tartysynan japon qoǧamynda bıtpeitın qaruly qaqtyǧystar oryn alyp, eldıŋ äbden berekesı kettı.
Meidzi reformasy özara qyryq pyşaq bolǧan siogundyq bilıktı bır ortalyqqa bırıktırıp, imperatorlyq basqarudy ornyqtyrdy. Sol zamandaǧy eŋ yqpaldy siogun Tokugava 1867 jyly 9 qaraşada bar bilıktı Japoniia imperatoryna ötkızgen künnen bastap, samurailardyŋ bes ǧasyr boiy, al Tokugava äuletınıŋ taban audarmastan 265 jyl Japoniiany bileu däuırı aiaqtalyp, bilık atauly bırjolata jas imperatordyŋ qolyna köşedı. Qabaǧynan qar jauyp, qaharyna mūz qatqan sūrapyl samurailardy op-oŋai juasytyp, bilıktı qolyna alǧan imperator Musuhitonyŋ jasy 1867 jyly endı ǧana 15-ke tolǧan edı. Ärine, mūndai töŋkerıs jas balanyŋ qolynan kelmeitını özınen-özı tüsınıktı.
HIH ǧasyrda Europada önerkäsıp revoliusiiasy örıstep, adamzat tarihynda būryn-soŋdy bolmaǧan tehnikalyq, tehnologiialyq özgerısterge jol aşyldy. Älemdegı alpauyt memleketter jaŋaru jolyna tüstı. Japon ziialy qauymymen özara qyrqysudan äbden tityqtaǧan siogundar el damuyna serpılıs äkeletın jaŋǧyrudyŋ qajettıgın jaqsy tüsındı. Ol üşın bır ortalyqtan basqarylatyn myǧym bilık qajet edı. Al onyŋ bırden-bır joly imperatorlyqty nyǧaitu boldy.
Siogunat zamanynda imperatordyŋ japon qoǧamyndaǧy yqpaly şamaly edı. Sondai älsız imperatordyŋ bırı Komei 1867 jyly aiaqastynan 36 jasynda dünie salady. Osylaişa, bilık basyna 1867 jyldyŋ 3 aqpanynda taq mūragerı Musuhito keledı. Jyl soŋynda japon qoǧamyn üş ǧasyrǧa juyq bilep kelgen eŋ yqpaldy äulet ökılı Tokugava Iosinobu öz erkımen siogundık ataqtan bas tartyp, bar bilıktı imperatorǧa ötkızedı.
Kelesı 1868 jyldyŋ 4 qaŋtarynda Musuhito Japoniiada imperatorlyq bilıktıŋ tolyq qalpyna keltırılgenı jönınde jarlyq şyǧaryp, jer-jahanǧa jariia etedı. Būl şeşımge qarsylyq bıldırgen eldegı türlı saiasi küşterdıŋ qaruly köterılısterı men qarsylyqtary bır jyl ışınde tügeldei toitarylyp, 1869 jyly eskı dästürge sai Japoniianyŋ 122-imperatorynyŋ «Meidzi» däuırı bastalady. Osy tūsta japon tılınde «bılımdı bilık» degen maǧyna beretın «meidzi» sözınıŋ törkını Jüsıp Balasaǧūnnyŋ «Qūtty bılık» degen ūǧymymen ūştasatynyn aŋǧarta ketsek, artyq bola qoimas.
Jaŋa imperator eldı baiyrǧy baitaq – Kiotodan basqaryp, būǧan deiın siogundar qorǧany bolyp kelgen köne qala Edonyŋ atyn «Tokio», iaǧni «şyǧys astana» dep özgertedı. Bügınde älemge äigılı Tokionyŋ däuırleu kezeŋı de osy özgerısten bastaldy. «Meidzi» ūlttyq salt-dästürlerdı saqtai otyryp, küllı älemnen oqşaulanyp kelgen japon qoǧamyn tübegeilı türde jaŋǧyrtty. Jaŋa ükımet jasaqtalyp, «Daid ziokan» dep atalatyn Qazaq handyǧyndaǧy «han keŋesıne» ūqsas memlekettık keŋes palatasy qūryldy.
Japondar äuel bastan bırden-bır dūrys jol taŋdap, AQŞ Konstitusiiasyna säikes bilıktı: zaŋ şyǧaruşy, atqaruşy jäne sot bilıgı dep üş tarmaqqa böledı. Būl siogunat zamanyndaǧydai bar bilıktıŋ imperatordyŋ ǧana qolynda şoǧyrlanuyn boldyrmai, jaŋa demokratiialyq üderısterge jol aşyp, bilık tarmaqtarynyŋ derbestıgın jäne qoǧam aldyndaǧy jauapkerşılıgın küşeittı.
Siogunat joiylǧanymen, eldegı ülkendı-kışılı handyq bölınıster («han» dep japondar kışıgırım kınäzdıktı ataǧan) saqtalyp qaldy. İmperator 1871 jyly 277 handyq qūrylymdardy joiyp, onyŋ ornyna ortalyqqa baǧynyşty prefekturalar qūrdy. «Meidzi» reformasy talapty, tabandy, erjürek, eŋbekqor japon halqyn älemge jaŋa qyrynan tanytty. Saiasi, ekonomikalyq üderıster japon qoǧamyn serpıltıp, jedel jaŋǧyru jolyna tüsırdı.
15 jasar imperator Musuhito
Eskı japon qoǧamyn dür sılkındırgen orasan zor özgerısterdı qanşa danyşpan bolsa da 15 jasar imperator jüzege asyra almaityny belgılı edı. Düniejüzı halyqtaryn älı künge deiın taŋǧaldyrumen kele jatqan būl ǧajaiyp reformanyŋ avtory retınde japontanuşylar üş arystyŋ esımın ataidy.
Japondyqtar zor qūrmetpen «Üş ūly qaharman» nemese «Üş asylzada azamat» dep ataityn üştıktıŋ ūşar basynda tūrǧan Kido Takaiosi eldegı eŋ qiyn tüiındı jer reformasy men jaŋa äkımşılık-aumaqtyq basqaru jüiesın engızıp, ūzaq jyldar boiy imperatordyŋ keŋesşısı qyzmetın atqardy. Ozyq täjıribenı üirenu üşın AQŞ pen Europa, tıptı Reseige deiın baryp, olardyŋ tabysyn zerttegen qairatker tūlǧa bıraz uaqyt Mädeniet ministrı qyzmetın de atqarypty.
Taǧy bır qaharmannyŋ esımı – Okubo Tosimiti. Ol Japoniianyŋ jaŋa ekonomikalyq saiasatyn jüzege asyryp, batystyq ülgıdegı qarjy-qarajat jüiesın ornyqtyrdy. Bırneşe märte Qarjy jäne ışkı ıster ministrı bolyp qyzmet atqardy.
Üş asylzadanyŋ soŋǧysy retınde Saigo Takamoridıŋ esımın erekşe atauǧa bolady. Japon Qaruly küşterın reformalauǧa asa zor eŋbek sıŋırıp, Qorǧanys ministrı qyzmetın atqarǧan ol Japoniianyŋ älem aldyndaǧy bedelı men äskeri küş-quatyn arttyruǧa asa zor eŋbek sıŋırdı.
Bır ǧajaby, eldı europalyq ülgımen jaŋartu jolyna tüsırgen üş qaharmannyŋ üşeuı de tanymal samurai äuletınen şyqqan edı. Ūltqa degen qūrmet pen qyzmet olardy eskı tärtıptı saqtaudyŋ ornyna Japoniiany älemdık damu men örkeniet biıgıne bastaǧan jaŋa reformalarǧa alyp keldı.
Osy tūsta Meidzi reformasynyŋ tabysty boluyna zor üles qosqan, äuelde gubernator, Işkı ıster ministrı qyzmetın atqaryp, keiın tört märte Premer-ministr bolǧan Hirobumi İtonyŋ da esımın airyqşa atap ötken jön. Jas kezınde Ūlybritaniiada taǧylymdamadan ötken İto batystaǧy önerkäsıptık revoliusiia jetıstıkterın öz közımen kördı. Keiın AQŞ-ta bolyp, sol kezde memlekettık hatşy qyzmetın atqarǧan Aleksandr Fişpen tanys-bılıstık ornatady.
Batys elderınıŋ qalai ılgerılep ketkenın öz közımen körgen İto bılımge qūştar 107 japondyq jas azamatty AQŞ-qa taǧylymdamaǧa jıberedı. Keiın Premer-ministrlıgı kezınde Avstro-Vengriia men Germaniiaǧa japon jastaryn jıberıp, olar da damyǧan elder täjıribesınen taǧylym alady.
İto batys qoǧamy jetıstıkterın Japoniiaǧa jedeldete engızuge ülken küş jūmsaidy. Onyŋ ömırlık ūstanymdary men saiasi, ekonomikalyq közqarastary Älihan Bökeihanovtyŋ oi-tūjyrymdaryna öte ūqsas edı. Stalin bastaǧan şala sauatty bälşäbek basşylardy on orap äketetın Alaş arystary oiǧa alǧan josparlaryn jüzege asyra almai, armanda ketse de, olardyŋ mol mūrasy men körsetıp ketken baǧyt-baǧdarlary täuelsızdık tūsynda jüzege asty. Meidzi reformasynyŋ tabystaryna jüzdegen japon intellektualy zor üles qosty.
Japonnyŋ üş qaharmany turaly jazu barysynda Alaş qozǧalysynyŋ köş basynda tūrǧan üş arys – Älihan Bökeihanov, Ahmet Baitūrsynūly, Mırjaqyp Dulatov esıme tüstı. Olar da jalǧyz emes edı. Keiın olardyŋ qataryna Reseidıŋ eŋ bedeldı joǧary oqu oryndaryn bıtırgen J.Aqbaev, M.Şoqai, M.Tynyşbaev, Ä.Ermekov, H.Dosmūhamedov, J.Dosmūhamedov, R.Märsekov, t.b. Alaştyŋ ardaqty qairatkerlerı qosyldy. Endı osy taqyrypqa qarai oiysalyq.
Bar älemnen auaşalanyp, ortaǧasyrlyq feodaldyq basqaru jüiesın saqtap kelgen japon qoǧamy Meidzi reformasy arqasynda nebärı 30 jyldyŋ ışınde zor tabysqa qol jetkızdı. Özınen jer kölemı, halqynyŋ sany, ekonomikalyq jäne äskeri küş-quaty jaǧynan äldeneşe ese ülken alyp imperiia sanalatyn Reseidı teŋız ben qūrlyqtaǧy şaiqastarda küirete jeŋgen Japoniia jetıstıkterı Alaş qairatkerlerıne köp oi salady.
Künşyǧys elınıŋ tamaşa tabystaryn alǧaş qazaqqa ülgı etıp jariialauşylardyŋ qatarynda sol kezde tyrnaqaldy tuyndylary endı ǧana baspa betın köre bastaǧan balaŋ jıgıt Mūhtar Äuezov boldy. Ūlt ädebietınıŋ bolaşaq klassigınıŋ «Iаponiia» atty maqalasy 1918 jyly Semeide şyǧyp tūrǧan «Abai» jurnalynyŋ 4, 5-sandarynda basyldy. Däl osy maqala jazuşynyŋ basyna kesır bolyp jabysqany sonşalyq, Mūhaŋ ömırınıŋ soŋyna deiın bırde-bır jazbasynda, söilegen sözınde, tıptı keiın Japoniiaǧa barǧan saparynda jazǧan kündelıkterınde onyŋ atyn mülde atamaidy. Maqala Äuezov dünie salǧan soŋ jaryq körgen bastapqy 12 tomdyq, keiıngı 20 tomdyq şyǧarmalar jinaǧyna da enbedı. Qaita qūru kezeŋındegı «aqtaŋdaqtar aqiqatyn aşu», «jariialylyq» ūrandaryna sai senzura bosaŋsyǧan jyldarda asa körnektı abaitanuşy ǧalym, professor M.Myrzahmetov «Iаponiiany» «Abai» jurnalynan tauyp, alǧaş ret 1988 jyly «Mädeniet jäne tūrmys» jurnalynyŋ 8-nömırınde jariialaidy.
Jiyrmaǧa endı ǧana tolǧan jas Äuezovtıŋ «Iаponiiasy»: «Būl künde qai halyq tärtıpsız, ǧylymsyz, eleusız qalyptan asyp, aldyŋǧy därejede jürgen halyqtarmen tızelesıp otyrarlyq teŋdıkke jetuı tezdıgınen bolatyn jūmys emes», – degen söilemmen bastalyp, jazuşy oqyrmannyŋ nazaryn bırden teŋdıkke jetudıŋ oŋai şarua emes ekendıgıne audarady.
Orys-japon soǧysy kezındegı karikatura
Būdan ary avtor maqalaǧa nysana etıp alǧan oiyn tarata tüsıp: «Al būl zamanda nadan halyqtyŋ qatarǧa kırıp ketuıne sebep bolatyn jüz tarauly şarttar bar», – dep onyŋ «tereŋ oi», «qajymaityn qairat», «talap», «eŋbek» ekenıne nazar audarady. Bala künınen Äuez atasynyŋ ūstazdyǧymen Abai öleŋderın jattap ösken adamnyŋ būl sözderınıŋ qainarynda «Talap, eŋbek, tereŋ oi, Qanaǧat, raqym oilap qoi» degen danyşpannyŋ «bes asyl ısı» jatqanyn aŋǧaru qiyn emes.
Jazuşy būdan ärı «meşeu» men «meŋıreu» qalypty serpıp tastap, «zoraityp», «körkeitıp», «bütkıl dünienı şamdandyryp ärı qyzǧantyp», «ışın qainatyp» otyrǧan el retınde Japoniiadan ülgı-önege aluǧa şaqyrady.
Būl kezde Semeiden köp ūzap şyǧa qoimaǧan jas Äuezovtıŋ oqyǧan-toqyǧandary mol ekenı maqalanyŋ är söilemınen aiqyn aŋǧarylady. Ol Japoniia tarihyn ärıden bastap, «XIX ǧasyrdyŋ äuelgı jartysynda Qytai men Amerika häm basqa Europa patşalyqtarynyŋ saudasy qyzdy», – dei kelıp, «būlardyŋ bır-bırıne qatynasatyn jolynda Iаponiia boldy», būdan ärı «Bılımdı jūrttar Iаponiianyŋ da ışıne öz saudasyn kırgızıp, olardyŋ qanyn soruǧa ainaldy», – dep Japoniia resmi türde täuelsızdıgın saqtaǧanymen, ekonomikalyq jaǧynan ozbyr elderdıŋ talauyna tüsken kırıptarlyǧyn da körsetıp beredı.
Ejelden erjürektıgımen aty şyqqan samurailar elınıŋ mūndai halge tüsuıne: «Angliia, Fransiia, Gollandiia sekıldı bılımdı jūrttardyŋ Iаponiianyŋ nadandyǧyn paidalanǧysy kelgen qomaǧailyǧy boldy», – dep Europa jūrtynyŋ jemqorlyǧyn da tüirep ötedı.
Orys otarşyldyǧynyŋ qazaq dalasyndaǧy ozbyrlyǧyn öz közımen körıp ösken jazuşy olardyŋ qomaǧailyǧyn keiıngı şyǧarmalarynda jiı äşkerelep otyrǧan.
M.Äuezovtıŋ 1928 jyly jariialanyp, onyŋ jazuşylyq talantyn barşaǧa bırdei moiyndatatyn «Qily zaman» tarihi romany: «Bazar ortasynda ūzyn, biık aǧaşqa aspandatyp kötergen ekı basty samūryqtyŋ suretı jelkıldeitın. Būl qomaǧai qaryndy, jalmauyz tılektı ertegı obyrynyŋ aiqyn tūrǧan belgısı edı», – degen orys otarşylarynyŋ tılegı jalmauyz, al qarny qomaǧai keletının mūqatyp ötetın söilemderden bastalatyn.
Jas Mūhtar öz maqalasynda: «Iаponiia bılımdı jūrttardan keletın ziiandy körgen soŋ olarǧa ötkel bergısı kelmedı», – dei otyryp, «Iаponiianyŋ süiegıne sıŋgen ūltşyldyq, jıgerlılık qany oiandy», – dep ör halyqtyŋ otarlyqqa qarsy küresıne zor rizaşylyǧyn bıldıredı.
Äuezov japon tarihyn, onyŋ ūlttyq serpılıs jolyndaǧy küres täsılderın jıtı zerttegen. Ol: «Ailaly, azuly jauǧa özınıŋ ūstap kelgen qaruyndai qaru ūstap, özınıŋ süiengen tärtıbındei tärtıpke süienbese, basqa bolmaityn boldy», – dep japon reformatorlary alpys ekı ailaly jaudyŋ öz qaruyn özıne qarsy ūtymdy paidalanǧanyna airyqşa nazar audarady.
Japon halqynyŋ tyǧyryqtan jol ızdeuınıŋ soŋy Meidzi reformasyna alyp kelgenın: «Jūrt basşysy, qamqorlary būl haldı ūǧyp, osynyŋ jolyna bastaryn sarp etıp, jaŋa jol tabuǧa ızdendı. Solardyŋ talpynuynyŋ sebebınen 1868 jyldaǧy jaŋalyq (restavrasiia) düniejüzıne keldı», – dep sipattaidy.
Aqparat tapşy zamanda jazylǧan şaǧyn maqalasynda jas Äuezov japonnyŋ arǧy-bergı tarihyna qatysty derekterdı molynan keltıredı. Ol sol tūsta oryn alǧan memlekettık basqaru jüiesınıŋ jaǧdaiy turaly: «Būryn Iаponiiada Mikado (patşa) bolsa da ony eşkımge ieletpei, bar bilık qolynan taraityn, būryn soǧys basşy Siogundıkı bolatyn», – dep japon qoǧamyndaǧy memlekettık basqaru jüiesınıŋ arasalmaǧyn naqtylap körsetedı. Būdan ärı: «Soŋǧy uaqytta siogundar küşeiıp ketıp, Tokugava degen tūqym 265 jyl būl därejenı ūstap tūrdy», – dep bilıktıŋ basym bölıgın öz qolyna şoǧyrlandyrǧan Tokugavanyŋ jaiynan da habar berıp ötedı.
M.Äuezov Meidzi reformasynyŋ jan-jaqty oilastyrylyp jüzege asyrylǧanyn: «Iаponiianyŋ betın tüzep alyp, retke keltıruge aiaq basqanynyŋ basy 1885 jyldan berı qarai» ekenınen de jurnal oqyrmandaryn habardar etedı.
Äuezov maqalasynyŋ basqy tūsynda Meidzi restavrasiiasyna bır ǧana imperator emes, el «qamqorlarynyŋ», iaǧni keiıngı tarihta «ūlttyŋ üş arysy» atanǧan reformator tūlǧalar men solardyŋ töŋıregıne toptasqan japon qoǧamynyŋ örleuı men örkendeuı üşın janyn salǧan oqymystylar jüzege asyrǧanyna erekşe nazar audarady. Jazuşy solardyŋ jūmysyn şeberlıkpen üilestıre bılgen alǧaşqy Premer-ministr Hirobumi İtonyŋ rölın de erekşe atap ötedı.
Mūhtar Äuezov 1894 jyly bolǧan Japon-Qytai soǧysynyŋ jeŋıspen aiaqtaluynan keiın: «ǧylym, şarua, sauda jolynda asa közge körınerlık ekpındılık ıstedı», – dep atap körsetedı.
Sol kezde endı ǧana Semei seminariiasyn tämamdap, älı universitet esıgın de aşpaǧan jas Äuezov japon halqynyŋ az ǧana uaqyt ışınde mūndai zor tabysqa jetuınıŋ syryn olardaǧy oqu-bılım men sauattylyq därejesınıŋ joǧarylyǧymen tüsındıredı. Ol: «Oqu jolynda 1901 jyldaǧy esepte Iаponiiadaǧy oquǧa jasy däl kelgen erkek balanyŋ şkolda jürgenderınıŋ sany 94% (jüzden 94), äiel balasynyŋ sany 81 prosent boldy», – dep japon halqynyŋ sauattylyq deŋgeiı öte joǧary bolǧany jaily naqty statistikalyq derekter keltıredı.
Ol japon qoǧamynyŋ būl jetıstıgın «här jürektı osyndai bolsam dep ümıttendırıp, ekpın, jıger berıp, talpyntatyn tarih jüzındegı ülgısı mol sabaq», – dep bılım deŋgeiı joǧary jūrttyŋ jetıstıgınen ülgı aluǧa ündeidı.
Japon tarihyn tyŋǧylyqty zerttegen Äuezov İto ükımet basqarǧan jyldarda japon jastarynyŋ ǧylym-bılım men jaŋalyqqa ūmtylysyn da nazardan tys qaldyrmai: «Jaŋalyq bastalǧanynan-aq Iаponiia jastary ǧylym dükenı qūrylyp tūrǧan jaqtarǧa aǧyla bastady», – dei kelıp, mūnyŋ sebebın: «Bärınıŋ här jerge kelgendegı maqsattary Iаponiianyŋ baqytty bolu qamy boldy. Sol sebeptı būlardan Europa ǧylymyn bılıp alǧandardy toqtamastan jerıne qaityp, jiyp alǧan bılımderın elderıne egıp otyrdy», – dep olardyŋ közdegenı ūlt bolaşaǧy jolyndaǧy ūly mūrattar ekenımen tüsındıredı.
Japoniianyŋ premer-ministrı Hirobumi İto
Premer-ministr İto Ūlybritaniia, AQŞ, Avstro-Vengriia jäne Germaniia siiaqty zamanyndaǧy damu men örkeniet köşınıŋ şyrqau şyŋynda tūrǧan memleketter täjıribesın sol küiınde qabyldaǧan joq. Ol el basqaru men jaŋa ekonomikalyq qatynastardy ornyqtyrudy ūlttyq dästürlerge sai örbıtu kerektıgınen bastady. Qajetsızın ysyryp tastap, qolaiyna jaqqanyn kädege jaratty. Mūhtardyŋ nazarynan būl üderıs te tys qalmai: «Iаponiia Europa ne ıstese, soǧan köz jūmyp ere bergen joq. Ärqaisysynyŋ jiyp aparǧan bılımın zeiınge salyp, synap, özderıne qolaily, jaqsy degenderın ǧana aldy», – dep atap ötedı.
Japon intellektualdary men el basşylary «Meidzi» reformasyna kırısken kezde äuel bastan-aq ūlt müddesın basşylyqqa alyp, jastarǧa europaşa bılım beru kezınde japon halqyn özgelerden daralap tūrǧan ūlttyq qūndylyqtardyŋ ūmytylmauyn qataŋ qadaǧalaǧan. Olardyŋ būl ūstanymy jas Äuezovke maidai jaǧyp: «Şetten kelgen adamdarǧa şart qoiyp otyrdy. Ol şarttar: Iаponiianyŋ ūlttyǧyna ziian keltırerlık närselerdı oqytyp jürgen şäkırtterınıŋ jüregıne sıŋırmeulerı, mūndai mınezderı baiqalǧan adamdar bolsa qyzmetterıne kırgızbedı», – dep japon halqynyŋ öz ūlttyq erekşelıkterın qyzǧyştai qoruyna rizaşylyǧyn bıldıredı. Batystyŋ ǧylym-bılımı, tehnika jäne tehnologiia salasyndaǧy jetıstıkterın «egu» arqyly: «būl künde Iаponiia tura küşeiu jolynda», – dep Künşyǧys halqynyŋ tabystaryna şattana qol soǧady.
Meidzi reformasynyŋ qalai jüzege asqany turaly maqalanyŋ alǧaşqy bölıgı «Abai» jurnalynyŋ bılmekke qūmar oqyrmandary tarapynan ülken qyzyǧuşylyq tuǧyzady. Jas avtor ony jalǧastyrudy qajet dep tauyp, ekınşı bölıktegı oiyn reformanyŋ bügıngı Japoniiaǧa ne bergenı taqyrybynda örbıtedı. Bar ǧūmyryn ūstazdyqqa arnaǧan bolaşaq akademik-jazuşy äŋgımenı oqu-bılımnıŋ jai-küiınen bastaidy.
Äuezov: «Ǧylym, quat qai jūrtqa bolsyn mysqaldap bırte-bırte sıŋbek, ornamaq häm boiǧa baptanyp, kemelıne kelıp, jai ornaǧan närse naǧyz berık bolmaq», – dep önerlı jūrttyŋ ǧylym-bılımıne den qoiu barysynda tiianaqtylyq, kemeldık qajet ekenıne airyqşa nazar audarady.
Būdan ärı avtor japon balalary mektep tabaldyryǧyn alty jastan attaitynyn jäne orta bılım alu jalpyǧa ortaq mındet ekenın atap ötedı.
Özı älı joǧary oqu ornyna tüse qoimaǧan Äuezovtı Japoniia universitetterınıŋ jai-küiı de erekşe qyzyqtyrǧan. Ol: «tıptı universitetter Europa ülgısıne erte tüsken. Mysaly, 1880-1890 jyldarda Europadaǧy ne türlı universitetter bolsyn, Iаponiiada da aşyldy», – dei kelıp, tek 1900 jyly 3 126 japondyq jas sol universitetterdı bıtırgenı jönınde naqty maǧlūmat keltıredı.
Kez kelgen halyq taǧdyryna qatysty qalam tartqanda Äuezovtı ärdaiym tolǧandyratyn taǧy bır mäsele – tıl taǧdyry, jazu-syzu mäselesı. Būl tūrǧydan kelgende jas jazuşy: «osy künge şeiın qiyndyǧy ketpei jürgen bır närse – Qytai men Iаponiianyŋ ädebietı erte uaqytta qosylyp ketkendıgı, būl qosylu sebeptı Iаponiianyŋ jazba sözderınıŋ bärın qytai tılı kernep, Iаponiianyŋ kıtap tılın jeŋıp ketkendık», – degen tūjyrym jasaidy.
Ärine, maqala jazylǧan uaqytta jas Äuezov tılderdıŋ şyǧu teoriiasy men tuystyǧy, jıkteluı turaly universitette oqytatyn ǧylymi eŋbekterdı tauyspaǧan. Solai bola tūrsa da, japon tılı men jazuy tarihyndaǧy problemany tap basyp aitqan.
Japon tılınıŋ şyǧu tarihy jönınde maqala jazylǧan osydan 100 jyl būryn bastalǧan ǧylymi pıkırtalas älı künge deiın tolas tapqan emes.
Tıl bılımı mamandary qytai tılın sino-tibet tılder tobyna jatqyzady, al japon tılınıŋ tabiǧaty mülde bölek.
Japon tılı aggliutinativtı, iaǧni jalǧanbaly tıl, al qytai tılınıŋ grammatikasynda septeu, jıkteu atauly mülde joq. Sol sebeptı lingvist ǧalymdardyŋ bır toby japon tılınıŋ grammatikalyq erekşelıkterın zerttei kelıp, ony türık-monǧol, tūŋǧys-manjur tılderınen qūralǧan altai tılder tobyna jatqyzady. Mäşhür tıltanuşy ǧalym, professor E.Tenişev altai tılder tuystastyǧynyŋ ekı toptan qūralatynyn, onyŋ ekınşı tobyna «Korei jäne japon tılderı» kıretının atap körsetedı («Altaiskie iazyki». V knige «Tiurkskie iazyki», M., 1996, s. 7). Būl pıkırdı türkıtanuşy ǧalymdardyŋ basym bölıgı qoldasa da, taǧy bır toby japon tılın «sino-tibet» nemese «altai» tılder toptaryna qospai, öz aldyna jeke-dara qarastyrady. Dauly mäselenıŋ anyq-qanyǧyna jetudı tılşı ǧalymdardyŋ ülesıne qaldyryp, japon jazuynyŋ tarihyna oiysar bolsaq, ol tömendegıdei bolyp şyǧady.
Bızdıŋ däuırımızdegı 6-ǧasyrdan japon jerınde buddizm yqpalynyŋ küşeiuımen qatar, qytai mädenietınıŋ de äserı arta tüsıp, japon tılıne qytai tılınen köptegen söz ben termin ene bastaidy. Qytai ieroglifterı jalǧanbaly tıl sanalatyn japon tılınıŋ erekşelıkterın tügel qamti almady. Qaşanda önertapqyş japondar mūnyŋ da qybyn keltırıp, qytai ieroglifterın jetıldıru negızınde katakana jäne hiragana atty jaŋa japon jazuyn oilap tabady. Ahmet Baitūrsynūly arab grafikasy negızınde türlegen jaŋa qazaq älıpbiı de tura osyndai jolmen jasaldy.
Morioka qalasyndaǧy oquşy qyzdardyŋ bır toby, 1900 jyl
Äuezovtıŋ qytai tılınen engen sözderdıŋ «Iаponiianyŋ öz tılın jeŋıp ketkendıgı» turaly pıkırı de şyndyqtyŋ auylynan alys emes. Japonnyŋ tıltanuşy ǧalymdarynyŋ moiyndauynşa, osy küngı japon tılınde qytai tılınen engen sözderdıŋ üles salmaǧy şamamen 60 paiyzdy qūraidy. Mūny baiqaǧan Äuezov: «Oquşylar äuelı qytai tılımen tanys bolyp häm basqa jūrttardyŋ tılın taǧy üirenuı kerek», – dep japon mektepterındegı tıl syndyrudyŋ problemaly mäselelerın de nazardan tys qaldyrmaidy.
Jas Mūhtar «Iаponiia» maqalasynan būryn 1917 jyly Semei qalasynda şyǧyp tūrǧan «Saryarqa» gazetınde «Adamdyq negızı – äiel» atty maqalasyn jariialaidy. Būl da Äuezovtıŋ közı tırısınde onyŋ bırde-bır jinaǧyna enbegen maqala. Ony alǧaş tauyp, 1966 jyly «Leninşıl jas» gazetınde jariialaǧan jas ǧalym, keiıngı ülken akademik Rymǧali Nūrǧali edı.
Äiel taqyryby ärdaiym Äuezovtıŋ basty nazarynda bolǧan. Sondyqtan Japoniia turaly maqalasynda da äielderdıŋ japon qoǧamyndaǧy orny, alatyn bılımı men atqaratyn qyzmetı jazuşy qalamyna ılıkken. Ol äuelı: «Būrynǧy uaqytta Iаponiianyŋ äielı eskerusız küide bolyp, eskı ata-babanyŋ saltymen äielge ösıp-önu közımen qaraityn», – dep bır tüiındep ötedı.
Būdan keiın japon qoǧamynda äielge degen eskı közqarastyŋ özgergenın: «Būl küngı jaŋalyq aǧymy ol saltty qaldyryp, äieldı de memlekettıŋ qūrmettı müşesınıŋ bırı dep bılıp, qatarǧa kırgızıp barady», – dep äielge qūrmettı airyqşa atap ötedı.
Avtor būdan ärı qyz balalar üşın arnaiy tömengı därejelı mektepter men joǧary oqu oryndary aşylǧanynan habardar etedı. Qai ıste bolsyn, ūlttyq erekşelıktı joǧary qoiatyn japondardyŋ būl mäselege kelgende de tapqyrlyq tanytqanyn: «Europa äielderınıŋ mektepterınen artyq bır tür tapty», – dep körsetıp, ary qarai olar engızgen jaŋalyqty tarqata jazady.
Japondar: «Äiel oqyǧanda bır jaǧynan üi-ışınıŋ şaruasyn üirenu kerek», – dep bolaşaq anany kündelıktı üi tūrmysyna qatysty eŋbekke bauludy basty nazarda ūstaǧanyn atap ötedı. Onyŋ sebebın: «Europa äielderı üi şaruasyna yŋǧaiy az, erkek sekıldı söleket bolady, ömırden alystap ketedı», – dep tüsındıredı.
Äuezov qyz balalarǧa arnalǧan mektepte olardyŋ «jiyrma-jiyrmadan» topqa bölınıp oqitynyn, är toptyŋ basynda bır tärbieşı (avtorda – «bır ülken qatyn») bolatynyn, ony «qyzdar şeşesındei köretının», «öz aralarynda apaly-sıŋlı kısıdei jaqyn jüretınıne» deiın täptıştei jetkızedı.
Japon mektebındegı qyz balanyŋ oquy men tärbiesı jaily özı baiqaǧan oilaryn tūjyrymdai kelıp: «Qyzdar härı ǧylym üirenıp bılımı artady, härı şarua jüzınde, ömırge kerektı täjıribe alady. Būl – Iаponiianyŋ basqa halyqtardyŋ qatesın körıp tapqan özgeşe türı», – dep japondar engızgen jaŋalyqty «Abai» jurnalynyŋ oqyrmandaryna önege retınde ūsynady.
Qai taqyrypqa jazsa da tereŋıne süŋgıp, şirata jazatyn jas Äuezovtıŋ jan-jaqtylyǧyna taŋǧalasyŋ. Japon qyzdarynyŋ mektepte oqyp jürgen kezderınde-aq üi şaruasyna beiımdeluın şirata jazyp, jaŋa qazaq mektepterın osyndai jaqsy jaŋalyqtan ülgı aluǧa şaqyrady.
Jas Äuezov japon halqynyŋ ömır saltyn bıryŋǧai maqtap şyǧudy maqsat etpegen. Ol japondardyŋ budda dını men Konfusii ılımın qatar quyp, «neşe dındı ūstanyp kele jatqan jūrt» ekenın, mūnyŋ özı japondardy «Europa halyqtarymen qatar qoiuǧa böget bolatyn närse» ekenın de nazardan tys qaldyrmaidy.
Japon qoǧamyndaǧy dınnıŋ äraluandyǧynan olardyŋ bır bölıgı «eskı salttan jerınıp, köbı basqa dınge ötıp ketkenımen» tüsındıredı. Dın mäselesıne kelgende japondardyŋ enjarlyǧyn synap: «keibıreulerı mülde dınsız, bırtalai Europa filosoftarynyŋ jolyn ūstanady», – dep jazady. Äitse de, avtor: «Iаponiiany köbınese audaryp bara jatqan hristian dını», – dep mäsıhşıler yqpalynyŋ keu-keulep tūrǧanyna alaŋdauşylyq tanytady.
Japon qoǧamyndaǧy Äuezov özı baiqaǧan jat qylyqtyŋ bırı: «qatyn alǧanda özımen tūqymdas jaqyn atanyŋ qyzyn alu», – dei kelıp, mūny olardyŋ: «basqa atanyŋ qyzyn alsa qan özgerıp ketedı-mıs», – degen jalǧan ūǧym, jat ǧadetten tuyndaǧanyn tüsındıredı.
Japoniianyŋ arǧy-bergı tarihyna qatysty ensiklopediialyq sipattaǧy maqalada olardyŋ ädebietı men baspasözıne de oryn berılgen. Jazuşylyqqa bet būrǧan jas Äuezov: «Özge jaǧynyŋ ılgerıleuıne qaraǧanda, solaqai kem qalǧan närse – Iаponiianyŋ ädebietı», – dep japon ädebietınıŋ bügıngı jai-küiıne riza emes qalyp tanytady.
Maqala jariialanǧan tūsta qaltarys-qūpiialary mol japon qoǧamy batys jūrtşylyǧyna endı ǧana tanylyp kele jatqan. Onyŋ kök türık zamanynan tamyr tartatyn asa bai ädebietı jaily derekter ǧylymi jūrtşylyqqa jete qoimaǧan.
Japon jazba ädebietı 7-8 ǧasyrlarda düniege kelgen «Kodziki», «Nihon Sioki» kielı kıtaptarynan bastau alady. Al japon mektepterınde oqylatyn aluan janrdaǧy klassikalyq ädebiet 764-1185 jyldardaǧy Heian kezeŋınde jasaldy. Būl kezeŋde japon äielderı arasynan Murasaki Sikibu siiaqty jazuşy «Gendzi turaly povest» atty kürdelı filosofiialyq-psihologiialyq prozany düniege äkelıp ülgergen edı.
Siogundar bilık qūrǧan ortaǧasyrlyq ädebiette samurailar erlıgı jyrǧa qosylǧan äskeri ädebiet aldyŋǧy şepke şyqty. Mūny qazaq ädebietındegı jyraulyq poeziia ülgılerımen, joryq jyrlarymen salystyruǧa bolady.
Kıtap basu ısınıŋ örkendeuı japon ädebietındegı barynşa güldengen Edo däuırımen tūspa-tūs kelıp, būl kezeŋde dıni, filosofiialyq, moralistık janrlar örıstedı.
Älemdık poeziianyŋ ınju-marjandaryna qosylǧan Masuo Basio, Iosa Buson men İssa Kombaiasi siiaqty haiku janrynyŋ şedevrlerı, İhara Saikakudıŋ «Mahabbatqa bölengen bes äiel» belletristikasy, Takeda İdzumonyŋ dramaturgiiasy däl osy kezeŋde jasaldy.
Japon poeziiasynyŋ klassigı Masuo Basio
Meidzi reformasy kezınde japon ädebietıne europalyq dästürler men janrlar jedel türde enıp, modernistık baǧyttaǧy jaŋa romandar jaryq kördı. Olardyŋ qatarynda Nasume Sosekidıŋ «Kokoro», Tokutomi Rokanyŋ «Kurosivo» jäne Tokutomi Sohonyŋ «Hototogisu» romandaryn atauǧa bolady.
Būl derekter Äuezov maqalasy jazylǧan zamanda ol aqparat alǧan orys baspasözı men ädebietın bylai qoiǧanda, batys jūrtşylyǧyna da älı jete qoimaǧan edı.
Jas Mūhtar Japoniia baspasözınıŋ jai-küiıne de toqtalyp ötken. Äuezov: «Iаponiiada rettı gazetter şyǧa bastaǧan uaqyt 1870 jyldardyŋ şamasy», – dep jazady. Mūndaǧy «rettı» sözın «kündelıktı» dep tüsınetın bolsaq, būl japonnyŋ 1871 jyldan bastap şyǧa bastaǧan «Iokohama mainiti simbun» gazetı bolyp şyǧady.
Jazu-syzuy erteden bastalǧan el baspasözınıŋ būdan būryn da bolǧanyn «gazet şyǧarumen tanystyǧy erteden bar-dy» dep eskertıp ötudı ūmytpaidy. Tübın qazar bolsaq, «kavaraban» dep atalatyn gazet paraqşalary Japoniiada XVII ǧasyrlarda-aq paida bolǧan. Mūraǧat ataulyǧa yjdaǧatty keletın japondarda būl gazettıŋ 1615 jyly şyqqan bırınşı nömırı älı künge deiın saqtauly.
Äuezov reformadan keiın japon baspasözınıŋ sany kürt artyp: «1899 jylda şyǧatyn gazet-jurnaldardyŋ sany 978 bolǧan», – dep naqty derektı alǧa tartady.
Avtor japon ǧylymynyŋ da jaŋa örıske şyqqandyǧynan habar berıp: «Iаponiia oqymystylarynyŋ Europa bılgışterımen taitalasyp, ǧylymǧa qyzmet qylyp jürgenderı de bar», – deidı. Ary qarai pıkırın sabaqtai tüsıp: «Mysaly, jer sılkınu özgerısın oqityn «seismologiia» ǧylymyna Iаponiia bılgışterınen jetık Europada oqyǧandar joq sanalady», – dep elde jiı bolyp tūratyn zılzala sebepterın zertteu jaǧynan japon ǧalymdary europalyqtardyŋ aldyna tüsıp ketkenın atap ötedı.
Äuezov japon ǧylymynyŋ damuy turaly pıkırın tym tereŋdetpei: «Būdan basqa da härtürlı ǧylymdarǧa tür kırgızuge eŋbek qylyp, ülken ataq alyp jürgender bar», – dep qysqa qaiyrady. Būl – maqaladaǧy soŋǧy söilem. Maqalanyŋ japon ǧylymynyŋ jai-küiıne qatysty tūsqa kelgende kılt üzıluı onyŋ tolyq aiaqtalmai qalǧanynan habar beredı.
Jurnaldyŋ ekı bırdei sanynda basylyp, japon halqynyŋ arǧy-bergı tarihy, onyŋ san ǧasyrlar boiy oqşaulanyp kelgen tomaǧa-tūiyq ömırıne zor serpılıs, jedel jaŋǧyru äkelıp, fenomendık qūbylys retınde älem jūrtşylyǧy tügeldei moiyndaǧan Meidzi mäiegı turaly tereŋnen tolǧap jazylǧan maqala qazaq qoǧamynyŋ jaŋalyqqa jany qūmar, oqyǧan azamattaryna ülken oi saldy.
Japon taqyrybyna qalam tartuǧa kelgende Mūhaŋ jalǧyz emes edı. Qazaqstandy ǧana emes, bükıl Orta Aziiany, Kavkaz jūrtyn tügeldei jaulap, otarşyldyq qamytyn basa engızıp, typyr etkızbei otyrǧan Reseidei alyp imperiianyŋ Qiyr Şyǧystan bastalǧan kezektı ambisiialyq jobasy – «Jeltorossiianyŋ» tamyryna balta şapqan alaqandai Japoniianyŋ alapat tabystaryn qazaq ziialy qauymy quana qabyldady.
On toǧyzynşy ǧasyrdyŋ soŋynda Sin imperiiasy älsırei bastaǧanda Resei 1898 jylǧy Orys-qytai konvensiiasyna säikes äuelı Manjuriianyŋ teŋızge sūǧyna ornalasqan ūrymtal bölıgı – Kvantun oblysyn soqyr tiyn da tölemesten 25 jylǧa jalǧa alady. Qysy-jazy qatpaityn äskeri maqsat pen sauda-sattyqqa qolaily Port-Artur portyn tas qamalǧa ainaldyryp, 1897-1903 jyldary Transsıbır magistralı men Manjur temırjolyn salady. Mūnymen de toqtamai, Harbin men Port-Arturdyŋ arasyn qosatyn, ūzyndyǧy 1000 şaqyrymnan erkın asatyn Oŋtüstık-Manjur bolat jolyn töseidı. Resei imperiiasy būdan keiın küşı qaita bastaǧan kärı Qytaidan Manjuriiany bırjolata bölıp alyp, ony özınıŋ Qiyr Şyǧystaǧy ielıkterıne bırjolata qosu josparyn jasaidy. Özınıŋ meşeu qalǧan öŋırlerın damytudyŋ ornyna Resei qomaǧailyqpen Qytaiǧa milliardtap qarjy qūiyp, oǧan bırjolata ornyǧa tüsedı.
Meimanasy tasyǧan orystardy japondar orys-japon soǧysy barysynda teŋız ben qūrlyqta bırdei eseŋgırete jeŋıp, orys ekspansiiasynyŋ tamyryna balta şabady. Kümpıldep, küpsıngen Resei imperiiasy Port-Artur, Kvantun oblysy, Oŋtüstık-Manjur temırjoly, Liaodun tübegımen qosa, oŋtüstık Sahalinnen de aiyrylyp, älem aldynda masqaraǧa ūşyraidy. Ärine, mūnyŋ bärı äskeri tehnologiiadan kenje qalǧan ūsaq memleketterdı zeŋbırektıŋ küşımen op-oŋai jaulap, «jeŋımpaz» degen jalǧan ataqqa masattanuǧa üirengen orys mūjyqtarynyŋ aşu-yzasyn tuǧyzyp, Reseide patşaǧa, samoderjaviege qarsy bülıkterdı örıstettı. Orys baspasözı borkemık imperator Nikolai men onyŋ boşalaŋ saiasatyn aiausyz synǧa aldy. Közı qaraqty qazaq ziialylary mūnyŋ bärın baqylap qana otyrǧan joq, sol kezdegı qazaq dalasyna tügel taraǧan ūlt ūstazy Ahmet Baitūrsynūly jetekşılık etken «Qazaq gazetınıŋ» betınde japon jeŋısterı nasihattaldy.
Ūlt ūstazy Ahmet Baitūrsynūly
Ahmet Baitūrsynūly Japoniia turaly arnaiy eŋbek jazbasa da, osy taqyrypqa qalam tartqandardyŋ köş basynda tūr. Ol «Qazaqtyŋ» 1913 jylǧy 9 nauryzynda jariialaǧan «Syrt patşalar jaiynan» atty maqalasynda: «Aziia patşasynyŋ eŋ myqtysy Japoniia bolyp tūr. Japon qandai ekenı Rusiiamen soǧysqanda körındı. Ony bılmeitın qazaq joq şyǧar», – dep er halyqqa degen rizaşylyǧyn bıldırıp ötedı (Baitūrsynov A. Şyǧarmalary, A., 2023, 20-tom, 226-bet).
Ahaŋ Japoniianyŋ tabystaryn «aziialyq yntymaqtastyq» tūrǧysynan nasihattaidy. Ol japondardyŋ ara-tūra Europanyŋ damyǧan memleketterınıŋ özıne ses körsete bastaǧan Reseidı jeŋıp şyqqanynan keiın: «Europa jūrtynyŋ köŋılıne qorqynyş kıre bastady», – dep jazady. Būdan soŋ Ahaŋ oiyn ūzata tüsıp: «Būl qorqynyştyŋ maǧynasy mynau: Japoniianyŋ oianyp, küşeigenın körıp, Aziiadaǧy özge jūrttar oianady. Aziia oiansa... küşın qosyp Europaǧa jabylady», – dep sol zamandaǧy europalyqtar qalyptastyrǧan jadaǧailau pıkırdıŋ şetın şyǧarady. Olar mūny boldyrmau üşın «Oianǧannyŋ arasyna alalyq kırgızıp bytyratyp, azdyryp, berekesın ketıru kerek degen Europa bılımdılerınıŋ pıkırlerı bar», – dep bastapqy oiyn däiektei tüsedı.
Şyndyǧynda europalyqtardyŋ būlai oilauy aziialyqtardy damudyŋ tömengı satysynda tūrǧan «jartylai jabaiy halyq» degen astamşyl pıkırden tuyndady. Olar Aziia halyqtarynyŋ basym bölıgı bır-bırımen mülde aralaspaǧan tılı, ömır salty mülde bölek, dını äraluan, damu deŋgeiı de ärtürlı ekendıgın bılse de, olardyŋ bärıne kerenau-kerdeŋdıkpen qarady.
Japondardyŋ özı de şyǧu tegı jaǧynan özderıne jaqyn keletın korei halqyn mädeni damuy tömen halyq retınde baǧalady. Al jazu-syzuynyŋ törkını bır, myŋdaǧan jyldyq tarihy bar qytailarǧa sany basym bolsa da, zamana jaŋalyǧyna ılese almaǧan meşeu jūrt retınde nazar audardy.
A.Baitūrsynov qai taqyrypqa qalam tartsa da, qazaqtyŋ qamyn bärınen biık qoiǧan. Ol «Qazaqqa keregı» degen maqalasynda: «Japon soǧysy Rusiaǧa jaǧdaisyz tiıp, ıs jamanǧa ainalyp, bıteu jara syqyldy ıştegı närseler, 1905 jyly tesılıp syrtqa şyqty», – dep kelıp, qazaq mūndai jaǧdaida Resei bilıgınen özıne qajetın talap etuı kerek degen mäselenı alǧa şyǧarady.
Ahaŋ qazaq zäru mäselelerdı tört topqa jıktep, olardy dın ısı, oqu komissiiasy, qūqyq mäselesı jäne şarua komissiiasy dep jılıktep körsetedı.
Ol «ükımet ısınıŋ azǧyndyǧyn» synǧa alyp, ony tüzetu üşın qazaq öz mūqtajyn özı taŋdap, sol üşın küresu qajettıgıne toqtalady.
Ahaŋ jetektegen «Qazaq» gazetınıŋ avtorlary jiı-jiı japon taqyrybyna qalam tartyp, jıgerlı jūrttyŋ tabystaryn qazaqtarǧa ünemı ülgı-önege retınde ūsynyp otyrǧan.
«Alaş» kösemı Älihan Bökeihanov ta japon taqyrybynan tys qalmaǧan. Onyŋ 1910 jyly jazylǧan «Qazaqtar» (tüpnūsqada – «Kirgiziia») atty maqalasynda: «Jedelhattar japondardyŋ üzdıksız jeŋısterı jaily habar jetkızumen boldy», – dep, japondardyŋ orysty oisyrata jeŋgendıgı turaly habar qazaq dalasyna keŋınen taraǧanyn jazady. Sonyŋ arqasynda japondardyŋ qazaqpen «tuystas», tıptı «dındes» ekendıgı jönınde dala ūzynqūlaǧynyŋ jeldei eskendıgın de körsetıp ötken. Orys-japon soǧysy turaly habarlardyŋ qazaq dalasyn eleŋdetkenı turaly: «Mūnyŋ bärı olardyŋ soǧysqa degen qyzyǧuşylyǧyn oiatty. Qazaq dalasyna tatar tılındegılerdı bylai qoiǧanda, orys gazetterı köptep jete bastady», – dep jazady (Bökeihan Ä., A., 2016, Şyǧarmalary, 8-tom, 52-bet).
Ä.Bökeihanov özınıŋ «Qyr balasy» degen bürkenşık atpen «Qazaq» gazetınde jariialanǧan «Japon häm Qytai» atty maqalasynda orys-japon soǧysynyŋ nätijesınde «būryn orys qol astynda bolǧan soltüstık Manjuriia» endıgı jerde japonnyŋ qaramaǧyna ötıp, «Japon saudasyna bostandyq jol aşyldy» dep, soǧystaǧy jeŋıstıŋ Japoniianyŋ sauda-sattyǧyn küşeitıp, ekonomikalyq äleuetın arttyruǧa zor mümkındıkter aşqandyǧyn tarata jazǧan.
Bökeihanov: «Qytaidy Japon bilemek, paidalanbaq. Qytaidyŋ aqşa, temırjol, oqu ministrlıgı mekemesınde japon aqylşy kısı ūstaidy», – dep, Japoniianyŋ Qytaidy baǧyndyruynyŋ ekonomikalyq tiımdılıgıne köbırek üŋıledı.
Alaş kösemı Älihan Bökeihanov
Maqala jariialanǧan 1915 jyly saiasi küreste äbden şyŋdalyp, Memlekettık Dumaǧa deputat märtebesıne deiın köterılgen Älihan Bökeihanov japonnyŋ tüpkı maqsatyn: «Japonnyŋ osy maqsaty tügel ornyna kelse, Qytai Japon patşalyǧynyŋ bır ualaiaty bolady», – dep aşyq körsetedı. Būdan ärı alyp Qytaidy bırjolata baǧyndyrudyŋ oŋai emestıgıne de nazar audaryp: «Japonnyŋ būl ısı asyǧystyq, artyqşylyq bolsa kerek», – degen baǧa beredı (Bökeihan Ä. Şyǧarmalar, A., 2016, 8-tom, 460–61-better). Keiıngı tarih qazaqtyŋ sūŋǧyla saiasatkerı pıkırınıŋ dūrystyǧyn däleldep berdı.
Bırneşe tıl bılıp, soŋyna qazaqtyŋ arǧy-bergı tarihyna, eskı ädebiet ülgılerıne qatysty mol mūra qaldyrǧan Halel Dosmūhamedov te japon taqyrybyna arnaiy maqala jazbasa da, eŋbekqor eldıŋ zor tabystary ony student kezınen-aq qyzyqtyrǧan eken.
H.Dosmūhamedov İmperatorlyq äskeri-medisinalyq akademiiasynda oqyp jürgende saiasi küreske qatysqany üşın ünemı jandarmeriianyŋ aŋduynda bolǧan. Mäskeudıŋ äskeri-tarihi mūraǧatynda saqtalǧan Haleldıŋ 1904 jyly 7 qazanda Qazan mal därıgerlık institutynyŋ studentı Ǧūbaidolla Berdievke jazǧan hatynda: «Kogda podumaeş, chto krome tebia, desiatki ili daje sotni kirgizov poluchaiut vysşee obrazovanie, to prihodit k vsiacheskim, chto i etot narod sposoben k trudu, k progressu, chto i on, mojet byt kogda-nibud zaimet v mirovom gospodstve odno iz pochetnyh mest, chto i on mojet sdelatsia vtoroi Iаponiei», – dep atap körsetedı.
Orys otarynda bolǧan halqynyŋ bolaşaǧyna zor alaŋdauşylyq bıldırgen jas Halel būl hatta «mädeniet taratuǧa» kelgen nadan mūjyqtardyŋ qazaq, tatar, başqūrt, qalmaqtarǧa körsetıp otyrǧan jügensız, ozbyr, zorlyqşyl äreketterın ötkır synǧa alady.
Alaş qairatkerlerı ışınde Raiymjan Märsekov qana japondardyŋ saiasi jüie men ekonomikasyn reformalaudaǧy tabystaryn tereŋdete zertteumen şektelmei, keiın olarmen naqty bailanystar ornatuǧa deiın bardy.
Raiymjan Märsekov – Alaş qairatkerlerınıŋ aǧa buyn ökılderınen. Ol äuelı qazaqtan şyqqan alǧaşqy zaŋgerlerdıŋ bırı Jaqyp Aqbaevpen qatar Sankt-Peterburg universitetınıŋ zaŋ fakultetınde bılım alǧanda patşaǧa qarsy studentterdıŋ saiasi bas köterulerıne qatysyp, oqudan şyǧarylady. Alǧan betınen qaitpaityn Raiymjan elge kelıp boi tasalap, quǧyndau bäseŋsıgen kezde Qazan universitetınıŋ zaŋ fakultetınde oquyn jalǧastyrady. Qaisar Raiymjan studentterdı jazalau nauqany aiaqtalǧan soŋ qaitadan Sankt-Peterburg universitetıne auysyp, ony 1902 jyly oidaǧydai tämamdaǧan soŋ elge oralady. Prisiajnyi poverennyi, tergeuşı, advokat qyzmetterın atqaryp, Alaş qozǧalysynyŋ köş basynda bolady.
Student kezınen-aq Jaqyp Aqbaev, Aidarhan Tūrlybaev, Älihan Bökeihanov, Mūhamedjan Tynyşbaev siiaqty bolaşaq Alaş qairatkerlerımen ruhtas, pıkırles bolyp, öte jaqyn aralasqan Raiymjan keiın ejettes dostarymen saiasi kürestıŋ aldyŋǧy şebıne şyǧyp, Alaşorda ükımetınıŋ müşelıgıne sailanady.
Alaş qairatkerı Raiymjan Märsekov
R.Märsekov 1917-19 jyldary Semei qalasynda şyǧyp tūrǧan «Saryarqa» gazetıne H.Ǧabbasov, Ä.Bökeihanov, İ.Älımbekov, Ş.Kereibaevtarmen kezektese bas redaktorlyq jasaǧan. Ol är jyldarda «Dala uälaiatynyŋ gazetı», «Kirgizskaia stepnaia gazeta», «Aiqap», «Qazaq», «Saryarqa», «Alaş» basylymdarynda, kadet partiiasynyŋ ortalyq organy sanalatyn «Svobodnaia rech» gazetınde qazaq qoǧamyn jetıldıru jönınde qazaq jäne orys tılderınde tanymdyq, nasihattyq, problemalyq maqalalar jariialap, tuǧan halqyn azattyq, teŋdık jolyndaǧy küreske şaqyrady.
Prisiajnyi poverennyi R.Märsekovtıŋ belsendı, berekelı qyzmetı jaily «Aiqap», «Qazaq» gazetterı de jazyp, onyŋ ūlt müddesı jolyndaǧy igılıktı ısterınen öz oqyrmandaryn habardar etıp otyrǧan.
R.Märsekov qalamynan şyqqan «Patşalyq», «Patşalyqtar arasyndaǧy zaŋ», «Köpşılder kesırı – şet memleketterdegı qozǧalys» atty maqalalarynda japon taqyryby söz bolady.
Raiymjannyŋ «Qazaq» gazetınde jaryq körgen «Patşalyqtar arasyndaǧy zaŋ» atty maqalasynda halyqaralyq qūqyq, diplomatiialyq bailanystar mäselesı söz bolyp, avtor: «Rusiia men Iаponiia soǧysarda ekı jaqtyŋ elşılerı aramyz bızdıŋ aşyldy, sondyqtan bız elımızge qaittyq dep jürıp ketken soŋ, 6 saǧattan keiın Japon soǧysty bastap jıberdı, tünde Port-Artur şaharynyŋ būǧazynda tūrǧan Rusiia kemelerıne kelıp tiıp, mina tastai bastady», – dep jazady («Qazaq», 1914, №63). Būl avtordyŋ orys-japon soǧysynyŋ bastau alar tūsynan-aq qadaǧalap otyrǧanynan habar beredı.
Älihan Bökeihanov, Raiymjan Märsekov, Tūraǧūl Qūnanbaev Semei qazaqtarymen bırge
R.Märsekovtıŋ öz qolymen toltyrǧan anketasynda 1917 jyly Semei oblystyq Qazaq komitetınıŋ töraǧasy, al 1918 jyly oblystyq jer basqarmasynyŋ (Zemuprav) töraǧasy bolǧandyǧyn naqty körsetedı.
Raiymjan Märsekov basqarǧan Semei jer basqarmasy sol zamandarda qaǧaz jüzınde qalǧan köp ūiymdardyŋ bırı emes, qūrylymy da, ökılettıgı de myǧym mekeme bolǧan. Onyŋ qūramynda qarjy-smetalyq, halyqqa bılım beru, baǧalau, tekseru, bank komissiialary, uezdık sot, jer bankı, eseptık-qaryz komitetı siiaqty komissiialar men komitetter jäne qūqyqtyq qūrylymdar jūmys ıstedı. Būlarda Älımhan Ermekov, Halel Ǧabbasov, Mūstahym Maldybaev, Tūraǧūl İbragimov (Abaiūly), Äniiar Moldabaev siiaqty tanymal Alaş qairatkerlerımen qatar, orys ūltynan şyqqan N.Kern, K.Liaşkevich, P.Lode siiaqty azamattar boldy.
Jer basqarmasynyŋ töraǧasy retınde R.Märsekovtıŋ özı de, onyŋ qūramyndaǧy qairatker azamattar da qazaq halqyn tyǧyryqtan alyp şyǧu jolynda qajyrly eŋbek etıptı. Ony R.Märsekovtıŋ Bükılreseilık zemstvo jinalysynyŋ töraǧasyna 1917 jyldyŋ 9 jeltoqsanynda jazǧan jazbasynan, däl osy künı Petrogradtaǧy Memlekettık bank basşylyǧyna joldaǧan jedelhatynan t.b. aŋǧaruǧa boldy.
Şyǧys Qazaqstan oblystyq Jaŋa tarih qūjattary ortalyǧynyŋ mūraǧatynda 1919 jyldyŋ 18 qaŋtarynda Vladivostok qalasynda Semei oblystyq zemstvo basqarmasy jäne Alaş qazaq nesie serıktestıgı men amerikandyq «Anderson, Maier jäne Ko» firmasynyŋ arasynda jasalǧan şart saqtalǧan.
Būl qūjat keiın Alaş qairatkerlerın quǧyndau, jazalau nauqany kezınde «japon tyŋşylyǧy» degen aiyptarǧa ılık bolǧandyqtan, onyŋ jai-japsaryna jan-jaqty toqtalyp ötudı jön kördık.
Qūjatta baiandalǧandai, amerikandyq firma atynan Gans Hristianovich Anderson, al «Semei uezdık zemstvo jäne Alaş qazaq nesie serıktestıgı» jaǧynan İvan Kapitonovich Lebedev pen Semei oblystyq zemstvo basqarmasynyŋ ökılı Raiymjan Märsekov on bes million rublǧa türlı tauarlar jetkızu turaly 26 punktten tūratyn auqymdy şart jasasqan.
Şartta Semei tarapynan qol qoiuşy İ.Kapitonov Semei uezdık, al R.Märsekov Semei oblystyq zemstvo basqarmasynyŋ ökılı dep körsetılgen jäne ekeuınıŋ senımhattaryn ekı notarius rastaǧan.
Şartqa säikes oǧan qol qoiylǧannan keiın semeilıkter firmanyŋ kassasyna qolma-qol aqşamen bır million rubl ötkızedı. Tauar zemstvo ökılı maqūldaǧannan keiın Vladivostoktan temırjol arqyly Semeige jöneltuge tiıs boldy. Tölem Semeide arnaiy bölımşesı bar Orys-Aziia bankı arqyly jüzege asyrylady. Şart üş danamen jasalyp, onyŋ tüpnūsqalary firmaǧa jäne Lebedev pen Märsekovke berıledı dep körsetılgen.
Būl şart Alaş qairatkerlerınıŋ alasapyran zamannyŋ özınde-aq halyqaralyq deŋgeige şyǧyp, älemge tanymal kompaniia basşylarymen ıskerlık bailanys ornatqanyn däleldeidı.
Belgılı alaştanuşy ǧalym Sūltanhan Aqqūlyūly Raiymjan Märsekov Qiyr Şyǧys saparyna Älihan Bökeihanovtyŋ qūpiia tapsyrmasy boiynşa Japoniia ükımetınıŋ basşylyǧymen kelıssözder jürgızu üşın 1918 jyldyŋ jeltoqsanynda attanǧanyn jazady. Ǧalym Alaşorda ükımetınıŋ basşysy Ä.Bökeihanov būǧan deiın 1918 jyldyŋ basynda A.Baitūrsynūly pen M.Dulatovty Şyǧys Türkıstanǧa jıberıp, olarǧa Japoniianyŋ bas konsuldyǧymen bailanys ornatudy tapsyrǧanyn da atap ötedı.
Alaş qairatkerlerınıŋ Şäueşekke jasaǧan sapary men sol jerdegı qazaq ziialylarymen bırge tüsken suretı jaily kezınde alaştanuşylar az jazǧan joq, bıraq olardyŋ japon konsuldyǧy ökılderımen kezdeskenı turaly naqty derek joq.
S.Aqqūlyūly Vladivostok sapary barysynda R.Märsekovtıŋ Japoniianyŋ bas konsuldyǧynda bolyp, onda bas konsuldyŋ orynbasary Riz Vatanabemen kelıssızder jürgızgenın atap ötedı. Däl osy kezdesu barysynda ol Alaş avtonomiiasy atynan Japon ükımetıne joldaǧan hatyn tabystaǧan.
Keiın repressiiaǧa ūşyraǧan Alaş qairatkerlerınıŋ tergeu materialdarynda jiı atalatyn būl hattyŋ tolyq mazmūny bızge ūzaq jyldar boiy beimaǧlūmdau bolyp keldı.
Keiıngı jyldary japon ǧalymy, Hokkaido universitetınıŋ professory Tomohiko Uiama R.Märsekovtıŋ Japon ükımetıne joldaǧan hatynyŋ japon tılındegı audarmasyn (tüpnūsqa tabylmaǧan) Japoniia Syrtqy ıster mūraǧatynan tauyp, Alaş avtonomiiasynyŋ halyqaralyq bailanystaryna qatysty asa maŋyzdy qūjatty jaryqqa şyǧardy.
Professor T.Uiama tapqan R. Märsekovtıŋ Japon ükımetıne joldaǧan hatynyŋ bır bölıgı
Tomohiko Uiama tapqan qūjat 9 betten tūrady. Raiymjan Märsekov hatty (japondar mūny «petisiia» dep audarǧan) qazaq halqy men onyŋ Reseige otar boluy tarihynan bastap, olardyŋ Qazan töŋkerısınen keiın Alaş avtonomiiasyn jariialap, Alaşorda ükımetın qūrǧandyǧy turaly maǧlūmattardan bastaǧan. Ol özderınıŋ sol kezdegı Türkıstan respublikasy men Başqūrt avtonomiiasy siiaqty jas memlekettermen bırlesıp, bolşevikterge qarsy küres jürgızıp jatqandyǧy jaiynan da habar bergen. Alaş äskerlerınde qaru-jaraq, därı-därmek pen azyq-tülık tapşy bolyp tūrǧandyǧyn alǧa tartyp, qazaqtarǧa kömek berudı ötınedı.
Alaş taqyrybyna jazylǧan ǧylymi ädebietterde älı künge deiın Alaş memlekettılıgı Resei qaramaǧyndaǧy avtonomiia retınde qūryldy degen jadaǧai tezis basym bolyp keledı. Bız mūnyŋ saiasi tūrǧydan negızsız, ǧylymi jaǧynan däieksız ekendıgın osydan 26 jyl būryn jaryq körgen «Alaş baǧdarlamasy: qiianat pen aqiqat» atty eŋbegımızde (2000 jyl) däleldep körsetkenbız.
Alaş baǧdarlamasy 1917 jyly qaraşa aiynda «Qazaq» gazetınde jariialandy. Būl kezde imperiianyŋ bolaşaq taǧdyry būlyŋǧyr edı. İmperiiadaǧy bilıkke talasqan saiasi küşter men partiialardyŋ arasalmaǧyn baǧamdai kelıp, baǧdarlama tüzuşı Alaş oqymystylary ony federasiialyq ülgıdegı demokratiialyq el bolady dep şamalaidy. Būl baǧdarlamanyŋ «Memleket qalpy» dep atalatyn 1-tarauyndaǧy: «Rosia dimokratichiski, fidirativni rispoblika bolu» degen alǧaşqy söilemınen anyq aŋǧarylady.
Alaş baǧdarlamasy jariialanǧannan keiın ekı ai ötkende, iaǧni 1918 jyldyŋ 16 qaŋtarynda Keŋesterdıŋ Bükılreseilık III sezı «Eŋbekşı jäne qanalǧan halyqtar qūqyqtarynyŋ deklarasiiasyn» qabyldaidy. Ony jasauşylar Alaş baǧdarlamasyndaǧy tūjyrymdardy paidalanyp: «Keŋestık Resei respublikasy erıktı ūlttardyŋ erkın odaǧy negızınde keŋestık ūlt respublikasynyŋ federasiiasy retınde qūrylady», – dep jazady.
Ökınışke qarai, N.Martynenko deitınnıŋ 1929 jyly qūrastyrǧan «Alaş-Orda» Sbornik dokumentov» atty jinaǧyna «Alaş» baǧdarlamasy keŋestık saiasat müddesıne sai qasaqana būrmalanyp audaryldy. Būdan keiıngı orys jäne şetel tılderındegı zertteulerdıŋ basym köpşılıgı däl osy terıs audarmany basşylyqqa alumen boldy. Mysaly, Orta Aziiany zertteu qoǧamy (Oksford) 1985 jyly «1917-1920 jyldardaǧy mūsylman saiasi partiialarynyŋ baǧdarlamalyq qūjattaryn» şyǧardy. Jinaqty qūrastyruşylar baǧdarlamany S.Dimanşteinnıŋ «Revoliusiia i nasionalnyi vopros» atty kıtabynan köşırıp basqan, al ol öz kezegınde mätındı bäz-baiaǧy Martynenkonyŋ qasköi audarmasynan alǧan.
Taǧy da Alaş baǧdarlamasynyŋ tüpnūsqasyna oralaiyq. Onda alǧaşqy söilemnıŋ maǧynasyn naqtylai tüsu üşın ary qarai jaqşa ışınde: «Dimokratiia maǧynasy memlekettı jūrt bileu. Fidirasia maǧynasy qūrdas memleketter bırlesuı. Fidirativni respublikada här memlekettıŋ ırgesı bölek, yntymaǧy bır bolady. Härqaisysy öz tızgının özı alyp jüredı», – degen taiǧa taŋba basqandai anyqtama bergen.
Al endı osy anyqtamanyŋ tüpnūsqasy men onyŋ orysşa audarmasyna qūqyqtyq taldau jasap köreiık. «Federasiia maǧynasy qūrdas memleketter bırlesuı» degen söilem «Znachenie federasii – obedinenie ravnyh gosudarstv» boluy kerek edı. Ony bälşebek audarmaşylar «Federasiia – soiuz melkih gosudarstv» dep maǧynasyn qasaqana būrmalap körsetken.
«Qūrdas» degen qazaq sözınıŋ būl kontekste «ravnyi» degennen basqa maǧynasy joq, al melkii «ūsaq» degen ūǧymdy beredı.
Baǧdarlamada odan ärı: «Federativtık respublikada är memlekettıŋ ırgesı bölek, yntymaǧy bır bolady. Ärqaisysy öz tızgının özı alyp jüredı», – delıngen. Sankt-Peterburg pen Mäskeudıŋ eŋ ırgelı universitetterın bıtırgen, basym bölıgı käsıbi zaŋgerlerden tūratyn Alaş qairatkerlerı «federasiia» ūǧymynyŋ türlı formasy bolatynyn tereŋ bılgen. Olardyŋ «är memlekettıŋ ırgesı bölek bolady» degen tezisınıŋ tübınde derbes memleketterdıŋ odaǧy sanalatyn konfederasiia ūǧymy jatyr. Konfederasiianyŋ bügıngı ülgısı – «ärqaisysy öz tızgının özı alyp jüretın» qazırgı Euroodaq.
Baǧdarlama mätını men onyŋ qūqyqtyq aspektılerıne būdan ärı tereŋdemei äŋgımenı osy tūstan qaiyrar bolsaq, ony tüzuşıler Alaş avtonomiiasyn Reseige kırıptar nemese oǧan bırjolata baǧynyşty memlekettık qūrylym retınde emes, onymen terezesı teŋ, qazaqşa tıgısın jatqyzyp aitqanda – qūrdas, ekı tızgın, bır şylbyry tügeldei öz qolyndaǧy täuelsız memleket retınde qūrudy közdegen.
R.Märsekovtıŋ Japon Ükımetıne joldaǧan hatynda Alaşordany Uaqytşa ükımet qūlaǧan soŋ būrynǧy Resei imperiiasynyŋ aumaǧyna qūrylǧan egemen memleket retınde körsetken dep bılemız.
Japon tarapy Alaş ükımetı atynan kelgen hatqa jauapty ünemı keşeuıldete bergen. Onyŋ ekı türlı sebebı bolǧanǧa ūqsaidy.
Bırınşıden, Japoniia ejelgı jauy – Reseidıŋ qaitadan küş alyp ketuın közdemegen. Sol sebeptı ol saiasi bilıktı qolyna jinai bastaǧan bolşevikterge qarsy qaruly küreske dem berıp, bükıl Reseidı Azamat soǧysy örtınıŋ şarpuyn qalaǧan.
Japondar Qiyr Şyǧysty ǧana emes, Sıbırdı, tıptı Oraldan ary ötıp, revoliusiia kösemı Leninnıŋ tuǧan qalasy sanalatyn Simbirskıge deiın (keiıngı Ulianovsk) jaulap alǧan admiral Kolchakqa taŋdau jasap, oǧan zor qoldau körsetedı.
Keŋestık tarih sovet ökımetınıŋ qas jauy sanalatyn Kolchak ömırbaianyn barynşa qaralap körsetse, bügıngı Resei tarihşylary ony öz elınıŋ patrioty retınde aspandata baǧalauǧa äues. Olar Kolchaktyŋ Angliia, AQŞ jäne Japoniiada bolyp, osy eldıŋ basşylary, äskeri generaldarymen ymyralasqany turaly jaqsy bılse de, ony jazuǧa asa beiıl tanyta qoimaidy.
Kolchak AQŞ-ta bolǧan saparynda 1917 jyldyŋ 16 qazanynda Prezident V.Vilsonmen kezdesken.
Ol AQŞ-tan japon parohody «Kario-Marumen» İokogamaǧa kelgende bolşevikterdıŋ Uaqytşa ükımettı qūlatqany turaly habardy estidı. Kolchak 1918 jyldyŋ jazynda Japoniia Qaruly Küşterı Bas ştabynyŋ bastyǧy general Uehara Iýsaku, Bas ştab barlau basqarmasynyŋ bastyǧy Nakadzima Masatake jäne japon barlau qyzmetınıŋ podpolkovnigı Tanakomen kezdesıp, olarmen tyǧyz bailanys ornatady.
Japon äskeri tarihşylary özın Reseidıŋ Joǧary bileuşısı ärı Joǧary bas qolbasşysy dep jariialaǧan Kolchakqa Derbes Manjur otriadynyŋ komandirı ataman Semenov arqyly 2 million patron, 30 zeŋbırek, 50 myŋ snariad, 20 myŋ vintovka men onyŋ 40 million patronyn, 100 pulemet pen 2 million oq bergendıgı turaly derekter keltıredı.
Admiral Kolchak Harbinde. 1918 jyl
Kolchak äskerı Chitaǧa şabuyl jasaǧan 1918 jyldyŋ tamyz aiynda oǧan japon äskerlerınıŋ korpusy da qatysyp, qalaǧa bırge basyp kıredı. Admiral japon qaruynyŋ küşımen Sıbırden Ortalyq Reseige qarai jeŋıstı joryǧyn bastaǧanda japon äskerlerı Reseige qarasty Amur temırjolyn basyp alyp, 1918 jyldyŋ qyrküiegınde ony tügeldei qyzyldardan bosatady.
Osylaişa, Kolchaktyŋ bolşevikterge qarsy joryqtaryna jol aşyp, oǧan äskeri küşpen de, tehnikamen de orasan zor kömek jasaǧan Japoniia ükımetı özderı jyǧa tanymaityn Alaş avtonomiiasyna kömek körsetuge asyǧa qoimaǧan.
Qai närsege bolsyn, asqan saqtyqpen qarap, asyqpai şeşım qabyldaityn japondar üşın hatqa qol qoiǧan R.Märsekovtıŋ özı de, onyŋ qūzyretı de kümän tudyrǧanǧa ūqsaidy.
Jalpy, Alaşorda ükımetınde ışkı bilık naqty bölınıske tüspegen. Sol sebeptı avtonomiia men ükımet atynan jazylǧan qūjattarda Alaş atynan beiresmi vise-premer qyzmetın atqarǧan Ä.Ermekov, M.Tynyşbaev, H.Dosmūhamedov, R.Märsekovterdıŋ qoldary jiı kezdesedı. Būl Alaş avtonomiiasynda ǧana emes, sol kezdegı Reseide bilıkke ūmtylǧan türlı saiasi küşter men jaŋa memleketterdıŋ bärıne tän qūbylys edı.
Japon tarapynyŋ jauaby keşeuıldegen soŋ R.Märsekov Vladivostoktan ketuge mäjbür bolady. Äitse de, Älihan Bökeihanov bastaǧan Alaş basşylary Japoniiadan keler jauaptan küderın üzbegen.
Azamat soǧysy jyldarynda Sıbır dürbeleŋ üstınde edı. Äuelde dekabrister, halyqşyldar, revoliusionerler men imperiiaǧa qarsy saiasi qairatkerlerdıŋ aidalu mekenıne ainalǧan ölkede Uaqytşa ükımet qūlaǧan soŋ türlı saiasi küş paida bolyp, olar bilık üşın kürestı bastap ketedı. Alaştyŋ mūndai qūrylymdarmen kelıssözderdıŋ basym köpşılıgın Sıbırdıŋ beiresmi astanasy sanalatyn Tomskıde oqyp, onyŋ ziialy qauymymen jaqyn aralasqan Älımhan Ermekov jürgızdı.
Älihan Bökeihanov Kolchak armiiasy qūramynda bolǧan japonnyŋ joǧary şendı ofiserlerı arqyly olardyŋ ükımetıne Alaşorda joldaǧan hattyŋ jauabyn sūratqan. Būl kezde Reseidı ışten ydyratudaǧy bırden-bır ırı küş sanalǧan Kolchak armiiasyn qoldaudy üdete tüsken japondar būl joly da qazaqtarǧa jarytymdy jauap bermegen.
Alaş avtonomiiasy taratylyp, olardyŋ bır toby alǧa qoiǧan maqsattaryn jüzege asyru üşın amalsyzdan bolşevikter jaǧyna öte bastaǧanda keŋes tarapy alaşordalyqtarǧa keŋşılık körsetıp, olarǧa jauapty qyzmet te ūsynǧan. Alaş aqsaqaly A.Baitūrsynūly 1919 jyly Kirrevkom müşesı retınde Alaş avtonomiiasy ülgısımen Qazaq ASSR-ın qūruǧa qatysyp, 1920 jyly Qazaq respublikasynyŋ Oqu-aǧartu halyq komissary boldy.
Ahmet Baitūrsynūly 1918 jyldyŋ jazynda Mırjaqyp Dulatov, Sadyq Amanjolov jäne Raiymjan Märsekovtermen bırge şekaradan ötıp, Şäueşek qalasyna kelgen. Osyndaǧy ataqty tatar köpesı Ramazan Şanyşevtıŋ üiıne tüsıp, auqatty qazaqtar men jergılıktı ziialy qauym ökılderıne Alaş avtonomiiasy men Alaş äskerınıŋ jai-küiı turaly maǧlūmattar berıp, äsker jasaqtauǧa kömek beruge şaqyrady. Osy sapar barysynda Alaş arystary Şäueşektegı japon konsuldyǧynyŋ ökılımen kezdesıp, olarǧa jaŋadan qūrylǧan Alaş avtonomiiasyna qoldau körsetudı ūsynǧan deitın maǧlūmattar bar, bıraq būl älı de bolsa naqty mūraǧattyq qūjattarmen däleldei tüsudı qajet etedı.
Ahmet Baitūrsynūly bastaǧan Alaş arystary Şäueşek qazaqtarymen bırge
Alaş arystary osy saparynda fotoǧa tüsken. Olardy «pärtıretşı Mūhamedjan» atanǧan jergılıktı fotograf suretke tartqan. Mūhamedjannyŋ qyzy Nikara hanym Şyǧys Türkıstan qazaqtary azattyq küresı jetekşılerınıŋ bırı, polkovnik Balqaş Bafinge küieuge şyǧady. Nikara Mūhamedjanova apamyz äkesı tüsırgen sol fotony közınıŋ qaraşyǧyndai saqtap, el täuelsızdıgınıŋ alǧaşqy jyldarynda «Qazaq ädebietı» gazetınde jariialady. Alaş arystarymen qatar, Şäueşektıŋ ziialy qauymy jäne qazaqtyŋ arqaly aqyny Äset Naimanbaev beinelengen būl suret Alaştyŋ beinelı tarihy retınde ūlt şejıresıne endı.
Taǧy bır derek közderı boiynşa Alaş arystary nūsqaǧan jolmen keiın Şyǧys Türkıstan qazaqtary öz betınşe japon konsuldyǧyna şyǧyp, özderın qamqorlyqqa aludy ötınıptı. Būǧan olar: «Qazaqtar jappai japon azamattyǧyn aluy kerek, sonda ǧana bız sızderdı qanatymyzdyŋ astyna alamyz», – degen syŋaida jauap berıptı. Resei men Qytai siiaqty ekı alyp imperiia tarapynan otarşyldyq saiasattyŋ talai qūqaiyn körgen Şynjaŋ qazaqtary üşınşı bır elge kırıptar bolǧysy kelmegen.
A.Baitūrsynūlynyŋ Şäueşekke sapary, Ä.Ermekovtıŋ Sıbırdegı japon ofiserlerımen kezdesulerı, R.Märsekovtıŋ Vladivostoktaǧy Japoniia bas konsuly orynbasarymen jolyǧyp, oǧan Alaş avtonomiiasy atynan ötınış-hat tabystauy stalindık repressiia jyldarynda «japon şpiondarymen küres» atty saiasi jazalau nauqanyna jeleu bolyp, talai jazyqsyz Alaş arystary oqqa bailandy. Būl – öte auqymdy taqyryp. Degenmen solardyŋ ışındegı osy essede esımı atalatyn Alaş qairatkerlerı taǧdyrynyŋ japon taqyrybyna qatysty tūstaryna qysqaşa ǧana qaiyrylyp ötkendı jön sanadyq.
Şyntuaitqa kelgende, Alaş qairatkerlerı ışınde Japon ükımetınıŋ ökılımen betpe-bet kezdesıp, oǧan Alaşorda atynan özı qol qoiǧan hatty tapsyrǧan adam jalǧyz Raiymjan Märsekov edı.
Älihan Bökeihanov pen Älımhan Ermekovtıŋ Kolchak armiiasyndaǧy, Sıbırdegı türlı uaqytşa qūrylymdardaǧy Japoniianyŋ keibır ökılderımen kezdesuı mümkın dep esepteimız, bıraq onyŋ qai kezde, naqty qandai adamdarmen bolǧanyn tap basyp aitu öte qiyn.
Ahmet Baitūrsynūly bastaǧan Alaş arystarynyŋ Şäueşekke sapary barysynda japon ükımetınen qoldau sūraudan būryn Şynjaŋdaǧy äldı, auqatty qazaq bailarynan jas Alaş avtonomiiasyna kömek alu maqsaty basym bolǧan.
Jiyrmasynşy ǧasyrda ataq-daŋqy älemdı şarlap tūrǧan Japoniiaǧa bolşeviktık platformada bolǧan qazaq qairatkerlerınıŋ de ış tartqandary boldy. Olar da qyzmet babymen türlı deŋgeidegı lauazymdy tūlǧalarmen, ırı kompaniia, firma basşylarymen kezdesuler ötkızgen. Bıraq mūnyŋ eşqaisysynda olar qazaq elın alystaǧy Japoniianyŋ protektoraty, al özderın japonnyŋ tyŋşysy etu maqsatyn ūstanbaǧany aidan anyq.
Reseidıŋ eŋ ırı universitetterınen bılım alǧan qazaq ziialylary barǧan saiyn küş alyp bara jatqan japon militarizmı men ozbyrlyǧy jaiynan da äbden habardar boldy. Japoniia, eŋ aldymen, tızesın ırgesındegı özderımen taǧdyrlas korei halqyna batyrudy bastady. Koreidı tügel özıne qaratqan soŋ Qytaiǧa auyz salyp, keiın onyŋ soltüstık-şyǧysynda tügeldei Japoniiaǧa baǧynyşty Manju-go atty quyrşaq memleket qūrdy. Osynyŋ bärın körıp, bılıp, kündelıktı baspasözden oqyp otyrǧan qazaq ziialylary Japoniia Alaş avtonomiiasyn qorǧauyna alar bolsa, mūnyŋ soŋynda özderınıŋ de «beişara korei», «sorly qytai» dep jazyp jürgen halyqtardyŋ kebın kietının bıldı. Bıraq sol kezeŋde aq pen qyzyl bolyp ekıge jarylyp, qantögıstı bastan ketken alasūrǧan orys pen antalaǧan jaudyŋ ortasynda qalǧan Qazaq elı kömek ataulynyŋ qandaiyna bolsyn erekşe mūqtaj edı.
Sondyqtan qazaq qana emes, başqūrt, tatar halyqtarynyŋ Zäki Validi, Sadri Maqsudi siiaqty kösemderı Japoniia, Türkiiamen, sondai-aq Orta Aziiadaǧy yqpalyn saqtap qaluǧa ūmtylǧan Angliiamen bailanys ornatuǧa ūmtyldy.
Mūnyŋ bärı ezılgen el bolaşaǧyn, janşylǧan ūlt müddesın oilaudan tuǧan otarlyq ataulyǧa qarsy älemdık tarihta ejelden bar ürdıs edı. Raiymjan Märsekov bastaǧan Alaş arystarynyŋ äreketın osylai tüsıngen jön.
Ä.Bökeihanov, A.Baitūrsynūly, M.Dulatov, J.Aqbaev siiaqty aǧa buyn Alaş qairatkerlerı patşa zamanynda-aq jandarmeriia tarapynan tūraqty aŋduda bolǧan. Qazaqstan men Resei mūraǧattarynda olarǧa qatysty tom-tom derekter älı künge deiın qattaudy küiınde tūr. Töŋkerıske deiın Resei imperiiasynda okrugtık sottyŋ prisiajnyi poverennyi siiaqty lauazymyna qol jetkızgen R.Märsekov te ūdaiy jandarmeriianyŋ aŋduynda bolǧan.
Qazaqstan Respublikasy Prezidentınıŋ arhivınde saqtalǧan 1914 jyly R.Märsekovtıŋ üstınen tüsırılgen ekı donostyŋ bırınde ol 1914 jyldyŋ jazynda Qoiandy järmeŋkesıne jalpyqazaq gazetın şyǧaru maqsatynda 2000 rubl kölemınde qarajat jinau üşın ügıt jürgızıp, «Iаrdaş» baspahanasymen kelıssözder jasaǧany habarlanǧan.
Ekınşı donosta osy mäselenı naqtylai tüsıp: «Vvidu postupivşih v upravlenie agenturnyh svedenii o tom, chto gruppa intelligentnyh kirgizov (kazahov), v glave kotoryi stoit prisiajnyi poverennyi Raimjan Marsekov, namereny izdat v Semipalatinske na kirgizskom (kazahskom) iazyke gazetu progressivnogo napravleniia. Predlagaiu proverit (cherez agenturu i zaprosiv oblastnoe pravlenie), naskolko verny vyşeperechislennye svedeniia», – dep jazylǧan (QR Prezidentınıŋ mūraǧaty, 32-qor, 2-tızım, 4893-ıs, 1-tom, 235-bet).
Alaş qozǧalysynyŋ belsendı qairatkerı bolǧan Raiymjandy aŋdu keŋes zamanynda da jalǧasty. Joǧaryda atalǧan mūraǧatta 1922 jyldyŋ 20 aqpanyndaǧy donosta J.Aqbaev, Ä.Bökeihanov jäne R.Märsekovtıŋ Qarqaraly öŋırındegı yqpaldy bailardy öz qataryna tartu üşın jürgızgen ügıt-nasihaty turaly baiandalǧan.
Qazaq dalasynda bolǧan 1921 jylǧy aşarşylyq halqymyzǧa öte auyr tidı. Mūhtar Äuezov 1921 jyldyŋ 10 jeltoqsanynda ölkelık partiia komitetı men Qaz SİK-tıŋ mäjılısınde «Qazaq respublikasy qazaqsyz qalady» degen baiandama jasap, zūlmatqa ūşyraǧan halqyna kömek qolyn sozuǧa şaqyrady. Osy jyldary Qytaimen şekaralyq aimaqta otyrǧan qazaq auyldary ala baǧannyŋ arǧy jaǧyndaǧy aǧaiynǧa qarai jöŋkıle köştı. Bolşeviktık bilık mūny ūiymdastyruşy retınde R.Märsekov dep tanyp, 1922 jyldyŋ 25 nauryzynda odan jazbaşa tüsınık alady. Keŋes ökımetı Alaş qairatkerlerıne amnistiia jariialap, A.Baitūrsynūly bastaǧan qairatker tūlǧalar narkom qyzmetıne deiın joǧarylaǧan tūsta jazylǧan tüsınıgınde R.Märsekov köp jailardy aşyq, anyq jazǧan.
Ol Kolchak bilıgı kezınde Sıbır ükımetımen jürgızılgen kelıssözder negızınde Alaş äskeri qūramalary jasaqtalǧanyn jäne olardyŋ maqsaty Kolchakqa qyzmet etu üşın emes, keŋes ökımetınıŋ ärbır ūlttyŋ özın-özı bileuge berılgen qūqyna säikes qazaqty qorǧau üşın qūrylǧanyn mälımdeidı.
R.Märsekov özınıŋ Alaş äskerın qūrudy Alaşorda ükımetı tapsyrǧany turaly: «Sozdanie je kirgizskih chastei i ih obedinenii (iz raznyh russkih voinskih chastei) s ukazannoi voinskoi seliu – osuşestvlenie svoih nasionalnyh zadach – bylo vozlojeno na menia Semipalatinskim obl. Sovetom Alaş-Ordy», – dep aşyqtan-aşyq jazady.
Osy tüsınıkte ol otbasymen Qytaiǧa alǧaş Semeidegı bilık qyzyldar qolyna köşken soŋ ötkendıgın körsetetın derek keltırgen. Ol aşyq quǧyndau bastalǧan soŋ özınıŋ Kökpektıdegı otbasyn Zaisan arqyly Qytaiǧa aldyryp, ekı jyl boiy sol jaqta boi tasalaǧanyn, jergılıktı halyqtyŋ özın jatsynbai, ülken qonaqjailyqpen qarsy alyp, qūrmet körsetkendıgın de atap ötken. Tüsınıkte ol şekaranyŋ arǧy jaǧynda ötkızgen ekı jyly turaly: «Iа mytarstvoval na chujbine, ne znaia istinnogo polojeniia veşei i politiki Sovetskoi vlasti, kotoraia zaşişaet prava uşemlennyh narodov», – dep Keŋes ökımetıne salmaq sala söileidı.
Şyndyǧynda, şekaranyŋ arǧy betındegı qazaq auylynda bolǧan R.Märsekovtıŋ otbasy ornynan köp qozǧala qoimasa da, özı Semei men Öskemenge jiı kelıp, Qazaqstannyŋ är tūsynda ötken Alaştyŋ aluan şaralaryna qatysyp tūrǧan. Mūny sol kezde NKVD jansyzdary tüsırgen özge de donostardan aiqyn köruge bolady.
R.Märsekov Qytaiǧa ötıp ketse de, GPU-dyŋ sol eldegı agenturasy ony aŋduyn toqtatpaǧan. Semei GPU-y 1923 jyly 6 qyrküiekte onyŋ Şäueşekten Qazaqstanǧa ötıp, Şymkent uezı Sozaq auylyna deiın kelgendıgı jönınde jazba tüsırgen. Onyŋ üstınen 1924 jyly tört bırdei donos jazylyp, onyŋ bırınde R.Märsekov başqūrt qairatkerı Zäki Validimen Şäueşekte tūryp jatqandyǧyn, ekınşısınde 1924 jyly Alaş qalasyna kelıp, A.Qozybaǧarovpen kezdeskenı jaily baiandalǧan.
Semei OGPU-ı 1925 jyly şamamen qaŋtar-aqpan ailarynda Raiymjan Märsekovtıŋ Qyzyl Oktiabr bolysyndaǧy auqatty bailardyŋ bırı Süleimen Jüsıpovke joldaǧan hatyn qolǧa tüsırıp, onda R.Märsekovtıŋ Şäueşek qalasyndaǧy Amerikanyŋ sauda ökıldıgıne Hilovskii deitınnıŋ basşylyǧymen qyzmet ısteitındıgın, qarajat jinaǧan soŋ Angliiaǧa ketudı josparlap otyrǧanyn körsetedı.
R.Märsekovtıŋ Qytai jerındegı taǧdyry bızge onyŋ jaqyn tuystary men ūrpaqtary arqyly ǧana maǧlūm boldy. Bız onyŋ 1938 jyly NKVD tapsyrmasymen Qytai türmesınde atylǧany jaily ǧana bılemız. Būl kezderı Şynjaŋ ölkesın Keŋes Odaǧynyŋ on altynşy respublikasyndai sezınıp, VKP(b) deiın müşelıgıne ötken, Stalinnıŋ senımıne kırıp, odan orasan zor kölemde äskeri jäne ekonomikalyq kömek alǧan, qandyqol basşy Şen Şisai basqardy.
