AIQYN قوعامدىق-ساياسي گازەتىنىڭ ءۇش سانىندا ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا كورنەكى مەملەكەت قايراتكەرى، عالىم، پروفەسسور، قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مۇحتار ابرارۇلى قۇل-مۇحاممەدتىڭ "الاش پەن جاپون اراسى" اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى جاريالاندى.
زەرتتەۋ ەڭبەگىنەن:
رەسەي يمپەرياسى XX عاسىر باسىندا ۇلكەن ۇندىستانعا باستايتىن كىلت پەن قاقپا رەتىندە قاراستىرىلعان قازاقستان مەن ورتا ازيانى وتارلاۋدى اياقتايدى. بۇحار امىرلىگى مەن حيۋا حاندىعى دەربەستىگىن ساقتاعانىمەن، ەكونوميكالىق جاعىنان تۇگەلدەي رەسەيگە تاۋەلدى ەدى. سول زامانداعى ەڭ الپاۋىت يمپەريا – ۇلىبريتانيا مەن رەسەي بوداندىعىنا تۇسكەن ەلدەر اراسىنداعى بۋفەرلىك ايماق سانالاتىن اۋعان جەرىنە باسىپ كىرۋگە جۇرەگى داۋالاماعان ورىس اسكەرلەرى وسى كۇنگى تاجىكستان تۇسىنان تىزگىن تارتادى.
ەجەلگى پارسى جۇرتى دا ۇزاق جىلدار بويى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كوزىن ارباۋمەن بولدى. اۋەلى 1804-1813 جىلداردا باستالىپ، كەيىن 1826-1828 جىلداردا شەگىنە جەتكەن ەكى بىردەي ورىس-پارسى سوعىسىنىڭ ناتيجەسىندە وزبىر ورىس يمپەرياسى كاۆكاز جۇرتىن تۇگەل جاۋلاپ، تۋركمانچاي شارتىنا سايكەس وتارلىق شەكارا شەپتى ايقىندايدى. وسىلايشا، ەجەلگى تۇركى-مۇسىلمان جۇرتىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى حاندىقتار مەن امىرلىكتەردى باسىپ الىپ، تۇستىكتى وتارلاۋدى تاۋىسقان سوڭ جەمساۋى بۇلكىلدەگەن وزبىر رەسەيدىڭ نازارى قيىر شىعىسقا اۋادى.
ورىس-جاپون سوعىسى كەڭەس تاريحشىلارى جابىلا جازعانداي، جاپون يمپەرياليزمىنە تۇتقيىلدان جاسالعان سوعىس بولعان جوق. رەسەي بۇعان جىلدار بويى قاپىسىز دايارلاندى. اۋەلى ءدىن قارىنداستىعىن العا تارتىپ، ەۋروپا جۇرتشىلىعىمەن اۋىزبىرلىكتى كۇشەيتتى. ىمىرالاسۋ، ىقپالداسۋ باعىتىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى شارتتارعا قول قويىلدى. مەيدزي رەفورماسىنان كەيىنگى از عانا ۋاقىت ىشىندە ەكونوميكاسى مەن اسكەري كۇش-قۋاتىن الدەنەشە ەسە ارتتىرىپ، قيىر شىعىستاعى ەڭ قۋاتتى دەرجاۆاعا اينالعان جاپونيانىڭ ءار قادامىن اڭدىپ، تىڭشىلىق پەن بارلاۋدى كۇشەيتتى.
جاپونيا 1894-1895 جىلدارداعى جاپون-قىتاي سوعىسىنىڭ ناتيجەسىندە قىتايدى تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ، كورەيامەن بىرگە قىتايدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى مانجۋريانى قوسا جاۋلاپ، وسى وڭىرگە ۇنەمى كوزىنىڭ قۇرتىن سالۋمەن بولعان رەسەيدىڭ وزىنە قاۋىپ توندىرەدى.
يمپەراتور ەكىنشى نيكولايدىڭ جازبالارى مەن حاتتارىنا قاراپ، ونىڭ جاپوندارمەن سوعىسقا 1900-1901 جىلداردا-اق دايىندالا باستاعانىن اڭعارامىز. بۇلىككە ىلىك ىزدەگەن ەكى جاقتىڭ قارىم-قاتىناسى بارعان سايىن ۋشىعىپ، اۋەلى جاپون اسكەرلەرى 1904 جىلى پورت-ارتۋردى باسىپ الادى. ولار مۇنىمەن دە توقتاماي، 1905 جىلى مۋكدەن (وسى كۇنگى قىتاي جەرىندەگى شەنيان قالاسى) تۇبىندە ورىستارعا ويسىراتا سوققى بەرىپ، تسۋسيما تەڭىز شايقاسىندا وزىنەن ونداعان ەسە ۇلكەن رەسەيدەي الىپ يمپەريانىڭ تەڭىز فلوتىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭەدى. ورىس-جاپون سوعىسىن سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان الپاۋىت مەملەكەتتەر ونىڭ الەمدىك گەوساياساتقا زور ىقپال جاسايتىن قورىتىندىسىنان بارىنشا ءوز مۇددەلەرىن قورعاپ باقتى.
اقش پەن ۇلىبريتانيا ءۇشىن رەسەيدىڭ كۇش الىپ، ەۋروپاعا قاۋىپ ءتوندىرۋى قاجەت ەمەس ەدى. ولار كورەيا مەن قىتايدى تىزەرلەتىپ، رەسەيگە اۋىز سالعان جاپونيانىڭ ازيانى جەكە-دارا بيلەپ-توستەۋگە ۇمتىلعان وزبىرلىعىنان دا قاتتى سەسكەندى. مۇنىڭ سوڭى اقش-تىڭ اراعايىندىعىمەن 1905 جىلدىڭ 25 تامىزىندا «پورتسمۋت بەيبىت كەلىسىمىنىڭ» جاسالىپ، ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا ورىستار ۇزاق جىلدارعا جالعا الىپ كەلگەن لياودۋن تۇبەگى، پورت-ارتۋر مەن داليان پورتتارى، سونداي-اق رەسەي سالعان وڭتۇستىك-مانجۋر تەمىرجولى جانە ءساحاليننىڭ وڭتۇستىگى تۇگەلدەي جاپوندار يەلىگىنە وتەدى. وسىلايشا، XX عاسىر باسىندا جەر كولەمى شاعىن، حالقىنىڭ سانى شامالى بولسا دا شىمىر جاڭعاقتاي مىقتى، از عانا ۋاقىت ىشىندە وراسان زور تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن جاپونيا سياقتى ازيالىق جولبارىس الەم تاريحىنىڭ تورىنە قاراي وزدى.
ءحىح عاسىر بويىنا ورتا ازيا مەن كاۆكازداعى الەمدەگى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيادان شەت قالىپ قويعان شاعىن مەملەكەتتەردى قاندى قىرعىنمەن جاۋلاپ، ورىس قارۋىنىڭ جەڭىمپازدىعى جونىندە ميف قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەن الىپ رەسەيدىڭ الاقانداي جاپونيادان وڭباي جەڭىلۋى جالعان اڭىزعا ولەردەي سەنىپ كەلگەن ورىس مۇجىعىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ، كەڭەستىك تاريح عىلىمى مەن وقۋلىقتاردا اسىرە ناسيحاتتالعان ء«بىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسىن» تۋعىزدى.
جاس مۇحتار اۋەزوۆ
بۇكىل الەم بۇرىن ارتتا قالعان، جابىق ەل ساناتىنداعى جاپونيانىڭ تابىستارىنا تاڭ-تاماشا بولىپ، ونىڭ ەكونوميكاسى، اسكەري كۇش-قۋاتىمەن قاتار ءتىلى، بايىرعى مادەنيەتى مەن ونەرىن دە زەرتتەي باستادى. سولاردىڭ قاتارىندا ماسكەۋ مەن پەتەربوردىڭ جانە رەسەيدىڭ اسا ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان الاش قايراتكەرلەرى دە بولدى.
جاپون جۇرتىن الەمدىك وركەنيەت بيىگىنە كوتەرگەن «مەيدزي رەستاۆراتسياسى» دەگەن قانداي رەفورما ەدى؟ ەندى وسىنىڭ تاريحىنا دا از-كەم توقتالىپ وتەيىك...
مەيدزي رەفورماسى – الەم عالىمدارى تاراپىنان جان-جاقتى زەرتتەلگەن قۇبىلىس. بەلگىلى جاپونتانۋشى عالىم، گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەندريۋ گوردوننىڭ (Andrew Gوrdon) «جاپونيانىڭ جاڭعىرۋ تاريحى: توكۋگاۆا زامانىنان بۇگىنگە دەيىن» (A modern history of Japan: from Tokugawa times to the present) اتتى ەڭبەگى اقش-تا قاتارىنان ءتورت رەت باسىلىپ، الەمنىڭ بىرقاتار تىلىنە اۋدارىلدى. بۇل زەرتتەۋ جاپونيادا مويىندالىپ، اۆتورعا مارتەبەلى سىيلىق تا بەرىلدى. تاعى ءبىر امەريكالىق جاپونتانۋشى، يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجون ۋيتني حوللدىڭ (John Whitney Hall) «جاپونيا: ارعى تاريحتان بۇگىنگە دەيىن» (Japan: from prehistory to modern times) اتتى مونوگرافياسى دا الەمدىك جاپونتانۋشىلار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. بۇل زەرتتەۋ دە جاپون تاراپىنان ايرىقشا اتاپ ءوتىلدى. ءتىزىمدى تىم ارى سوزباي، تاعى ءبىر ەڭبەكتى اتار بولساق، وعان امەريكالىق جاپونتانۋشى، پروفەسسور دجەيمس ل.ماك-كلەيننىڭ (James L.McClain) «جاپونيانىڭ جاڭعىرۋ تاريحى» (Japon: ا modern history) مونوگرافياسىن قوسۋعا بولادى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز بۇل ەڭبەكتەردى تۇگەلدەي تالداپ شىعۋ ەمەس. الەم زيالى قاۋىمىمەن بىرگە الاش قايراتكەرلەرىن دە تاڭ-تاماشا قالدىرعان مەيدزي رەفورماسىنىڭ قۇپياسىن وسىنداي ءىرى عالىمداردىڭ بايسالدى بايلامدارى ارقىلى تانىپ، ءتۇسىندىرۋ. جاپون تاريحىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە جول اشقان بۇل رەفورمانى زەرتتەۋشىلەر ونى «مەيدزي رەستاۆراتسياسى»، «مەيدزي جاڭارۋى»، ءتىپتى «مەيدزي توڭكەرىسى» دەپ تە اتايدى.
جاپون قوعامىن 1192 جىلدان باستاپ 1868 جىلعا دەيىن اسكەري اقسۇيەكتەر وكىلى – سيوگۋندار بيلەدى. ولاردى ءبىزدىڭ وتارشىل تاريحىمىزعا جاقىنداۋ ۇعىممەن سيپاتتار بولساق، «گەنەرال-گۋبەرناتورعا» جۋىقتاۋ. رەسەيدە گەنەرال-گۋبەرناتوردى يمپەراتور تاعايىنداسا، سيوگۋن ءوز ايماعىندا جەكە-دارا، تاۋەلسىز بيلىك جۇرگىزدى. ولاردىڭ بيلىك پەن جەرگە ۇزدىكسىز تالاس-تارتىسىنان جاپون قوعامىندا بىتپەيتىن قارۋلى قاقتىعىستار ورىن الىپ، ەلدىڭ ابدەن بەرەكەسى كەتتى.
مەيدزي رەفورماسى ءوزارا قىرىق پىشاق بولعان سيوگۋندىق بيلىكتى ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرىپ، يمپەراتورلىق باسقارۋدى ورنىقتىردى. سول زامانداعى ەڭ ىقپالدى سيوگۋن توكۋگاۆا 1867 جىلى 9 قاراشادا بار بيلىكتى جاپونيا يمپەراتورىنا وتكىزگەن كۇننەن باستاپ، سامۋرايلاردىڭ بەس عاسىر بويى، ال توكۋگاۆا اۋلەتىنىڭ تابان اۋدارماستان 265 جىل جاپونيانى بيلەۋ ءداۋىرى اياقتالىپ، بيلىك اتاۋلى ءبىرجولاتا جاس يمپەراتوردىڭ قولىنا كوشەدى. قاباعىنان قار جاۋىپ، قاھارىنا مۇز قاتقان سۇراپىل سامۋرايلاردى وپ-وڭاي جۋاسىتىپ، بيلىكتى قولىنا العان يمپەراتور مۋتسۋحيتونىڭ جاسى 1867 جىلى ەندى عانا 15-كە تولعان ەدى. ارينە، مۇنداي توڭكەرىس جاس بالانىڭ قولىنان كەلمەيتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى.
ءحىح عاسىردا ەۋروپادا ونەركاسىپ رەۆوليۋتسياسى ورىستەپ، ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تەحنيكالىق، تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە جول اشىلدى. الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەر جاڭارۋ جولىنا ءتۇستى. جاپون زيالى قاۋىمىمەن ءوزارا قىرقىسۋدان ابدەن تيتىقتاعان سيوگۋندار ەل دامۋىنا سەرپىلىس اكەلەتىن جاڭعىرۋدىڭ قاجەتتىگىن جاقسى ءتۇسىندى. ول ءۇشىن ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن مىعىم بيلىك قاجەت ەدى. ال ونىڭ بىردەن-ءبىر جولى يمپەراتورلىقتى نىعايتۋ بولدى.
سيوگۋنات زامانىندا يمپەراتوردىڭ جاپون قوعامىنداعى ىقپالى شامالى ەدى. سونداي ءالسىز يمپەراتوردىڭ ءبىرى كومەي 1867 جىلى اياقاستىنان 36 جاسىندا دۇنيە سالادى. وسىلايشا، بيلىك باسىنا 1867 جىلدىڭ 3 اقپانىندا تاق مۇراگەرى مۋتسۋحيتو كەلەدى. جىل سوڭىندا جاپون قوعامىن ءۇش عاسىرعا جۋىق بيلەپ كەلگەن ەڭ ىقپالدى اۋلەت وكىلى توكۋگاۆا يوسينوبۋ ءوز ەركىمەن سيوگۋندىك اتاقتان باس تارتىپ، بار بيلىكتى يمپەراتورعا وتكىزەدى.
كەلەسى 1868 جىلدىڭ 4 قاڭتارىندا مۋتسۋحيتو جاپونيادا يمپەراتورلىق بيلىكتىڭ تولىق قالپىنا كەلتىرىلگەنى جونىندە جارلىق شىعارىپ، جەر-جاھانعا جاريا ەتەدى. بۇل شەشىمگە قارسىلىق بىلدىرگەن ەلدەگى ءتۇرلى ساياسي كۇشتەردىڭ قارۋلى كوتەرىلىستەرى مەن قارسىلىقتارى ءبىر جىل ىشىندە تۇگەلدەي تويتارىلىپ، 1869 جىلى ەسكى داستۇرگە ساي جاپونيانىڭ 122-يمپەراتورىنىڭ «مەيدزي» ءداۋىرى باستالادى. وسى تۇستا جاپون تىلىندە ء«بىلىمدى بيلىك» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «مەيدزي» ءسوزىنىڭ توركىنى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» دەگەن ۇعىمىمەن ۇشتاساتىنىن اڭعارتا كەتسەك، ارتىق بولا قويماس.
جاڭا يمپەراتور ەلدى بايىرعى بايتاق – كيوتودان باسقارىپ، بۇعان دەيىن سيوگۋندار قورعانى بولىپ كەلگەن كونە قالا ەدونىڭ اتىن «توكيو»، ياعني «شىعىس استانا» دەپ وزگەرتەدى. بۇگىندە الەمگە ايگىلى توكيونىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى دە وسى وزگەرىستەن باستالدى. «مەيدزي» ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ساقتاي وتىرىپ، كۇللى الەمنەن وقشاۋلانىپ كەلگەن جاپون قوعامىن تۇبەگەيلى تۇردە جاڭعىرتتى. جاڭا ۇكىمەت جاساقتالىپ، «دايد زيوكان» دەپ اتالاتىن قازاق حاندىعىنداعى «حان كەڭەسىنە» ۇقساس مەملەكەتتىك كەڭەس پالاتاسى قۇرىلدى.
جاپوندار اۋەل باستان بىردەن-ءبىر دۇرىس جول تاڭداپ، اقش كونستيتۋتسياسىنا سايكەس بيلىكتى: زاڭ شىعارۋشى، اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى دەپ ءۇش تارماققا بولەدى. بۇل سيوگۋنات زامانىنداعىداي بار بيلىكتىڭ يمپەراتوردىڭ عانا قولىندا شوعىرلانۋىن بولدىرماي، جاڭا دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە جول اشىپ، بيلىك تارماقتارىنىڭ دەربەستىگىن جانە قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتتى.
سيوگۋنات جويىلعانىمەن، ەلدەگى ۇلكەندى-كىشىلى حاندىق بولىنىستەر («حان» دەپ جاپوندار كىشىگىرىم كىنازدىكتى اتاعان) ساقتالىپ قالدى. يمپەراتور 1871 جىلى 277 حاندىق قۇرىلىمداردى جويىپ، ونىڭ ورنىنا ورتالىققا باعىنىشتى پرەفەكتۋرالار قۇردى. «مەيدزي» رەفورماسى تالاپتى، تاباندى، ەرجۇرەك، ەڭبەكقور جاپون حالقىن الەمگە جاڭا قىرىنان تانىتتى. ساياسي، ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر جاپون قوعامىن سەرپىلتىپ، جەدەل جاڭعىرۋ جولىنا ءتۇسىردى.
15 جاسار يمپەراتور مۋتسۋحيتو
ەسكى جاپون قوعامىن ءدۇر سىلكىندىرگەن وراسان زور وزگەرىستەردى قانشا دانىشپان بولسا دا 15 جاسار يمپەراتور جۇزەگە اسىرا المايتىنى بەلگىلى ەدى. دۇنيەجۇزى حالىقتارىن ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالدىرۋمەن كەلە جاتقان بۇل عاجايىپ رەفورمانىڭ اۆتورى رەتىندە جاپونتانۋشىلار ءۇش ارىستىڭ ەسىمىن اتايدى.
جاپوندىقتار زور قۇرمەتپەن ء«ۇش ۇلى قاھارمان» نەمەسە ء«ۇش اسىلزادا ازامات» دەپ اتايتىن ۇشتىكتىڭ ۇشار باسىندا تۇرعان كيدو تاكايوسي ەلدەگى ەڭ قيىن ءتۇيىندى جەر رەفورماسى مەن جاڭا اكىمشىلىك-اۋماقتىق باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ، ۇزاق جىلدار بويى يمپەراتوردىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقاردى. وزىق تاجىريبەنى ۇيرەنۋ ءۇشىن اقش پەن ەۋروپا، ءتىپتى رەسەيگە دەيىن بارىپ، ولاردىڭ تابىسىن زەرتتەگەن قايراتكەر تۇلعا ءبىراز ۋاقىت مادەنيەت ءمينيسترى قىزمەتىن دە اتقارىپتى.
تاعى ءبىر قاھارماننىڭ ەسىمى – وكۋبو توسيميتي. ول جاپونيانىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرىپ، باتىستىق ۇلگىدەگى قارجى-قاراجات جۇيەسىن ورنىقتىردى. بىرنەشە مارتە قارجى جانە ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقاردى.
ءۇش اسىلزادانىڭ سوڭعىسى رەتىندە سايگو تاكاموريدىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. جاپون قارۋلى كۇشتەرىن رەفورمالاۋعا اسا زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ، قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان ول جاپونيانىڭ الەم الدىنداعى بەدەلى مەن اسكەري كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋعا اسا زور ەڭبەك ءسىڭىردى.
ءبىر عاجابى، ەلدى ەۋروپالىق ۇلگىمەن جاڭارتۋ جولىنا تۇسىرگەن ءۇش قاھارماننىڭ ۇشەۋى دە تانىمال سامۋراي اۋلەتىنەن شىققان ەدى. ۇلتقا دەگەن قۇرمەت پەن قىزمەت ولاردى ەسكى ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ ورنىنا جاپونيانى الەمدىك دامۋ مەن وركەنيەت بيىگىنە باستاعان جاڭا رەفورمالارعا الىپ كەلدى.
وسى تۇستا مەيدزي رەفورماسىنىڭ تابىستى بولۋىنا زور ۇلەس قوسقان، اۋەلدە گۋبەرناتور، ىشكى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ، كەيىن ءتورت مارتە پرەمەر-مينيستر بولعان حيروبۋمي يتونىڭ دا ەسىمىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. جاس كەزىندە ۇلىبريتانيادا تاعىلىمدامادان وتكەن يتو باتىستاعى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جەتىستىكتەرىن ءوز كوزىمەن كوردى. كەيىن اقش-تا بولىپ، سول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىن اتقارعان الەكساندر فيشپەن تانىس-بىلىستىك ورناتادى.
باتىس ەلدەرىنىڭ قالاي ىلگەرىلەپ كەتكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەن يتو بىلىمگە قۇشتار 107 جاپوندىق جاس ازاماتتى اقش-قا تاعىلىمداماعا جىبەرەدى. كەيىن پرەمەر-مينيسترلىگى كەزىندە اۆسترو-ۆەنگريا مەن گەرمانياعا جاپون جاستارىن جىبەرىپ، ولار دا دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنەن تاعىلىم الادى.
يتو باتىس قوعامى جەتىستىكتەرىن جاپونياعا جەدەلدەتە ەنگىزۋگە ۇلكەن كۇش جۇمسايدى. ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن ساياسي، ەكونوميكالىق كوزقاراستارى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ وي-تۇجىرىمدارىنا وتە ۇقساس ەدى. ستالين باستاعان شالا ساۋاتتى بالشابەك باسشىلاردى ون وراپ اكەتەتىن الاش ارىستارى ويعا العان جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرا الماي، ارماندا كەتسە دە، ولاردىڭ مول مۇراسى مەن كورسەتىپ كەتكەن باعىت-باعدارلارى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جۇزەگە استى. مەيدزي رەفورماسىنىڭ تابىستارىنا جۇزدەگەن جاپون ينتەللەكتۋالى زور ۇلەس قوستى.
جاپوننىڭ ءۇش قاھارمانى تۋرالى جازۋ بارىسىندا الاش قوزعالىسىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان ءۇش ارىس – ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ەسىمە ءتۇستى. ولار دا جالعىز ەمەس ەدى. كەيىن ولاردىڭ قاتارىنا رەسەيدىڭ ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن ج.اقباەۆ، م.شوقاي، م.تىنىشباەۆ، ءا.ەرمەكوۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ، ج.دوسمۇحامەدوۆ، ر.مارسەكوۆ، ت.ب. الاشتىڭ ارداقتى قايراتكەرلەرى قوسىلدى. ەندى وسى تاقىرىپقا قاراي ويىسالىق.
بار الەمنەن اۋاشالانىپ، ورتاعاسىرلىق فەودالدىق باسقارۋ جۇيەسىن ساقتاپ كەلگەن جاپون قوعامى مەيدزي رەفورماسى ارقاسىندا نەبارى 30 جىلدىڭ ىشىندە زور تابىسقا قول جەتكىزدى. وزىنەن جەر كولەمى، حالقىنىڭ سانى، ەكونوميكالىق جانە اسكەري كۇش-قۋاتى جاعىنان الدەنەشە ەسە ۇلكەن الىپ يمپەريا سانالاتىن رەسەيدى تەڭىز بەن قۇرلىقتاعى شايقاستاردا كۇيرەتە جەڭگەن جاپونيا جەتىستىكتەرى الاش قايراتكەرلەرىنە كوپ وي سالادى.
كۇنشىعىس ەلىنىڭ تاماشا تابىستارىن العاش قازاققا ۇلگى ەتىپ جاريالاۋشىلاردىڭ قاتارىندا سول كەزدە تىرناقالدى تۋىندىلارى ەندى عانا باسپا بەتىن كورە باستاعان بالاڭ جىگىت مۇحتار اۋەزوۆ بولدى. ۇلت ادەبيەتىنىڭ بولاشاق كلاسسيگىنىڭ «ياپونيا» اتتى ماقالاسى 1918 جىلى سەمەيدە شىعىپ تۇرعان «اباي» جۋرنالىنىڭ 4, 5-ساندارىندا باسىلدى. ءدال وسى ماقالا جازۋشىنىڭ باسىنا كەسىر بولىپ جابىسقانى سونشالىق، مۇحاڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىردە-ءبىر جازباسىندا، سويلەگەن سوزىندە، ءتىپتى كەيىن جاپونياعا بارعان ساپارىندا جازعان كۇندەلىكتەرىندە ونىڭ اتىن مۇلدە اتامايدى. ماقالا اۋەزوۆ دۇنيە سالعان سوڭ جارىق كورگەن باستاپقى 12 تومدىق، كەيىنگى 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىنا دا ەنبەدى. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندەگى «اقتاڭداقتار اقيقاتىن اشۋ»، «جاريالىلىق» ۇراندارىنا ساي تسەنزۋرا بوساڭسىعان جىلداردا اسا كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم، پروفەسسور م.مىرزاحمەتوۆ «ياپونيانى» «اباي» جۋرنالىنان تاۋىپ، العاش رەت 1988 جىلى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ 8-نومىرىندە جاريالايدى.
جيىرماعا ەندى عانا تولعان جاس اۋەزوۆتىڭ «ياپونياسى»: «بۇل كۇندە قاي حالىق ءتارتىپسىز، عىلىمسىز، ەلەۋسىز قالىپتان اسىپ، الدىڭعى دارەجەدە جۇرگەن حالىقتارمەن تىزەلەسىپ وتىرارلىق تەڭدىككە جەتۋى تەزدىگىنەن بولاتىن جۇمىس ەمەس»، – دەگەن سويلەممەن باستالىپ، جازۋشى وقىرماننىڭ نازارىن بىردەن تەڭدىككە جەتۋدىڭ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەندىگىنە اۋدارادى.
ورىس-جاپون سوعىسى كەزىندەگى كاريكاتۋرا
بۇدان ارى اۆتور ماقالاعا نىسانا ەتىپ العان ويىن تاراتا ءتۇسىپ: «ال بۇل زاماندا نادان حالىقتىڭ قاتارعا كىرىپ كەتۋىنە سەبەپ بولاتىن ءجۇز تاراۋلى شارتتار بار»، – دەپ ونىڭ «تەرەڭ وي»، «قاجىمايتىن قايرات»، «تالاپ»، «ەڭبەك» ەكەنىنە نازار اۋدارادى. بالا كۇنىنەن اۋەز اتاسىنىڭ ۇستازدىعىمەن اباي ولەڭدەرىن جاتتاپ وسكەن ادامنىڭ بۇل سوزدەرىنىڭ قاينارىندا «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم ويلاپ قوي» دەگەن دانىشپاننىڭ «بەس اسىل ءىسى» جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
جازۋشى بۇدان ءارى «مەشەۋ» مەن «مەڭىرەۋ» قالىپتى سەرپىپ تاستاپ، «زورايتىپ»، «كوركەيتىپ»، «بۇتكىل دۇنيەنى شامداندىرىپ ءارى قىزعانتىپ»، ء«ىشىن قايناتىپ» وتىرعان ەل رەتىندە جاپونيادان ۇلگى-ونەگە الۋعا شاقىرادى.
بۇل كەزدە سەمەيدەن كوپ ۇزاپ شىعا قويماعان جاس اۋەزوۆتىڭ وقىعان-توقىعاندارى مول ەكەنى ماقالانىڭ ءار سويلەمىنەن ايقىن اڭعارىلادى. ول جاپونيا تاريحىن ارىدەن باستاپ، «XIX عاسىردىڭ اۋەلگى جارتىسىندا قىتاي مەن امەريكا ءھام باسقا ەۋروپا پاتشالىقتارىنىڭ ساۋداسى قىزدى»، – دەي كەلىپ، «بۇلاردىڭ ءبىر-بىرىنە قاتىناساتىن جولىندا ياپونيا بولدى»، بۇدان ءارى ء«بىلىمدى جۇرتتار ياپونيانىڭ دا ىشىنە ءوز ساۋداسىن كىرگىزىپ، ولاردىڭ قانىن سورۋعا اينالدى»، – دەپ جاپونيا رەسمي تۇردە تاۋەلسىزدىگىن ساقتاعانىمەن، ەكونوميكالىق جاعىنان وزبىر ەلدەردىڭ تالاۋىنا تۇسكەن كىرىپتارلىعىن دا كورسەتىپ بەرەدى.
ەجەلدەن ەرجۇرەكتىگىمەن اتى شىققان سامۋرايلار ەلىنىڭ مۇنداي حالگە تۇسۋىنە: «انگليا، فرانتسيا، گوللانديا سەكىلدى ءبىلىمدى جۇرتتاردىڭ ياپونيانىڭ ناداندىعىن پايدالانعىسى كەلگەن قوماعايلىعى بولدى»، – دەپ ەۋروپا جۇرتىنىڭ جەمقورلىعىن دا تۇيرەپ وتەدى.
ورىس وتارشىلدىعىنىڭ قازاق دالاسىنداعى وزبىرلىعىن ءوز كوزىمەن كورىپ وسكەن جازۋشى ولاردىڭ قوماعايلىعىن كەيىنگى شىعارمالارىندا ءجيى اشكەرەلەپ وتىرعان.
م.اۋەزوۆتىڭ 1928 جىلى جاريالانىپ، ونىڭ جازۋشىلىق تالانتىن بارشاعا بىردەي مويىنداتاتىن «قيلى زامان» تاريحي رومانى: «بازار ورتاسىندا ۇزىن، بيىك اعاشقا اسپانداتىپ كوتەرگەن ەكى باستى سامۇرىقتىڭ سۋرەتى جەلكىلدەيتىن. بۇل قوماعاي قارىندى، جالماۋىز تىلەكتى ەرتەگى وبىرىنىڭ ايقىن تۇرعان بەلگىسى ەدى»، – دەگەن ورىس وتارشىلارىنىڭ تىلەگى جالماۋىز، ال قارنى قوماعاي كەلەتىنىن مۇقاتىپ وتەتىن سويلەمدەردەن باستالاتىن.
جاس مۇحتار ءوز ماقالاسىندا: «ياپونيا ءبىلىمدى جۇرتتاردان كەلەتىن زياندى كورگەن سوڭ ولارعا وتكەل بەرگىسى كەلمەدى»، – دەي وتىرىپ، «ياپونيانىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن ۇلتشىلدىق، جىگەرلىلىك قانى وياندى»، – دەپ ءور حالىقتىڭ وتارلىققا قارسى كۇرەسىنە زور ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.
اۋەزوۆ جاپون تاريحىن، ونىڭ ۇلتتىق سەرپىلىس جولىنداعى كۇرەس تاسىلدەرىن ءجىتى زەرتتەگەن. ول: «ايلالى، ازۋلى جاۋعا ءوزىنىڭ ۇستاپ كەلگەن قارۋىنداي قارۋ ۇستاپ، ءوزىنىڭ سۇيەنگەن تارتىبىندەي تارتىپكە سۇيەنبەسە، باسقا بولمايتىن بولدى»، – دەپ جاپون رەفورماتورلارى الپىس ەكى ايلالى جاۋدىڭ ءوز قارۋىن وزىنە قارسى ۇتىمدى پايدالانعانىنا ايرىقشا نازار اۋدارادى.
جاپون حالقىنىڭ تىعىرىقتان جول ىزدەۋىنىڭ سوڭى مەيدزي رەفورماسىنا الىپ كەلگەنىن: «جۇرت باسشىسى، قامقورلارى بۇل ءحالدى ۇعىپ، وسىنىڭ جولىنا باستارىن سارپ ەتىپ، جاڭا جول تابۋعا ىزدەندى. سولاردىڭ تالپىنۋىنىڭ سەبەبىنەن 1868 جىلداعى جاڭالىق (رەستاۆراتسيا) دۇنيەجۇزىنە كەلدى»، – دەپ سيپاتتايدى.
اقپارات تاپشى زاماندا جازىلعان شاعىن ماقالاسىندا جاس اۋەزوۆ جاپوننىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى مولىنان كەلتىرەدى. ول سول تۇستا ورىن العان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جاعدايى تۋرالى: «بۇرىن ياپونيادا ميكادو (پاتشا) بولسا دا ونى ەشكىمگە يەلەتپەي، بار بيلىك قولىنان تارايتىن، بۇرىن سوعىس باسشى سيوگۋندىكى بولاتىن»، – دەپ جاپون قوعامىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ اراسالماعىن ناقتىلاپ كورسەتەدى. بۇدان ءارى: «سوڭعى ۋاقىتتا سيوگۋندار كۇشەيىپ كەتىپ، توكۋگاۆا دەگەن تۇقىم 265 جىل بۇل دارەجەنى ۇستاپ تۇردى»، – دەپ بيلىكتىڭ باسىم بولىگىن ءوز قولىنا شوعىرلاندىرعان توكۋگاۆانىڭ جايىنان دا حابار بەرىپ وتەدى.
م.اۋەزوۆ مەيدزي رەفورماسىنىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ جۇزەگە اسىرىلعانىن: «ياپونيانىڭ بەتىن تۇزەپ الىپ، رەتكە كەلتىرۋگە اياق باسقانىنىڭ باسى 1885 جىلدان بەرى قاراي» ەكەنىنەن دە جۋرنال وقىرماندارىن حاباردار ەتەدى.
اۋەزوۆ ماقالاسىنىڭ باسقى تۇسىندا مەيدزي رەستاۆراتسياسىنا ءبىر عانا يمپەراتور ەمەس، ەل «قامقورلارىنىڭ»، ياعني كەيىنگى تاريحتا «ۇلتتىڭ ءۇش ارىسى» اتانعان رەفورماتور تۇلعالار مەن سولاردىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان جاپون قوعامىنىڭ ورلەۋى مەن وركەندەۋى ءۇشىن جانىن سالعان وقىمىستىلار جۇزەگە اسىرعانىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. جازۋشى سولاردىڭ جۇمىسىن شەبەرلىكپەن ۇيلەستىرە بىلگەن العاشقى پرەمەر-مينيستر حيروبۋمي يتونىڭ ءرولىن دە ەرەكشە اتاپ وتەدى.
مۇحتار اۋەزوۆ 1894 جىلى بولعان جاپون-قىتاي سوعىسىنىڭ جەڭىسپەن اياقتالۋىنان كەيىن: «عىلىم، شارۋا، ساۋدا جولىندا اسا كوزگە كورىنەرلىك ەكپىندىلىك ىستەدى»، – دەپ اتاپ كورسەتەدى.
سول كەزدە ەندى عانا سەمەي سەمينارياسىن ءتامامداپ، ءالى ۋنيۆەرسيتەت ەسىگىن دە اشپاعان جاس اۋەزوۆ جاپون حالقىنىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە مۇنداي زور تابىسقا جەتۋىنىڭ سىرىن ولارداعى وقۋ-ءبىلىم مەن ساۋاتتىلىق دارەجەسىنىڭ جوعارىلىعىمەن تۇسىندىرەدى. ول: «وقۋ جولىندا 1901 جىلداعى ەسەپتە ياپونياداعى وقۋعا جاسى ءدال كەلگەن ەركەك بالانىڭ شكولدا جۇرگەندەرىنىڭ سانى 94% (جۇزدەن 94), ايەل بالاسىنىڭ سانى 81 پروتسەنت بولدى»، – دەپ جاپون حالقىنىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى وتە جوعارى بولعانى جايلى ناقتى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر كەلتىرەدى.
ول جاپون قوعامىنىڭ بۇل جەتىستىگىن ء«ھار جۇرەكتى وسىنداي بولسام دەپ ۇمىتتەندىرىپ، ەكپىن، جىگەر بەرىپ، تالپىنتاتىن تاريح جۇزىندەگى ۇلگىسى مول ساباق»، – دەپ ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى جۇرتتىڭ جەتىستىگىنەن ۇلگى الۋعا ۇندەيدى.
جاپون تاريحىن تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن اۋەزوۆ يتو ۇكىمەت باسقارعان جىلداردا جاپون جاستارىنىڭ عىلىم-ءبىلىم مەن جاڭالىققا ۇمتىلىسىن دا نازاردان تىس قالدىرماي: «جاڭالىق باستالعانىنان-اق ياپونيا جاستارى عىلىم دۇكەنى قۇرىلىپ تۇرعان جاقتارعا اعىلا باستادى»، – دەي كەلىپ، مۇنىڭ سەبەبىن: ء«بارىنىڭ ءھار جەرگە كەلگەندەگى ماقساتتارى ياپونيانىڭ باقىتتى بولۋ قامى بولدى. سول سەبەپتى بۇلاردان ەۋروپا عىلىمىن ءبىلىپ العانداردى توقتاماستان جەرىنە قايتىپ، جيىپ العان بىلىمدەرىن ەلدەرىنە ەگىپ وتىردى»، – دەپ ولاردىڭ كوزدەگەنى ۇلت بولاشاعى جولىنداعى ۇلى مۇراتتار ەكەنىمەن تۇسىندىرەدى.
جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حيروبۋمي يتو
پرەمەر-مينيستر يتو ۇلىبريتانيا، اقش، اۆسترو-ۆەنگريا جانە گەرمانيا سياقتى زامانىنداعى دامۋ مەن وركەنيەت كوشىنىڭ شىرقاۋ شىڭىندا تۇرعان مەملەكەتتەر تاجىريبەسىن سول كۇيىندە قابىلداعان جوق. ول ەل باسقارۋ مەن جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ورنىقتىرۋدى ۇلتتىق داستۇرلەرگە ساي ءوربىتۋ كەرەكتىگىنەن باستادى. قاجەتسىزىن ىسىرىپ تاستاپ، قولايىنا جاققانىن كادەگە جاراتتى. مۇحتاردىڭ نازارىنان بۇل ۇدەرىس تە تىس قالماي: «ياپونيا ەۋروپا نە ىستەسە، سوعان كوز جۇمىپ ەرە بەرگەن جوق. ارقايسىسىنىڭ جيىپ اپارعان ءبىلىمىن زەيىنگە سالىپ، سىناپ، وزدەرىنە قولايلى، جاقسى دەگەندەرىن عانا الدى»، – دەپ اتاپ وتەدى.
جاپون ينتەللەكتۋالدارى مەن ەل باسشىلارى «مەيدزي» رەفورماسىنا كىرىسكەن كەزدە اۋەل باستان-اق ۇلت مۇددەسىن باسشىلىققا الىپ، جاستارعا ەۋروپاشا ءبىلىم بەرۋ كەزىندە جاپون حالقىن وزگەلەردەن دارالاپ تۇرعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ۇمىتىلماۋىن قاتاڭ قاداعالاعان. ولاردىڭ بۇل ۇستانىمى جاس اۋەزوۆكە مايداي جاعىپ: «شەتتەن كەلگەن ادامدارعا شارت قويىپ وتىردى. ول شارتتار: ياپونيانىڭ ۇلتتىعىنا زيان كەلتىرەرلىك نارسەلەردى وقىتىپ جۇرگەن شاكىرتتەرىنىڭ جۇرەگىنە سىڭىرمەۋلەرى، مۇنداي مىنەزدەرى بايقالعان ادامدار بولسا قىزمەتتەرىنە كىرگىزبەدى»، – دەپ جاپون حالقىنىڭ ءوز ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن قىزعىشتاي قورۋىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. باتىستىڭ عىلىم-ءبىلىمى، تەحنيكا جانە تەحنولوگيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن «ەگۋ» ارقىلى: «بۇل كۇندە ياپونيا تۋرا كۇشەيۋ جولىندا»، – دەپ كۇنشىعىس حالقىنىڭ تابىستارىنا شاتتانا قول سوعادى.
مەيدزي رەفورماسىنىڭ قالاي جۇزەگە اسقانى تۋرالى ماقالانىڭ العاشقى بولىگى «اباي» جۋرنالىنىڭ بىلمەككە قۇمار وقىرماندارى تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. جاس اۆتور ونى جالعاستىرۋدى قاجەت دەپ تاۋىپ، ەكىنشى بولىكتەگى ويىن رەفورمانىڭ بۇگىنگى جاپونياعا نە بەرگەنى تاقىرىبىندا وربىتەدى. بار عۇمىرىن ۇستازدىققا ارناعان بولاشاق اكادەميك-جازۋشى اڭگىمەنى وقۋ-ءبىلىمنىڭ جاي-كۇيىنەن باستايدى.
اۋەزوۆ: «عىلىم، قۋات قاي جۇرتقا بولسىن مىسقالداپ بىرتە-بىرتە سىڭبەك، ورناماق ءھام بويعا باپتانىپ، كەمەلىنە كەلىپ، جاي ورناعان نارسە ناعىز بەرىك بولماق»، – دەپ ونەرلى جۇرتتىڭ عىلىم-بىلىمىنە دەن قويۋ بارىسىندا تياناقتىلىق، كەمەلدىك قاجەت ەكەنىنە ايرىقشا نازار اۋدارادى.
بۇدان ءارى اۆتور جاپون بالالارى مەكتەپ تابالدىرىعىن التى جاستان اتتايتىنىن جانە ورتا ءبىلىم الۋ جالپىعا ورتاق مىندەت ەكەنىن اتاپ وتەدى.
ءوزى ءالى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە قويماعان اۋەزوۆتى جاپونيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ جاي-كۇيى دە ەرەكشە قىزىقتىرعان. ول: ء«تىپتى ۋنيۆەرسيتەتتەر ەۋروپا ۇلگىسىنە ەرتە تۇسكەن. مىسالى، 1880-1890 جىلداردا ەۋروپاداعى نە ءتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەر بولسىن، ياپونيادا دا اشىلدى»، – دەي كەلىپ، تەك 1900 جىلى 3 126 جاپوندىق جاس سول ۋنيۆەرسيتەتتەردى بىتىرگەنى جونىندە ناقتى ماعلۇمات كەلتىرەدى.
كەز كەلگەن حالىق تاعدىرىنا قاتىستى قالام تارتقاندا اۋەزوۆتى ءاردايىم تولعاندىراتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ءتىل تاعدىرى، جازۋ-سىزۋ ماسەلەسى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە جاس جازۋشى: «وسى كۇنگە شەيىن قيىندىعى كەتپەي جۇرگەن ءبىر نارسە – قىتاي مەن ياپونيانىڭ ادەبيەتى ەرتە ۋاقىتتا قوسىلىپ كەتكەندىگى، بۇل قوسىلۋ سەبەپتى ياپونيانىڭ جازبا سوزدەرىنىڭ ءبارىن قىتاي ءتىلى كەرنەپ، ياپونيانىڭ كىتاپ ءتىلىن جەڭىپ كەتكەندىك»، – دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
ارينە، ماقالا جازىلعان ۋاقىتتا جاس اۋەزوۆ تىلدەردىڭ شىعۋ تەورياسى مەن تۋىستىعى، جىكتەلۋى تۋرالى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتاتىن عىلىمي ەڭبەكتەردى تاۋىسپاعان. سولاي بولا تۇرسا دا، جاپون ءتىلى مەن جازۋى تاريحىنداعى پروبلەمانى تاپ باسىپ ايتقان.
جاپون ءتىلىنىڭ شىعۋ تاريحى جونىندە ماقالا جازىلعان وسىدان 100 جىل بۇرىن باستالعان عىلىمي پىكىرتالاس ءالى كۇنگە دەيىن تولاس تاپقان ەمەس.
ءتىل ءبىلىمى ماماندارى قىتاي ءتىلىن سينو-تيبەت تىلدەر توبىنا جاتقىزادى، ال جاپون ءتىلىنىڭ تابيعاتى مۇلدە بولەك.
جاپون ءتىلى اگگليۋتيناتيۆتى، ياعني جالعانبالى ءتىل، ال قىتاي ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىندا سەپتەۋ، جىكتەۋ اتاۋلى مۇلدە جوق. سول سەبەپتى لينگۆيست عالىمداردىڭ ءبىر توبى جاپون ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەي كەلىپ، ونى تۇرىك-مونعول، تۇڭعىس-مانجۋر تىلدەرىنەن قۇرالعان التاي تىلدەر توبىنا جاتقىزادى. ءماشھۇر ءتىلتانۋشى عالىم، پروفەسسور ە.تەنيشەۆ التاي تىلدەر تۋىستاستىعىنىڭ ەكى توپتان قۇرالاتىنىن، ونىڭ ەكىنشى توبىنا «كورەي جانە جاپون تىلدەرى» كىرەتىنىن اتاپ كورسەتەدى («التايسكيە يازىكي». ۆ كنيگە «تيۋركسكيە يازىكي»، م.، 1996, س. 7). بۇل پىكىردى تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ باسىم بولىگى قولداسا دا، تاعى ءبىر توبى جاپون ءتىلىن «سينو-تيبەت» نەمەسە «التاي» تىلدەر توپتارىنا قوسپاي، ءوز الدىنا جەكە-دارا قاراستىرادى. داۋلى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋدى ءتىلشى عالىمداردىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ، جاپون جازۋىنىڭ تاريحىنا ويىسار بولساق، ول تومەندەگىدەي بولىپ شىعادى.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى 6-عاسىردان جاپون جەرىندە بۋدديزم ىقپالىنىڭ كۇشەيۋىمەن قاتار، قىتاي مادەنيەتىنىڭ دە اسەرى ارتا ءتۇسىپ، جاپون تىلىنە قىتاي تىلىنەن كوپتەگەن ءسوز بەن تەرمين ەنە باستايدى. قىتاي يەروگليفتەرى جالعانبالى ءتىل سانالاتىن جاپون ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تۇگەل قامتي المادى. قاشاندا ونەرتاپقىش جاپوندار مۇنىڭ دا قىبىن كەلتىرىپ، قىتاي يەروگليفتەرىن جەتىلدىرۋ نەگىزىندە كاتاكانا جانە حيراگانا اتتى جاڭا جاپون جازۋىن ويلاپ تابادى. احمەت بايتۇرسىنۇلى اراب گرافيكاسى نەگىزىندە تۇرلەگەن جاڭا قازاق ءالىپبيى دە تۋرا وسىنداي جولمەن جاسالدى.
موريوكا قالاسىنداعى وقۋشى قىزداردىڭ ءبىر توبى، 1900 جىل
اۋەزوۆتىڭ قىتاي تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ «ياپونيانىڭ ءوز ءتىلىن جەڭىپ كەتكەندىگى» تۋرالى پىكىرى دە شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىس ەمەس. جاپوننىڭ ءتىلتانۋشى عالىمدارىنىڭ مويىنداۋىنشا، وسى كۇنگى جاپون تىلىندە قىتاي تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ ۇلەس سالماعى شامامەن 60 پايىزدى قۇرايدى. مۇنى بايقاعان اۋەزوۆ: «وقۋشىلار اۋەلى قىتاي تىلىمەن تانىس بولىپ ءھام باسقا جۇرتتاردىڭ ءتىلىن تاعى ۇيرەنۋى كەرەك»، – دەپ جاپون مەكتەپتەرىندەگى ءتىل سىندىرۋدىڭ پروبلەمالى ماسەلەلەرىن دە نازاردان تىس قالدىرمايدى.
جاس مۇحتار «ياپونيا» ماقالاسىنان بۇرىن 1917 جىلى سەمەي قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «سارىارقا» گازەتىندە «ادامدىق نەگىزى – ايەل» اتتى ماقالاسىن جاريالايدى. بۇل دا اۋەزوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە ونىڭ بىردە-ءبىر جيناعىنا ەنبەگەن ماقالا. ونى العاش تاۋىپ، 1966 جىلى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاريالاعان جاس عالىم، كەيىنگى ۇلكەن اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ەدى.
ايەل تاقىرىبى ءاردايىم اۋەزوۆتىڭ باستى نازارىندا بولعان. سوندىقتان جاپونيا تۋرالى ماقالاسىندا دا ايەلدەردىڭ جاپون قوعامىنداعى ورنى، الاتىن ءبىلىمى مەن اتقاراتىن قىزمەتى جازۋشى قالامىنا ىلىككەن. ول اۋەلى: «بۇرىنعى ۋاقىتتا ياپونيانىڭ ايەلى ەسكەرۋسىز كۇيدە بولىپ، ەسكى اتا-بابانىڭ سالتىمەن ايەلگە ءوسىپ-ءونۋ كوزىمەن قارايتىن»، – دەپ ءبىر تۇيىندەپ وتەدى.
بۇدان كەيىن جاپون قوعامىندا ايەلگە دەگەن ەسكى كوزقاراستىڭ وزگەرگەنىن: «بۇل كۇنگى جاڭالىق اعىمى ول سالتتى قالدىرىپ، ايەلدى دە مەملەكەتتىڭ قۇرمەتتى مۇشەسىنىڭ ءبىرى دەپ ءبىلىپ، قاتارعا كىرگىزىپ بارادى»، – دەپ ايەلگە قۇرمەتتى ايرىقشا اتاپ وتەدى.
اۆتور بۇدان ءارى قىز بالالار ءۇشىن ارنايى تومەنگى دارەجەلى مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلعانىنان حاباردار ەتەدى. قاي ىستە بولسىن، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى جوعارى قوياتىن جاپونداردىڭ بۇل ماسەلەگە كەلگەندە دە تاپقىرلىق تانىتقانىن: «ەۋروپا ايەلدەرىنىڭ مەكتەپتەرىنەن ارتىق ءبىر ءتۇر تاپتى»، – دەپ كورسەتىپ، ارى قاراي ولار ەنگىزگەن جاڭالىقتى تارقاتا جازادى.
جاپوندار: «ايەل وقىعاندا ءبىر جاعىنان ءۇي-ءىشىنىڭ شارۋاسىن ۇيرەنۋ كەرەك»، – دەپ بولاشاق انانى كۇندەلىكتى ءۇي تۇرمىسىنا قاتىستى ەڭبەككە باۋلۋدى باستى نازاردا ۇستاعانىن اتاپ وتەدى. ونىڭ سەبەبىن: «ەۋروپا ايەلدەرى ءۇي شارۋاسىنا ىڭعايى از، ەركەك سەكىلدى سولەكەت بولادى، ومىردەن الىستاپ كەتەدى»، – دەپ تۇسىندىرەدى.
اۋەزوۆ قىز بالالارعا ارنالعان مەكتەپتە ولاردىڭ «جيىرما-جيىرمادان» توپقا ءبولىنىپ وقيتىنىن، ءار توپتىڭ باسىندا ءبىر تاربيەشى (اۆتوردا – ء«بىر ۇلكەن قاتىن») بولاتىنىن، ونى «قىزدار شەشەسىندەي كورەتىنىن»، ء«وز ارالارىندا اپالى-ءسىڭلى كىسىدەي جاقىن جۇرەتىنىنە» دەيىن تاپتىشتەي جەتكىزەدى.
جاپون مەكتەبىندەگى قىز بالانىڭ وقۋى مەن تاربيەسى جايلى ءوزى بايقاعان ويلارىن تۇجىرىمداي كەلىپ: «قىزدار ءھارى عىلىم ۇيرەنىپ ءبىلىمى ارتادى، ءھارى شارۋا جۇزىندە، ومىرگە كەرەكتى تاجىريبە الادى. بۇل – ياپونيانىڭ باسقا حالىقتاردىڭ قاتەسىن كورىپ تاپقان وزگەشە ءتۇرى»، – دەپ جاپوندار ەنگىزگەن جاڭالىقتى «اباي» جۋرنالىنىڭ وقىرماندارىنا ونەگە رەتىندە ۇسىنادى.
قاي تاقىرىپقا جازسا دا تەرەڭىنە سۇڭگىپ، شيراتا جازاتىن جاس اۋەزوۆتىڭ جان-جاقتىلىعىنا تاڭعالاسىڭ. جاپون قىزدارىنىڭ مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەرىندە-اق ءۇي شارۋاسىنا بەيىمدەلۋىن شيراتا جازىپ، جاڭا قازاق مەكتەپتەرىن وسىنداي جاقسى جاڭالىقتان ۇلگى الۋعا شاقىرادى.
جاس اۋەزوۆ جاپون حالقىنىڭ ءومىر سالتىن بىرىڭعاي ماقتاپ شىعۋدى ماقسات ەتپەگەن. ول جاپونداردىڭ بۋددا ءدىنى مەن كونفۋتسي ءىلىمىن قاتار قۋىپ، «نەشە ءدىندى ۇستانىپ كەلە جاتقان جۇرت» ەكەنىن، مۇنىڭ ءوزى جاپونداردى «ەۋروپا حالىقتارىمەن قاتار قويۋعا بوگەت بولاتىن نارسە» ەكەنىن دە نازاردان تىس قالدىرمايدى.
جاپون قوعامىنداعى ءدىننىڭ ارالۋاندىعىنان ولاردىڭ ءبىر بولىگى «ەسكى سالتتان جەرىنىپ، كوبى باسقا دىنگە ءوتىپ كەتكەنىمەن» تۇسىندىرەدى. ءدىن ماسەلەسىنە كەلگەندە جاپونداردىڭ ەنجارلىعىن سىناپ: «كەيبىرەۋلەرى مۇلدە ءدىنسىز، ءبىرتالاي ەۋروپا فيلوسوفتارىنىڭ جولىن ۇستانادى»، – دەپ جازادى. ايتسە دە، اۆتور: «ياپونيانى كوبىنەسە اۋدارىپ بارا جاتقان حريستيان ءدىنى»، – دەپ ماسىحشىلەر ىقپالىنىڭ كەۋ-كەۋلەپ تۇرعانىنا الاڭداۋشىلىق تانىتادى.
جاپون قوعامىنداعى اۋەزوۆ ءوزى بايقاعان جات قىلىقتىڭ ءبىرى: «قاتىن العاندا وزىمەن تۇقىمداس جاقىن اتانىڭ قىزىن الۋ»، – دەي كەلىپ، مۇنى ولاردىڭ: «باسقا اتانىڭ قىزىن السا قان وزگەرىپ كەتەدى-ءمىس»، – دەگەن جالعان ۇعىم، جات عادەتتەن تۋىنداعانىن تۇسىندىرەدى.
جاپونيانىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا قاتىستى ەنتسيكلوپەديالىق سيپاتتاعى ماقالادا ولاردىڭ ادەبيەتى مەن باسپاسوزىنە دە ورىن بەرىلگەن. جازۋشىلىققا بەت بۇرعان جاس اۋەزوۆ: «وزگە جاعىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە قاراعاندا، سولاقاي كەم قالعان نارسە – ياپونيانىڭ ادەبيەتى»، – دەپ جاپون ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ريزا ەمەس قالىپ تانىتادى.
ماقالا جاريالانعان تۇستا قالتارىس-قۇپيالارى مول جاپون قوعامى باتىس جۇرتشىلىعىنا ەندى عانا تانىلىپ كەلە جاتقان. ونىڭ كوك تۇرىك زامانىنان تامىر تارتاتىن اسا باي ادەبيەتى جايلى دەرەكتەر عىلىمي جۇرتشىلىققا جەتە قويماعان.
جاپون جازبا ادەبيەتى 7-8 عاسىرلاردا دۇنيەگە كەلگەن «كودزيكي»، «نيحون سيوكي» كيەلى كىتاپتارىنان باستاۋ الادى. ال جاپون مەكتەپتەرىندە وقىلاتىن الۋان جانرداعى كلاسسيكالىق ادەبيەت 764-1185 جىلدارداعى حەيان كەزەڭىندە جاسالدى. بۇل كەزەڭدە جاپون ايەلدەرى اراسىنان مۋراساكي سيكيبۋ سياقتى جازۋشى «گەندزي تۋرالى پوۆەست» اتتى كۇردەلى فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق پروزانى دۇنيەگە اكەلىپ ۇلگەرگەن ەدى.
سيوگۋندار بيلىك قۇرعان ورتاعاسىرلىق ادەبيەتتە سامۋرايلار ەرلىگى جىرعا قوسىلعان اسكەري ادەبيەت الدىڭعى شەپكە شىقتى. مۇنى قازاق ادەبيەتىندەگى جىراۋلىق پوەزيا ۇلگىلەرىمەن، جورىق جىرلارىمەن سالىستىرۋعا بولادى.
كىتاپ باسۋ ءىسىنىڭ وركەندەۋى جاپون ادەبيەتىندەگى بارىنشا گۇلدەنگەن ەدو داۋىرىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ، بۇل كەزەڭدە ءدىني، فيلوسوفيالىق، موراليستىك جانرلار ورىستەدى.
الەمدىك پوەزيانىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنا قوسىلعان ماتسۋو باسيو، يوسا بۋسون مەن يسسا كومباياسي سياقتى حايكۋ جانرىنىڭ شەدەۆرلەرى، يحارا سايكاكۋدىڭ «ماحابباتقا بولەنگەن بەس ايەل» بەللەتريستيكاسى، تاكەدا يدزۋمونىڭ دراماتۋرگياسى ءدال وسى كەزەڭدە جاسالدى.
جاپون پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى ماتسۋو باسيو
مەيدزي رەفورماسى كەزىندە جاپون ادەبيەتىنە ەۋروپالىق داستۇرلەر مەن جانرلار جەدەل تۇردە ەنىپ، مودەرنيستىك باعىتتاعى جاڭا روماندار جارىق كوردى. ولاردىڭ قاتارىندا ناتسۋمە سوسەكيدىڭ «كوكورو»، توكۋتومي روكانىڭ «كۋروسيۆو» جانە توكۋتومي سوحونىڭ «حوتوتوگيسۋ» روماندارىن اتاۋعا بولادى.
بۇل دەرەكتەر اۋەزوۆ ماقالاسى جازىلعان زاماندا ول اقپارات العان ورىس ءباسپاسوزى مەن ادەبيەتىن بىلاي قويعاندا، باتىس جۇرتشىلىعىنا دا ءالى جەتە قويماعان ەدى.
جاس مۇحتار جاپونيا ءباسپاسوزىنىڭ جاي-كۇيىنە دە توقتالىپ وتكەن. اۋەزوۆ: «ياپونيادا رەتتى گازەتتەر شىعا باستاعان ۋاقىت 1870 جىلداردىڭ شاماسى»، – دەپ جازادى. مۇنداعى «رەتتى» ءسوزىن «كۇندەلىكتى» دەپ تۇسىنەتىن بولساق، بۇل جاپوننىڭ 1871 جىلدان باستاپ شىعا باستاعان «يوكوحاما ماينيتي سيمبۋن» گازەتى بولىپ شىعادى.
جازۋ-سىزۋى ەرتەدەن باستالعان ەل ءباسپاسوزىنىڭ بۇدان بۇرىن دا بولعانىن «گازەت شىعارۋمەن تانىستىعى ەرتەدەن بار-دى» دەپ ەسكەرتىپ ءوتۋدى ۇمىتپايدى. ءتۇبىن قازار بولساق، «كاۆارابان» دەپ اتالاتىن گازەت پاراقشالارى جاپونيادا XVII عاسىرلاردا-اق پايدا بولعان. مۇراعات اتاۋلىعا ىجداعاتتى كەلەتىن جاپونداردا بۇل گازەتتىڭ 1615 جىلى شىققان ءبىرىنشى ءنومىرى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى.
اۋەزوۆ رەفورمادان كەيىن جاپون ءباسپاسوزىنىڭ سانى كۇرت ارتىپ: «1899 جىلدا شىعاتىن گازەت-جۋرنالداردىڭ سانى 978 بولعان»، – دەپ ناقتى دەرەكتى العا تارتادى.
اۆتور جاپون عىلىمىنىڭ دا جاڭا ورىسكە شىققاندىعىنان حابار بەرىپ: «ياپونيا وقىمىستىلارىنىڭ ەۋروپا بىلگىشتەرىمەن تايتالاسىپ، عىلىمعا قىزمەت قىلىپ جۇرگەندەرى دە بار»، – دەيدى. ارى قاراي پىكىرىن ساباقتاي ءتۇسىپ: «مىسالى، جەر سىلكىنۋ وزگەرىسىن وقيتىن «سەيسمولوگيا» عىلىمىنا ياپونيا بىلگىشتەرىنەن جەتىك ەۋروپادا وقىعاندار جوق سانالادى»، – دەپ ەلدە ءجيى بولىپ تۇراتىن ءزىلزالا سەبەپتەرىن زەرتتەۋ جاعىنان جاپون عالىمدارى ەۋروپالىقتاردىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتكەنىن اتاپ وتەدى.
اۋەزوۆ جاپون عىلىمىنىڭ دامۋى تۋرالى پىكىرىن تىم تەرەڭدەتپەي: «بۇدان باسقا دا ءھارتۇرلى عىلىمدارعا ءتۇر كىرگىزۋگە ەڭبەك قىلىپ، ۇلكەن اتاق الىپ جۇرگەندەر بار»، – دەپ قىسقا قايىرادى. بۇل – ماقالاداعى سوڭعى سويلەم. ماقالانىڭ جاپون عىلىمىنىڭ جاي-كۇيىنە قاتىستى تۇسقا كەلگەندە كىلت ءۇزىلۋى ونىڭ تولىق اياقتالماي قالعانىنان حابار بەرەدى.
جۋرنالدىڭ ەكى بىردەي سانىندا باسىلىپ، جاپون حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى، ونىڭ سان عاسىرلار بويى وقشاۋلانىپ كەلگەن توماعا-تۇيىق ومىرىنە زور سەرپىلىس، جەدەل جاڭعىرۋ اكەلىپ، فەنومەندىك قۇبىلىس رەتىندە الەم جۇرتشىلىعى تۇگەلدەي مويىنداعان مەيدزي مايەگى تۋرالى تەرەڭنەن تولعاپ جازىلعان ماقالا قازاق قوعامىنىڭ جاڭالىققا جانى قۇمار، وقىعان ازاماتتارىنا ۇلكەن وي سالدى.
جاپون تاقىرىبىنا قالام تارتۋعا كەلگەندە مۇحاڭ جالعىز ەمەس ەدى. قازاقستاندى عانا ەمەس، بۇكىل ورتا ازيانى، كاۆكاز جۇرتىن تۇگەلدەي جاۋلاپ، وتارشىلدىق قامىتىن باسا ەنگىزىپ، تىپىر ەتكىزبەي وتىرعان رەسەيدەي الىپ يمپەريانىڭ قيىر شىعىستان باستالعان كەزەكتى امبيتسيالىق جوباسى – «جەلتوروسسيانىڭ» تامىرىنا بالتا شاپقان الاقانداي جاپونيانىڭ الاپات تابىستارىن قازاق زيالى قاۋىمى قۋانا قابىلدادى.
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا تسين يمپەرياسى السىرەي باستاعاندا رەسەي 1898 جىلعى ورىس-قىتاي كونۆەنتسياسىنا سايكەس اۋەلى مانجۋريانىڭ تەڭىزگە سۇعىنا ورنالاسقان ۇرىمتال بولىگى – كۆانتۋن وبلىسىن سوقىر تيىن دا تولەمەستەن 25 جىلعا جالعا الادى. قىسى-جازى قاتپايتىن اسكەري ماقسات پەن ساۋدا-ساتتىققا قولايلى پورت-ارتۋر پورتىن تاس قامالعا اينالدىرىپ، 1897-1903 جىلدارى ءترانسسىبىر ماگيسترالى مەن مانجۋر تەمىرجولىن سالادى. مۇنىمەن دە توقتاماي، حاربين مەن پورت-ارتۋردىڭ اراسىن قوساتىن، ۇزىندىعى 1000 شاقىرىمنان ەركىن اساتىن وڭتۇستىك-مانجۋر بولات جولىن توسەيدى. رەسەي يمپەرياسى بۇدان كەيىن كۇشى قايتا باستاعان كارى قىتايدان مانجۋريانى ءبىرجولاتا ءبولىپ الىپ، ونى ءوزىنىڭ قيىر شىعىستاعى يەلىكتەرىنە ءبىرجولاتا قوسۋ جوسپارىن جاسايدى. ءوزىنىڭ مەشەۋ قالعان وڭىرلەرىن دامىتۋدىڭ ورنىنا رەسەي قوماعايلىقپەن قىتايعا ميللياردتاپ قارجى قۇيىپ، وعان ءبىرجولاتا ورنىعا تۇسەدى.
مەيماناسى تاسىعان ورىستاردى جاپوندار ورىس-جاپون سوعىسى بارىسىندا تەڭىز بەن قۇرلىقتا بىردەي ەسەڭگىرەتە جەڭىپ، ورىس ەكسپانسياسىنىڭ تامىرىنا بالتا شابادى. كۇمپىلدەپ، كۇپسىنگەن رەسەي يمپەرياسى پورت-ارتۋر، كۆانتۋن وبلىسى، وڭتۇستىك-مانجۋر تەمىرجولى، لياودۋن تۇبەگىمەن قوسا، وڭتۇستىك ساحاليننەن دە ايىرىلىپ، الەم الدىندا ماسقاراعا ۇشىرايدى. ارينە، مۇنىڭ ءبارى اسكەري تەحنولوگيادان كەنجە قالعان ۇساق مەملەكەتتەردى زەڭبىرەكتىڭ كۇشىمەن وپ-وڭاي جاۋلاپ، «جەڭىمپاز» دەگەن جالعان اتاققا ماساتتانۋعا ۇيرەنگەن ورىس مۇجىقتارىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ، رەسەيدە پاتشاعا، سامودەرجاۆيەگە قارسى بۇلىكتەردى ورىستەتتى. ورىس ءباسپاسوزى بوركەمىك يمپەراتور نيكولاي مەن ونىڭ بوشالاڭ ساياساتىن اياۋسىز سىنعا الدى. كوزى قاراقتى قازاق زيالىلارى مۇنىڭ ءبارىن باقىلاپ قانا وتىرعان جوق، سول كەزدەگى قازاق دالاسىنا تۇگەل تاراعان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن «قازاق گازەتىنىڭ» بەتىندە جاپون جەڭىستەرى ناسيحاتتالدى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى
احمەت بايتۇرسىنۇلى جاپونيا تۋرالى ارنايى ەڭبەك جازباسا دا، وسى تاقىرىپقا قالام تارتقانداردىڭ كوش باسىندا تۇر. ول «قازاقتىڭ» 1913 جىلعى 9 ناۋرىزىندا جاريالاعان «سىرت پاتشالار جايىنان» اتتى ماقالاسىندا: «ازيا پاتشاسىنىڭ ەڭ مىقتىسى جاپونيا بولىپ تۇر. جاپون قانداي ەكەنى رۋسيامەن سوعىسقاندا كورىندى. ونى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار»، – دەپ ەر حالىققا دەگەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتەدى (بايتۇرسىنوۆ ا. شىعارمالارى، ا.، 2023, 20-توم، 226-بەت).
احاڭ جاپونيانىڭ تابىستارىن «ازيالىق ىنتىماقتاستىق» تۇرعىسىنان ناسيحاتتايدى. ول جاپونداردىڭ ارا-تۇرا ەۋروپانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ وزىنە سەس كورسەتە باستاعان رەسەيدى جەڭىپ شىققانىنان كەيىن: «ەۋروپا جۇرتىنىڭ كوڭىلىنە قورقىنىش كىرە باستادى»، – دەپ جازادى. بۇدان سوڭ احاڭ ويىن ۇزاتا ءتۇسىپ: «بۇل قورقىنىشتىڭ ماعىناسى مىناۋ: جاپونيانىڭ ويانىپ، كۇشەيگەنىن كورىپ، ازياداعى وزگە جۇرتتار ويانادى. ازيا ويانسا... كۇشىن قوسىپ ەۋروپاعا جابىلادى»، – دەپ سول زامانداعى ەۋروپالىقتار قالىپتاستىرعان جاداعايلاۋ پىكىردىڭ شەتىن شىعارادى. ولار مۇنى بولدىرماۋ ءۇشىن «ويانعاننىڭ اراسىنا الالىق كىرگىزىپ بىتىراتىپ، ازدىرىپ، بەرەكەسىن كەتىرۋ كەرەك دەگەن ەۋروپا بىلىمدىلەرىنىڭ پىكىرلەرى بار»، – دەپ باستاپقى ويىن دايەكتەي تۇسەدى.
شىندىعىندا ەۋروپالىقتاردىڭ بۇلاي ويلاۋى ازيالىقتاردى دامۋدىڭ تومەنگى ساتىسىندا تۇرعان «جارتىلاي جابايى حالىق» دەگەن استامشىل پىكىردەن تۋىندادى. ولار ازيا حالىقتارىنىڭ باسىم بولىگى ءبىر-بىرىمەن مۇلدە ارالاسپاعان ءتىلى، ءومىر سالتى مۇلدە بولەك، ءدىنى ءارالۋان، دامۋ دەڭگەيى دە ءارتۇرلى ەكەندىگىن بىلسە دە، ولاردىڭ بارىنە كەرەناۋ-كەردەڭدىكپەن قارادى.
جاپونداردىڭ ءوزى دە شىعۋ تەگى جاعىنان وزدەرىنە جاقىن كەلەتىن كورەي حالقىن مادەني دامۋى تومەن حالىق رەتىندە باعالادى. ال جازۋ-سىزۋىنىڭ توركىنى ءبىر، مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار قىتايلارعا سانى باسىم بولسا دا، زامانا جاڭالىعىنا ىلەسە الماعان مەشەۋ جۇرت رەتىندە نازار اۋداردى.
ا.بايتۇرسىنوۆ قاي تاقىرىپقا قالام تارتسا دا، قازاقتىڭ قامىن بارىنەن بيىك قويعان. ول «قازاققا كەرەگى» دەگەن ماقالاسىندا: «جاپون سوعىسى رۋسياعا جاعدايسىز ءتيىپ، ءىس جامانعا اينالىپ، بىتەۋ جارا سىقىلدى ىشتەگى نارسەلەر، 1905 جىلى تەسىلىپ سىرتقا شىقتى»، – دەپ كەلىپ، قازاق مۇنداي جاعدايدا رەسەي بيلىگىنەن وزىنە قاجەتىن تالاپ ەتۋى كەرەك دەگەن ماسەلەنى العا شىعارادى.
احاڭ قازاق ءزارۋ ماسەلەلەردى ءتورت توپقا جىكتەپ، ولاردى ءدىن ءىسى، وقۋ كوميسسياسى، قۇقىق ماسەلەسى جانە شارۋا كوميسسياسى دەپ جىلىكتەپ كورسەتەدى.
ول «ۇكىمەت ءىسىنىڭ ازعىندىعىن» سىنعا الىپ، ونى تۇزەتۋ ءۇشىن قازاق ءوز مۇقتاجىن ءوزى تاڭداپ، سول ءۇشىن كۇرەسۋ قاجەتتىگىنە توقتالادى.
احاڭ جەتەكتەگەن «قازاق» گازەتىنىڭ اۆتورلارى ءجيى-ءجيى جاپون تاقىرىبىنا قالام تارتىپ، جىگەرلى جۇرتتىڭ تابىستارىن قازاقتارعا ۇنەمى ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنىپ وتىرعان.
«الاش» كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ تا جاپون تاقىرىبىنان تىس قالماعان. ونىڭ 1910 جىلى جازىلعان «قازاقتار» (تۇپنۇسقادا – «كيرگيزيا») اتتى ماقالاسىندا: «جەدەلحاتتار جاپونداردىڭ ۇزدىكسىز جەڭىستەرى جايلى حابار جەتكىزۋمەن بولدى»، – دەپ، جاپونداردىڭ ورىستى ويسىراتا جەڭگەندىگى تۋرالى حابار قازاق دالاسىنا كەڭىنەن تاراعانىن جازادى. سونىڭ ارقاسىندا جاپونداردىڭ قازاقپەن «تۋىستاس»، ءتىپتى «دىندەس» ەكەندىگى جونىندە دالا ۇزىنقۇلاعىنىڭ جەلدەي ەسكەندىگىن دە كورسەتىپ وتكەن. ورىس-جاپون سوعىسى تۋرالى حابارلاردىڭ قازاق دالاسىن ەلەڭدەتكەنى تۋرالى: «مۇنىڭ ءبارى ولاردىڭ سوعىسقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. قازاق دالاسىنا تاتار تىلىندەگىلەردى بىلاي قويعاندا، ورىس گازەتتەرى كوپتەپ جەتە باستادى»، – دەپ جازادى (بوكەيحان ءا.، ا.، 2016, شىعارمالارى، 8-توم، 52-بەت).
ءا.بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ «قىر بالاسى» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «جاپون ءھام قىتاي» اتتى ماقالاسىندا ورىس-جاپون سوعىسىنىڭ ناتيجەسىندە «بۇرىن ورىس قول استىندا بولعان سولتۇستىك مانجۋريا» ەندىگى جەردە جاپوننىڭ قاراماعىنا ءوتىپ، «جاپون ساۋداسىنا بوستاندىق جول اشىلدى» دەپ، سوعىستاعى جەڭىستىڭ جاپونيانىڭ ساۋدا-ساتتىعىن كۇشەيتىپ، ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا زور مۇمكىندىكتەر اشقاندىعىن تاراتا جازعان.
بوكەيحانوۆ: «قىتايدى جاپون بيلەمەك، پايدالانباق. قىتايدىڭ اقشا، تەمىرجول، وقۋ مينيسترلىگى مەكەمەسىندە جاپون اقىلشى كىسى ۇستايدى»، – دەپ، جاپونيانىڭ قىتايدى باعىندىرۋىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە كوبىرەك ۇڭىلەدى.
الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ
ماقالا جاريالانعان 1915 جىلى ساياسي كۇرەستە ابدەن شىڭدالىپ، مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات مارتەبەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن ءاليحان بوكەيحانوۆ جاپوننىڭ تۇپكى ماقساتىن: «جاپوننىڭ وسى ماقساتى تۇگەل ورنىنا كەلسە، قىتاي جاپون پاتشالىعىنىڭ ءبىر ۋالاياتى بولادى»، – دەپ اشىق كورسەتەدى. بۇدان ءارى الىپ قىتايدى ءبىرجولاتا باعىندىرۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىنە دە نازار اۋدارىپ: «جاپوننىڭ بۇل ءىسى اسىعىستىق، ارتىقشىلىق بولسا كەرەك»، – دەگەن باعا بەرەدى (بوكەيحان ءا. شىعارمالار، ا.، 2016, 8-توم، 460–61-بەتتەر). كەيىنگى تاريح قازاقتىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرى پىكىرىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ بەردى.
بىرنەشە ءتىل ءبىلىپ، سوڭىنا قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا، ەسكى ادەبيەت ۇلگىلەرىنە قاتىستى مول مۇرا قالدىرعان حالەل دوسمۇحامەدوۆ تە جاپون تاقىرىبىنا ارنايى ماقالا جازباسا دا، ەڭبەكقور ەلدىڭ زور تابىستارى ونى ستۋدەنت كەزىنەن-اق قىزىقتىرعان ەكەن.
ح.دوسمۇحامەدوۆ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينالىق اكادەمياسىندا وقىپ جۇرگەندە ساياسي كۇرەسكە قاتىسقانى ءۇشىن ۇنەمى جاندارمەريانىڭ اڭدۋىندا بولعان. ماسكەۋدىڭ اسكەري-تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان حالەلدىڭ 1904 جىلى 7 قازاندا قازان مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى عۇبايدوللا بەرديەۆكە جازعان حاتىندا: «كوگدا پودۋماەش، چتو كرومە تەبيا، دەسياتكي يلي داجە سوتني كيرگيزوۆ پولۋچايۋت ۆىسشەە وبرازوۆانيە، تو پريحوديت ك ۆسياچەسكيم، چتو ي ەتوت نارود سپوسوبەن ك ترۋدۋ، ك پروگرەسسۋ، چتو ي ون، موجەت بىت كوگدا-نيبۋد زايمەت ۆ ميروۆوم گوسپودستۆە ودنو يز پوچەتنىح مەست، چتو ي ون موجەت سدەلاتسيا ۆتوروي ياپونيەي»، – دەپ اتاپ كورسەتەدى.
ورىس وتارىندا بولعان حالقىنىڭ بولاشاعىنا زور الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن جاس حالەل بۇل حاتتا «مادەنيەت تاراتۋعا» كەلگەن نادان مۇجىقتاردىڭ قازاق، تاتار، باشقۇرت، قالماقتارعا كورسەتىپ وتىرعان جۇگەنسىز، وزبىر، زورلىقشىل ارەكەتتەرىن وتكىر سىنعا الادى.
الاش قايراتكەرلەرى ىشىندە رايىمجان مارسەكوۆ قانا جاپونداردىڭ ساياسي جۇيە مەن ەكونوميكاسىن رەفورمالاۋداعى تابىستارىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋمەن شەكتەلمەي، كەيىن ولارمەن ناقتى بايلانىستار ورناتۋعا دەيىن باردى.
رايىمجان مارسەكوۆ – الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اعا بۋىن وكىلدەرىنەن. ول اۋەلى قازاقتان شىققان العاشقى زاڭگەرلەردىڭ ءبىرى جاقىپ اقباەۆپەن قاتار سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە ءبىلىم العاندا پاتشاعا قارسى ستۋدەنتتەردىڭ ساياسي باس كوتەرۋلەرىنە قاتىسىپ، وقۋدان شىعارىلادى. العان بەتىنەن قايتپايتىن رايىمجان ەلگە كەلىپ بوي تاسالاپ، قۋعىنداۋ باسەڭسىگەن كەزدە قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقۋىن جالعاستىرادى. قايسار رايىمجان ستۋدەنتتەردى جازالاۋ ناۋقانى اياقتالعان سوڭ قايتادان سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىسىپ، ونى 1902 جىلى ويداعىداي تامامداعان سوڭ ەلگە ورالادى. پريسياجنىي پوۆەرەننىي، تەرگەۋشى، ادۆوكات قىزمەتتەرىن اتقارىپ، الاش قوزعالىسىنىڭ كوش باسىندا بولادى.
ستۋدەنت كەزىنەن-اق جاقىپ اقباەۆ، ايدارحان تۇرلىباەۆ، ءاليحان بوكەيحانوۆ، مۇحامەدجان تىنىشباەۆ سياقتى بولاشاق الاش قايراتكەرلەرىمەن رۋحتاس، پىكىرلەس بولىپ، وتە جاقىن ارالاسقان رايىمجان كەيىن ەجەتتەس دوستارىمەن ساياسي كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىنە شىعىپ، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانادى.
الاش قايراتكەرى رايىمجان مارسەكوۆ
ر.مارسەكوۆ 1917-19 جىلدارى سەمەي قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «سارىارقا» گازەتىنە ح.عابباسوۆ، ءا.بوكەيحانوۆ، ي.الىمبەكوۆ، ش.كەرەيباەۆتارمەن كەزەكتەسە باس رەداكتورلىق جاساعان. ول ءار جىلداردا «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتى»، «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا»، «ايقاپ»، «قازاق»، «سارىارقا»، «الاش» باسىلىمدارىندا، كادەت پارتياسىنىڭ ورتالىق ورگانى سانالاتىن «سۆوبودنايا رەچ» گازەتىندە قازاق قوعامىن جەتىلدىرۋ جونىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە تانىمدىق، ناسيحاتتىق، پروبلەمالىق ماقالالار جاريالاپ، تۋعان حالقىن ازاتتىق، تەڭدىك جولىنداعى كۇرەسكە شاقىرادى.
پريسياجنىي پوۆەرەننىي ر.مارسەكوۆتىڭ بەلسەندى، بەرەكەلى قىزمەتى جايلى «ايقاپ»، «قازاق» گازەتتەرى دە جازىپ، ونىڭ ۇلت مۇددەسى جولىنداعى يگىلىكتى ىستەرىنەن ءوز وقىرماندارىن حاباردار ەتىپ وتىرعان.
ر.مارسەكوۆ قالامىنان شىققان «پاتشالىق»، «پاتشالىقتار اراسىنداعى زاڭ»، «كوپشىلدەر كەسىرى – شەت مەملەكەتتەردەگى قوزعالىس» اتتى ماقالالارىندا جاپون تاقىرىبى ءسوز بولادى.
رايىمجاننىڭ «قازاق» گازەتىندە جارىق كورگەن «پاتشالىقتار اراسىنداعى زاڭ» اتتى ماقالاسىندا حالىقارالىق قۇقىق، ديپلوماتيالىق بايلانىستار ماسەلەسى ءسوز بولىپ، اۆتور: «رۋسيا مەن ياپونيا سوعىساردا ەكى جاقتىڭ ەلشىلەرى ارامىز ءبىزدىڭ اشىلدى، سوندىقتان ءبىز ەلىمىزگە قايتتىق دەپ ءجۇرىپ كەتكەن سوڭ، 6 ساعاتتان كەيىن جاپون سوعىستى باستاپ جىبەردى، تۇندە پورت-ارتۋر شاھارىنىڭ بۇعازىندا تۇرعان رۋسيا كەمەلەرىنە كەلىپ ءتيىپ، مينا تاستاي باستادى»، – دەپ جازادى («قازاق»، 1914, №63). بۇل اۆتوردىڭ ورىس-جاپون سوعىسىنىڭ باستاۋ الار تۇسىنان-اق قاداعالاپ وتىرعانىنان حابار بەرەدى.
ء اليحان بوكەيحانوۆ، رايىمجان مارسەكوۆ، تۇراعۇل قۇنانباەۆ سەمەي قازاقتارىمەن بىرگە
ر.مارسەكوۆتىڭ ءوز قولىمەن تولتىرعان انكەتاسىندا 1917 جىلى سەمەي وبلىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ توراعاسى، ال 1918 جىلى وبلىستىق جەر باسقارماسىنىڭ (زەمۋپراۆ) توراعاسى بولعاندىعىن ناقتى كورسەتەدى.
رايىمجان مارسەكوۆ باسقارعان سەمەي جەر باسقارماسى سول زامانداردا قاعاز جۇزىندە قالعان كوپ ۇيىمداردىڭ ءبىرى ەمەس، قۇرىلىمى دا، وكىلەتتىگى دە مىعىم مەكەمە بولعان. ونىڭ قۇرامىندا قارجى-سمەتالىق، حالىققا ءبىلىم بەرۋ، باعالاۋ، تەكسەرۋ، بانك كوميسسيالارى، ۋەزدىك سوت، جەر بانكى، ەسەپتىك-قارىز كوميتەتى سياقتى كوميسسيالار مەن كوميتەتتەر جانە قۇقىقتىق قۇرىلىمدار جۇمىس ىستەدى. بۇلاردا ءالىمحان ەرمەكوۆ، حالەل عابباسوۆ، مۇستاحىم مالدىباەۆ، تۇراعۇل يبراگيموۆ (ابايۇلى), ءانيار مولداباەۆ سياقتى تانىمال الاش قايراتكەرلەرىمەن قاتار، ورىس ۇلتىنان شىققان ن.كەرن، ك.لياشكەۆيچ، پ.لودە سياقتى ازاماتتار بولدى.
جەر باسقارماسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ر.مارسەكوۆتىڭ ءوزى دە، ونىڭ قۇرامىنداعى قايراتكەر ازاماتتار دا قازاق حالقىن تىعىرىقتان الىپ شىعۋ جولىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپتى. ونى ر.مارسەكوۆتىڭ بۇكىلرەسەيلىك زەمستۆو جينالىسىنىڭ توراعاسىنا 1917 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا جازعان جازباسىنان، ءدال وسى كۇنى پەتروگرادتاعى مەملەكەتتىك بانك باسشىلىعىنا جولداعان جەدەلحاتىنان ت.ب. اڭعارۋعا بولدى.
شىعىس قازاقستان وبلىستىق جاڭا تاريح قۇجاتتارى ورتالىعىنىڭ مۇراعاتىندا 1919 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا ۆلاديۆوستوك قالاسىندا سەمەي وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسى جانە الاش قازاق نەسيە سەرىكتەستىگى مەن امەريكاندىق «اندەرسون، مايەر جانە كو» فيرماسىنىڭ اراسىندا جاسالعان شارت ساقتالعان.
بۇل قۇجات كەيىن الاش قايراتكەرلەرىن قۋعىنداۋ، جازالاۋ ناۋقانى كەزىندە «جاپون تىڭشىلىعى» دەگەن ايىپتارعا ىلىك بولعاندىقتان، ونىڭ جاي-جاپسارىنا جان-جاقتى توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك.
قۇجاتتا باياندالعانداي، امەريكاندىق فيرما اتىنان گانس حريستيانوۆيچ اندەرسون، ال «سەمەي ۋەزدىك زەمستۆو جانە الاش قازاق نەسيە سەرىكتەستىگى» جاعىنان يۆان كاپيتونوۆيچ لەبەدەۆ پەن سەمەي وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسىنىڭ وكىلى رايىمجان مارسەكوۆ ون بەس ميلليون رۋبلعا ءتۇرلى تاۋارلار جەتكىزۋ تۋرالى 26 پۋنكتتەن تۇراتىن اۋقىمدى شارت جاساسقان.
شارتتا سەمەي تاراپىنان قول قويۋشى ي.كاپيتونوۆ سەمەي ۋەزدىك، ال ر.مارسەكوۆ سەمەي وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسىنىڭ وكىلى دەپ كورسەتىلگەن جانە ەكەۋىنىڭ سەنىمحاتتارىن ەكى نوتاريۋس راستاعان.
شارتقا سايكەس وعان قول قويىلعاننان كەيىن سەمەيلىكتەر فيرمانىڭ كاسساسىنا قولما-قول اقشامەن ءبىر ميلليون رۋبل وتكىزەدى. تاۋار زەمستۆو وكىلى ماقۇلداعاننان كەيىن ۆلاديۆوستوكتان تەمىرجول ارقىلى سەمەيگە جونەلتۋگە ءتيىس بولدى. تولەم سەمەيدە ارنايى بولىمشەسى بار ورىس-ازيا بانكى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. شارت ءۇش دانامەن جاسالىپ، ونىڭ تۇپنۇسقالارى فيرماعا جانە لەبەدەۆ پەن مارسەكوۆكە بەرىلەدى دەپ كورسەتىلگەن.
بۇل شارت الاش قايراتكەرلەرىنىڭ الاساپىران زاماننىڭ وزىندە-اق حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ، الەمگە تانىمال كومپانيا باسشىلارىمەن ىسكەرلىك بايلانىس ورناتقانىن دالەلدەيدى.
بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم سۇلتانحان اققۇلىۇلى رايىمجان مارسەكوۆ قيىر شىعىس ساپارىنا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قۇپيا تاپسىرماسى بويىنشا جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن 1918 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اتتانعانىن جازادى. عالىم الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ءا.بوكەيحانوۆ بۇعان دەيىن 1918 جىلدىڭ باسىندا ا.بايتۇرسىنۇلى پەن م.دۋلاتوۆتى شىعىس تۇركىستانعا جىبەرىپ، ولارعا جاپونيانىڭ باس كونسۋلدىعىمەن بايلانىس ورناتۋدى تاپسىرعانىن دا اتاپ وتەدى.
الاش قايراتكەرلەرىنىڭ شاۋەشەككە جاساعان ساپارى مەن سول جەردەگى قازاق زيالىلارىمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى جايلى كەزىندە الاشتانۋشىلار از جازعان جوق، بىراق ولاردىڭ جاپون كونسۋلدىعى وكىلدەرىمەن كەزدەسكەنى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق.
س.اققۇلىۇلى ۆلاديۆوستوك ساپارى بارىسىندا ر.مارسەكوۆتىڭ جاپونيانىڭ باس كونسۋلدىعىندا بولىپ، وندا باس كونسۋلدىڭ ورىنباسارى ريز ۆاتانابەمەن كەلىسسىزدەر جۇرگىزگەنىن اتاپ وتەدى. ءدال وسى كەزدەسۋ بارىسىندا ول الاش اۆتونومياسى اتىنان جاپون ۇكىمەتىنە جولداعان حاتىن تابىستاعان.
كەيىن رەپرەسسياعا ۇشىراعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىندا ءجيى اتالاتىن بۇل حاتتىڭ تولىق مازمۇنى بىزگە ۇزاق جىلدار بويى بەيماعلۇمداۋ بولىپ كەلدى.
كەيىنگى جىلدارى جاپون عالىمى، حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى توموحيكو ۋياما ر.مارسەكوۆتىڭ جاپون ۇكىمەتىنە جولداعان حاتىنىڭ جاپون تىلىندەگى اۋدارماسىن (تۇپنۇسقا تابىلماعان) جاپونيا سىرتقى ىستەر مۇراعاتىنان تاۋىپ، الاش اۆتونومياسىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى قۇجاتتى جارىققا شىعاردى.
پروفەسسور ت.ۋياما تاپقان ر. مارسەكوۆتىڭ جاپون ۇكىمەتىنە جولداعان حاتىنىڭ ءبىر بولىگى
توموحيكو ۋياما تاپقان قۇجات 9 بەتتەن تۇرادى. رايىمجان مارسەكوۆ حاتتى (جاپوندار مۇنى «پەتيتسيا» دەپ اۋدارعان) قازاق حالقى مەن ونىڭ رەسەيگە وتار بولۋى تاريحىنان باستاپ، ولاردىڭ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن الاش اۆتونومياسىن جاريالاپ، الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرعاندىعى تۋرالى ماعلۇماتتاردان باستاعان. ول وزدەرىنىڭ سول كەزدەگى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى مەن باشقۇرت اۆتونومياسى سياقتى جاس مەملەكەتتەرمەن بىرلەسىپ، بولشەۆيكتەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقاندىعى جايىنان دا حابار بەرگەن. الاش اسكەرلەرىندە قارۋ-جاراق، ءدارى-دارمەك پەن ازىق-تۇلىك تاپشى بولىپ تۇرعاندىعىن العا تارتىپ، قازاقتارعا كومەك بەرۋدى وتىنەدى.
الاش تاقىرىبىنا جازىلعان عىلىمي ادەبيەتتەردە ءالى كۇنگە دەيىن الاش مەملەكەتتىلىگى رەسەي قاراماعىنداعى اۆتونوميا رەتىندە قۇرىلدى دەگەن جاداعاي تەزيس باسىم بولىپ كەلەدى. ءبىز مۇنىڭ ساياسي تۇرعىدان نەگىزسىز، عىلىمي جاعىنان دايەكسىز ەكەندىگىن وسىدان 26 جىل بۇرىن جارىق كورگەن «الاش باعدارلاماسى: قيانات پەن اقيقات» اتتى ەڭبەگىمىزدە (2000 جىل) دالەلدەپ كورسەتكەنبىز.
الاش باعدارلاماسى 1917 جىلى قاراشا ايىندا «قازاق» گازەتىندە جاريالاندى. بۇل كەزدە يمپەريانىڭ بولاشاق تاعدىرى بۇلىڭعىر ەدى. يمپەرياداعى بيلىككە تالاسقان ساياسي كۇشتەر مەن پارتيالاردىڭ اراسالماعىن باعامداي كەلىپ، باعدارلاما ءتۇزۋشى الاش وقىمىستىلارى ونى فەدەراتسيالىق ۇلگىدەگى دەموكراتيالىق ەل بولادى دەپ شامالايدى. بۇل باعدارلامانىڭ «مەملەكەت قالپى» دەپ اتالاتىن 1-تاراۋىنداعى: «روسيا ديموكراتيچيسكي، فيديراتيۆني ريسپوبليكا بولۋ» دەگەن العاشقى سويلەمىنەن انىق اڭعارىلادى.
الاش باعدارلاماسى جاريالانعاننان كەيىن ەكى اي وتكەندە، ياعني 1918 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا كەڭەستەردىڭ بۇكىلرەسەيلىك III سەزى «ەڭبەكشى جانە قانالعان حالىقتار قۇقىقتارىنىڭ دەكلاراتسياسىن» قابىلدايدى. ونى جاساۋشىلار الاش باعدارلاماسىنداعى تۇجىرىمداردى پايدالانىپ: «كەڭەستىك رەسەي رەسپۋبليكاسى ەرىكتى ۇلتتاردىڭ ەركىن وداعى نەگىزىندە كەڭەستىك ۇلت رەسپۋبليكاسىنىڭ فەدەراتسياسى رەتىندە قۇرىلادى»، – دەپ جازادى.
وكىنىشكە قاراي، ن.مارتىنەنكو دەيتىننىڭ 1929 جىلى قۇراستىرعان «الاش-وردا» سبورنيك دوكۋمەنتوۆ» اتتى جيناعىنا «الاش» باعدارلاماسى كەڭەستىك ساياسات مۇددەسىنە ساي قاساقانا بۇرمالانىپ اۋدارىلدى. بۇدان كەيىنگى ورىس جانە شەتەل تىلدەرىندەگى زەرتتەۋلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدال وسى تەرىس اۋدارمانى باسشىلىققا الۋمەن بولدى. مىسالى، ورتا ازيانى زەرتتەۋ قوعامى (وكسفورد) 1985 جىلى «1917-1920 جىلدارداعى مۇسىلمان ساياسي پارتيالارىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىن» شىعاردى. جيناقتى قۇراستىرۋشىلار باعدارلامانى س.ديمانشتەيننىڭ «رەۆوليۋتسيا ي ناتسيونالنىي ۆوپروس» اتتى كىتابىنان كوشىرىپ باسقان، ال ول ءوز كەزەگىندە ءماتىندى ءباز-باياعى مارتىنەنكونىڭ قاسكوي اۋدارماسىنان العان.
تاعى دا الاش باعدارلاماسىنىڭ تۇپنۇسقاسىنا ورالايىق. وندا العاشقى سويلەمنىڭ ماعىناسىن ناقتىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن ارى قاراي جاقشا ىشىندە: «ديموكراتيا ماعىناسى مەملەكەتتى جۇرت بيلەۋ. فيديراسيا ماعىناسى قۇرداس مەملەكەتتەر بىرلەسۋى. فيديراتيۆني رەسپۋبليكادا ءھار مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بولەك، ىنتىماعى ءبىر بولادى. ھارقايسىسى ءوز تىزگىنىن ءوزى الىپ جۇرەدى»، – دەگەن تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاما بەرگەن.
ال ەندى وسى انىقتامانىڭ تۇپنۇسقاسى مەن ونىڭ ورىسشا اۋدارماسىنا قۇقىقتىق تالداۋ جاساپ كورەيىك. «فەدەراتسيا ماعىناسى قۇرداس مەملەكەتتەر بىرلەسۋى» دەگەن سويلەم «زناچەنيە فەدەراتسي – وبەدينەنيە راۆنىح گوسۋدارستۆ» بولۋى كەرەك ەدى. ونى بالشەبەك اۋدارماشىلار «فەدەراتسيا – سويۋز مەلكيح گوسۋدارستۆ» دەپ ماعىناسىن قاساقانا بۇرمالاپ كورسەتكەن.
«قۇرداس» دەگەن قازاق ءسوزىنىڭ بۇل كونتەكستە «راۆنىي» دەگەننەن باسقا ماعىناسى جوق، ال مەلكي «ۇساق» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى.
باعدارلامادا ودان ءارى: «فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكادا ءار مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بولەك، ىنتىماعى ءبىر بولادى. ارقايسىسى ءوز تىزگىنىن ءوزى الىپ جۇرەدى»، – دەلىنگەن. سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋدىڭ ەڭ ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىن بىتىرگەن، باسىم بولىگى كاسىبي زاڭگەرلەردەن تۇراتىن الاش قايراتكەرلەرى «فەدەراتسيا» ۇعىمىنىڭ ءتۇرلى فورماسى بولاتىنىن تەرەڭ بىلگەن. ولاردىڭ ء«ار مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بولەك بولادى» دەگەن تەزيسىنىڭ تۇبىندە دەربەس مەملەكەتتەردىڭ وداعى سانالاتىن كونفەدەراتسيا ۇعىمى جاتىر. كونفەدەراتسيانىڭ بۇگىنگى ۇلگىسى – «ارقايسىسى ءوز تىزگىنىن ءوزى الىپ جۇرەتىن» قازىرگى ەۋرووداق.
باعدارلاما ءماتىنى مەن ونىڭ قۇقىقتىق اسپەكتىلەرىنە بۇدان ءارى تەرەڭدەمەي اڭگىمەنى وسى تۇستان قايىرار بولساق، ونى تۇزۋشىلەر الاش اۆتونومياسىن رەسەيگە كىرىپتار نەمەسە وعان ءبىرجولاتا باعىنىشتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم رەتىندە ەمەس، ونىمەن تەرەزەسى تەڭ، قازاقشا تىگىسىن جاتقىزىپ ايتقاندا – قۇرداس، ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىرى تۇگەلدەي ءوز قولىنداعى تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قۇرۋدى كوزدەگەن.
ر.مارسەكوۆتىڭ جاپون ۇكىمەتىنە جولداعان حاتىندا الاشوردانى ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇلاعان سوڭ بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ اۋماعىنا قۇرىلعان ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە كورسەتكەن دەپ بىلەمىز.
جاپون تاراپى الاش ۇكىمەتى اتىنان كەلگەن حاتقا جاۋاپتى ۇنەمى كەشەۋىلدەتە بەرگەن. ونىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بولعانعا ۇقسايدى.
بىرىنشىدەن، جاپونيا ەجەلگى جاۋى – رەسەيدىڭ قايتادان كۇش الىپ كەتۋىن كوزدەمەگەن. سول سەبەپتى ول ساياسي بيلىكتى قولىنا جيناي باستاعان بولشەۆيكتەرگە قارسى قارۋلى كۇرەسكە دەم بەرىپ، بۇكىل رەسەيدى ازامات سوعىسى ءورتىنىڭ شارپۋىن قالاعان.
جاپوندار قيىر شىعىستى عانا ەمەس، ءسىبىردى، ءتىپتى ورالدان ارى ءوتىپ، رەۆوليۋتسيا كوسەمى لەنيننىڭ تۋعان قالاسى سانالاتىن سيمبيرسكىگە دەيىن (كەيىنگى ۋليانوۆسك) جاۋلاپ العان ادميرال كولچاكقا تاڭداۋ جاساپ، وعان زور قولداۋ كورسەتەدى.
كەڭەستىك تاريح سوۆەت وكىمەتىنىڭ قاس جاۋى سانالاتىن كولچاك ءومىربايانىن بارىنشا قارالاپ كورسەتسە، بۇگىنگى رەسەي تاريحشىلارى ونى ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندە اسپانداتا باعالاۋعا اۋەس. ولار كولچاكتىڭ انگليا، اقش جانە جاپونيادا بولىپ، وسى ەلدىڭ باسشىلارى، اسكەري گەنەرالدارىمەن ىمىرالاسقانى تۋرالى جاقسى بىلسە دە، ونى جازۋعا اسا بەيىل تانىتا قويمايدى.
كولچاك اقش-تا بولعان ساپارىندا 1917 جىلدىڭ 16 قازانىندا پرەزيدەنت ۆ.ۆيلسونمەن كەزدەسكەن.
ول اقش-تان جاپون پاروحودى «كاريو-مارۋمەن» يوكوگاماعا كەلگەندە بولشەۆيكتەردىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قۇلاتقانى تۋرالى حاباردى ەستيدى. كولچاك 1918 جىلدىڭ جازىندا جاپونيا قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ باستىعى گەنەرال ۋەحارا يۋساكۋ، باس شتاب بارلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ناكادزيما ماساتاكە جانە جاپون بارلاۋ قىزمەتىنىڭ پودپولكوۆنيگى تاناكومەن كەزدەسىپ، ولارمەن تىعىز بايلانىس ورناتادى.
جاپون اسكەري تاريحشىلارى ءوزىن رەسەيدىڭ جوعارى بيلەۋشىسى ءارى جوعارى باس قولباسشىسى دەپ جاريالاعان كولچاكقا دەربەس مانجۋر وتريادىنىڭ كومانديرى اتامان سەمەنوۆ ارقىلى 2 ميلليون پاترون، 30 زەڭبىرەك، 50 مىڭ سنارياد، 20 مىڭ ۆينتوۆكا مەن ونىڭ 40 ميلليون پاترونىن، 100 پۋلەمەت پەن 2 ميلليون وق بەرگەندىگى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرەدى.
ادميرال كولچاك حاربيندە. 1918 جىل
كولچاك اسكەرى چيتاعا شابۋىل جاساعان 1918 جىلدىڭ تامىز ايىندا وعان جاپون اسكەرلەرىنىڭ كورپۋسى دا قاتىسىپ، قالاعا بىرگە باسىپ كىرەدى. ادميرال جاپون قارۋىنىڭ كۇشىمەن سىبىردەن ورتالىق رەسەيگە قاراي جەڭىستى جورىعىن باستاعاندا جاپون اسكەرلەرى رەسەيگە قاراستى امۋر تەمىرجولىن باسىپ الىپ، 1918 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ونى تۇگەلدەي قىزىلداردان بوساتادى.
وسىلايشا، كولچاكتىڭ بولشەۆيكتەرگە قارسى جورىقتارىنا جول اشىپ، وعان اسكەري كۇشپەن دە، تەحنيكامەن دە وراسان زور كومەك جاساعان جاپونيا ۇكىمەتى وزدەرى جىعا تانىمايتىن الاش اۆتونومياسىنا كومەك كورسەتۋگە اسىعا قويماعان.
قاي نارسەگە بولسىن، اسقان ساقتىقپەن قاراپ، اسىقپاي شەشىم قابىلدايتىن جاپوندار ءۇشىن حاتقا قول قويعان ر.مارسەكوۆتىڭ ءوزى دە، ونىڭ قۇزىرەتى دە كۇمان تۋدىرعانعا ۇقسايدى.
جالپى، الاشوردا ۇكىمەتىندە ىشكى بيلىك ناقتى بولىنىسكە تۇسپەگەن. سول سەبەپتى اۆتونوميا مەن ۇكىمەت اتىنان جازىلعان قۇجاتتاردا الاش اتىنان بەيرەسمي ۆيتسە-پرەمەر قىزمەتىن اتقارعان ءا.ەرمەكوۆ، م.تىنىشباەۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ، ر.مارسەكوۆتەردىڭ قولدارى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل الاش اۆتونومياسىندا عانا ەمەس، سول كەزدەگى رەسەيدە بيلىككە ۇمتىلعان ءتۇرلى ساياسي كۇشتەر مەن جاڭا مەملەكەتتەردىڭ بارىنە ءتان قۇبىلىس ەدى.
جاپون تاراپىنىڭ جاۋابى كەشەۋىلدەگەن سوڭ ر.مارسەكوۆ ۆلاديۆوستوكتان كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ايتسە دە، ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان الاش باسشىلارى جاپونيادان كەلەر جاۋاپتان كۇدەرىن ۇزبەگەن.
ازامات سوعىسى جىلدارىندا ءسىبىر دۇربەلەڭ ۇستىندە ەدى. اۋەلدە دەكابريستەر، حالىقشىلدار، رەۆوليۋتسيونەرلەر مەن يمپەرياعا قارسى ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ايدالۋ مەكەنىنە اينالعان ولكەدە ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇلاعان سوڭ ءتۇرلى ساياسي كۇش پايدا بولىپ، ولار بيلىك ءۇشىن كۇرەستى باستاپ كەتەدى. الاشتىڭ مۇنداي قۇرىلىمدارمەن كەلىسسوزدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن ءسىبىردىڭ بەيرەسمي استاناسى سانالاتىن تومسكىدە وقىپ، ونىڭ زيالى قاۋىمىمەن جاقىن ارالاسقان ءالىمحان ەرمەكوۆ جۇرگىزدى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ كولچاك ارمياسى قۇرامىندا بولعان جاپوننىڭ جوعارى شەندى وفيتسەرلەرى ارقىلى ولاردىڭ ۇكىمەتىنە الاشوردا جولداعان حاتتىڭ جاۋابىن سۇراتقان. بۇل كەزدە رەسەيدى ىشتەن ىدىراتۋداعى بىردەن-ءبىر ءىرى كۇش سانالعان كولچاك ارمياسىن قولداۋدى ۇدەتە تۇسكەن جاپوندار بۇل جولى دا قازاقتارعا جارىتىمدى جاۋاپ بەرمەگەن.
الاش اۆتونومياسى تاراتىلىپ، ولاردىڭ ءبىر توبى العا قويعان ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن امالسىزدان بولشەۆيكتەر جاعىنا وتە باستاعاندا كەڭەس تاراپى الاشوردالىقتارعا كەڭشىلىك كورسەتىپ، ولارعا جاۋاپتى قىزمەت تە ۇسىنعان. الاش اقساقالى ا.بايتۇرسىنۇلى 1919 جىلى كيررەۆكوم مۇشەسى رەتىندە الاش اۆتونومياسى ۇلگىسىمەن قازاق اسسر-ءىن قۇرۋعا قاتىسىپ، 1920 جىلى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى بولدى.
احمەت بايتۇرسىنۇلى 1918 جىلدىڭ جازىندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، سادىق امانجولوۆ جانە رايىمجان مارسەكوۆتەرمەن بىرگە شەكارادان ءوتىپ، شاۋەشەك قالاسىنا كەلگەن. وسىنداعى اتاقتى تاتار كوپەسى رامازان شانىشەۆتىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ، اۋقاتتى قازاقتار مەن جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە الاش اۆتونومياسى مەن الاش اسكەرىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىپ، اسكەر جاساقتاۋعا كومەك بەرۋگە شاقىرادى. وسى ساپار بارىسىندا الاش ارىستارى شاۋەشەكتەگى جاپون كونسۋلدىعىنىڭ وكىلىمەن كەزدەسىپ، ولارعا جاڭادان قۇرىلعان الاش اۆتونومياسىنا قولداۋ كورسەتۋدى ۇسىنعان دەيتىن ماعلۇماتتار بار، بىراق بۇل ءالى دە بولسا ناقتى مۇراعاتتىق قۇجاتتارمەن دالەلدەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى.
احمەت بايتۇرسىنۇلى باستاعان الاش ارىستارى شاۋەشەك قازاقتارىمەن بىرگە
الاش ارىستارى وسى ساپارىندا فوتوعا تۇسكەن. ولاردى «پارتىرەتشى مۇحامەدجان» اتانعان جەرگىلىكتى فوتوگراف سۋرەتكە تارتقان. مۇحامەدجاننىڭ قىزى نيكارا حانىم شىعىس تۇركىستان قازاقتارى ازاتتىق كۇرەسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى، پولكوۆنيك بالقاش بافينگە كۇيەۋگە شىعادى. نيكارا مۇحامەدجانوۆا اپامىز اكەسى تۇسىرگەن سول فوتونى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالادى. الاش ارىستارىمەن قاتار، شاۋەشەكتىڭ زيالى قاۋىمى جانە قازاقتىڭ ارقالى اقىنى اسەت نايمانباەۆ بەينەلەنگەن بۇل سۋرەت الاشتىڭ بەينەلى تاريحى رەتىندە ۇلت شەجىرەسىنە ەندى.
تاعى ءبىر دەرەك كوزدەرى بويىنشا الاش ارىستارى نۇسقاعان جولمەن كەيىن شىعىس تۇركىستان قازاقتارى ءوز بەتىنشە جاپون كونسۋلدىعىنا شىعىپ، وزدەرىن قامقورلىققا الۋدى ءوتىنىپتى. بۇعان ولار: «قازاقتار جاپپاي جاپون ازاماتتىعىن الۋى كەرەك، سوندا عانا ءبىز سىزدەردى قاناتىمىزدىڭ استىنا الامىز»، – دەگەن سىڭايدا جاۋاپ بەرىپتى. رەسەي مەن قىتاي سياقتى ەكى الىپ يمپەريا تاراپىنان وتارشىلدىق ساياساتتىڭ تالاي قۇقايىن كورگەن شىنجاڭ قازاقتارى ءۇشىنشى ءبىر ەلگە كىرىپتار بولعىسى كەلمەگەن.
ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ شاۋەشەككە ساپارى، ءا.ەرمەكوۆتىڭ سىبىردەگى جاپون وفيتسەرلەرىمەن كەزدەسۋلەرى، ر.مارسەكوۆتىڭ ۆلاديۆوستوكتاعى جاپونيا باس كونسۋلى ورىنباسارىمەن جولىعىپ، وعان الاش اۆتونومياسى اتىنان ءوتىنىش-حات تابىستاۋى ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا «جاپون شپيوندارىمەن كۇرەس» اتتى ساياسي جازالاۋ ناۋقانىنا جەلەۋ بولىپ، تالاي جازىقسىز الاش ارىستارى وققا بايلاندى. بۇل – وتە اۋقىمدى تاقىرىپ. دەگەنمەن سولاردىڭ ىشىندەگى وسى ەسسەدە ەسىمى اتالاتىن الاش قايراتكەرلەرى تاعدىرىنىڭ جاپون تاقىرىبىنا قاتىستى تۇستارىنا قىسقاشا عانا قايىرىلىپ وتكەندى ءجون سانادىق.
شىنتۋايتقا كەلگەندە، الاش قايراتكەرلەرى ىشىندە جاپون ۇكىمەتىنىڭ وكىلىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ، وعان الاشوردا اتىنان ءوزى قول قويعان حاتتى تاپسىرعان ادام جالعىز رايىمجان مارسەكوۆ ەدى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ كولچاك ارمياسىنداعى، سىبىردەگى ءتۇرلى ۋاقىتشا قۇرىلىمدارداعى جاپونيانىڭ كەيبىر وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيمىز، بىراق ونىڭ قاي كەزدە، ناقتى قانداي ادامدارمەن بولعانىن تاپ باسىپ ايتۋ وتە قيىن.
احمەت بايتۇرسىنۇلى باستاعان الاش ارىستارىنىڭ شاۋەشەككە ساپارى بارىسىندا جاپون ۇكىمەتىنەن قولداۋ سۇراۋدان بۇرىن شىنجاڭداعى ءالدى، اۋقاتتى قازاق بايلارىنان جاس الاش اۆتونومياسىنا كومەك الۋ ماقساتى باسىم بولعان.
جيىرماسىنشى عاسىردا اتاق-داڭقى الەمدى شارلاپ تۇرعان جاپونياعا بولشەۆيكتىك پلاتفورمادا بولعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ دە ءىش تارتقاندارى بولدى. ولار دا قىزمەت بابىمەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعالارمەن، ءىرى كومپانيا، فيرما باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزگەن. بىراق مۇنىڭ ەشقايسىسىندا ولار قازاق ەلىن الىستاعى جاپونيانىڭ پروتەكتوراتى، ال وزدەرىن جاپوننىڭ تىڭشىسى ەتۋ ماقساتىن ۇستانباعانى ايدان انىق.
رەسەيدىڭ ەڭ ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن ءبىلىم العان قازاق زيالىلارى بارعان سايىن كۇش الىپ بارا جاتقان جاپون ءميليتاريزمى مەن وزبىرلىعى جايىنان دا ابدەن حاباردار بولدى. جاپونيا، ەڭ الدىمەن، تىزەسىن ىرگەسىندەگى وزدەرىمەن تاعدىرلاس كورەي حالقىنا باتىرۋدى باستادى. كورەيدى تۇگەل وزىنە قاراتقان سوڭ قىتايعا اۋىز سالىپ، كەيىن ونىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا تۇگەلدەي جاپونياعا باعىنىشتى مانجۋ-گو اتتى قۋىرشاق مەملەكەت قۇردى. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ، ءبىلىپ، كۇندەلىكتى باسپاسوزدەن وقىپ وتىرعان قازاق زيالىلارى جاپونيا الاش اۆتونومياسىن قورعاۋىنا الار بولسا، مۇنىڭ سوڭىندا وزدەرىنىڭ دە «بەيشارا كورەي»، «سورلى قىتاي» دەپ جازىپ جۇرگەن حالىقتاردىڭ كەبىن كيەتىنىن ءبىلدى. بىراق سول كەزەڭدە اق پەن قىزىل بولىپ ەكىگە جارىلىپ، قانتوگىستى باستان كەتكەن الاسۇرعان ورىس پەن انتالاعان جاۋدىڭ ورتاسىندا قالعان قازاق ەلى كومەك اتاۋلىنىڭ قاندايىنا بولسىن ەرەكشە مۇقتاج ەدى.
سوندىقتان قازاق قانا ەمەس، باشقۇرت، تاتار حالىقتارىنىڭ زاكي ۆاليدي، سادري ماقسۋدي سياقتى كوسەمدەرى جاپونيا، تۇركيامەن، سونداي-اق ورتا ازياداعى ىقپالىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعان انگليامەن بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلدى.
مۇنىڭ ءبارى ەزىلگەن ەل بولاشاعىن، جانشىلعان ۇلت مۇددەسىن ويلاۋدان تۋعان وتارلىق اتاۋلىعا قارسى الەمدىك تاريحتا ەجەلدەن بار ءۇردىس ەدى. رايىمجان مارسەكوۆ باستاعان الاش ارىستارىنىڭ ارەكەتىن وسىلاي تۇسىنگەن ءجون.
ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنۇلى، م.دۋلاتوۆ، ج.اقباەۆ سياقتى اعا بۋىن الاش قايراتكەرلەرى پاتشا زامانىندا-اق جاندارمەريا تاراپىنان تۇراقتى اڭدۋدا بولعان. قازاقستان مەن رەسەي مۇراعاتتارىندا ولارعا قاتىستى توم-توم دەرەكتەر ءالى كۇنگە دەيىن قاتتاۋدى كۇيىندە تۇر. توڭكەرىسكە دەيىن رەسەي يمپەرياسىندا وكرۋگتىك سوتتىڭ پريسياجنىي پوۆەرەننىي سياقتى لاۋازىمىنا قول جەتكىزگەن ر.مارسەكوۆ تە ۇدايى جاندارمەريانىڭ اڭدۋىندا بولعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان 1914 جىلى ر.مارسەكوۆتىڭ ۇستىنەن تۇسىرىلگەن ەكى دونوستىڭ بىرىندە ول 1914 جىلدىڭ جازىندا قوياندى جارمەڭكەسىنە جالپىقازاق گازەتىن شىعارۋ ماقساتىندا 2000 رۋبل كولەمىندە قاراجات جيناۋ ءۇشىن ۇگىت جۇرگىزىپ، «يارداش» باسپاحاناسىمەن كەلىسسوزدەر جاساعانى حابارلانعان.
ەكىنشى دونوستا وسى ماسەلەنى ناقتىلاي ءتۇسىپ: «ۆۆيدۋ پوستۋپيۆشيح ۆ ۋپراۆلەنيە اگەنتۋرنىح سۆەدەني و توم، چتو گرۋپپا ينتەلليگەنتنىح كيرگيزوۆ (كازاحوۆ), ۆ گلاۆە كوتورىي ستويت پريسياجنىي پوۆەرەننىي رايمجان مارسەكوۆ، نامەرەنى يزدات ۆ سەميپالاتينسكە نا كيرگيزسكوم (كازاحسكوم) يازىكە گازەتۋ پروگرەسسيۆنوگو ناپراۆلەنيا. پرەدلاگايۋ پروۆەريت (چەرەز اگەنتۋرۋ ي زاپروسيۆ وبلاستنوە پراۆلەنيە), ناسكولكو ۆەرنى ۆىشەپەرەچيسلەننىە سۆەدەنيا»، – دەپ جازىلعان (قر پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى، 32-قور، 2-ءتىزىم، 4893-ءىس، 1-توم، 235-بەت).
الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرى بولعان رايىمجاندى اڭدۋ كەڭەس زامانىندا دا جالعاستى. جوعارىدا اتالعان مۇراعاتتا 1922 جىلدىڭ 20 اقپانىنداعى دونوستا ج.اقباەۆ، ءا.بوكەيحانوۆ جانە ر.مارسەكوۆتىڭ قارقارالى وڭىرىندەگى ىقپالدى بايلاردى ءوز قاتارىنا تارتۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن ۇگىت-ناسيحاتى تۋرالى باياندالعان.
قازاق دالاسىندا بولعان 1921 جىلعى اشارشىلىق حالقىمىزعا وتە اۋىر ءتيدى. مۇحتار اۋەزوۆ 1921 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا ولكەلىك پارتيا كوميتەتى مەن قاز تسيك-ءتىڭ ماجىلىسىندە «قازاق رەسپۋبليكاسى قازاقسىز قالادى» دەگەن بايانداما جاساپ، زۇلماتقا ۇشىراعان حالقىنا كومەك قولىن سوزۋعا شاقىرادى. وسى جىلدارى قىتايمەن شەكارالىق ايماقتا وتىرعان قازاق اۋىلدارى الا باعاننىڭ ارعى جاعىنداعى اعايىنعا قاراي جوڭكىلە كوشتى. بولشەۆيكتىك بيلىك مۇنى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ر.مارسەكوۆ دەپ تانىپ، 1922 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىندا ودان جازباشا تۇسىنىك الادى. كەڭەس وكىمەتى الاش قايراتكەرلەرىنە امنيستيا جاريالاپ، ا.بايتۇرسىنۇلى باستاعان قايراتكەر تۇلعالار ناركوم قىزمەتىنە دەيىن جوعارىلاعان تۇستا جازىلعان تۇسىنىگىندە ر.مارسەكوۆ كوپ جايلاردى اشىق، انىق جازعان.
ول كولچاك بيلىگى كەزىندە ءسىبىر ۇكىمەتىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر نەگىزىندە الاش اسكەري قۇرامالارى جاساقتالعانىن جانە ولاردىڭ ماقساتى كولچاكقا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن ەمەس، كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءاربىر ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە بەرىلگەن قۇقىنا سايكەس قازاقتى قورعاۋ ءۇشىن قۇرىلعانىن مالىمدەيدى.
ر.مارسەكوۆ ءوزىنىڭ الاش اسكەرىن قۇرۋدى الاشوردا ۇكىمەتى تاپسىرعانى تۋرالى: «سوزدانيە جە كيرگيزسكيح چاستەي ي يح وبەدينەني (يز رازنىح رۋسسكيح ۆوينسكيح چاستەي) س ۋكازاننوي ۆوينسكوي تسەليۋ – وسۋششەستۆلەنيە سۆويح ناتسيونالنىح زاداچ – بىلو ۆوزلوجەنو نا مەنيا سەميپالاتينسكيم وبل. سوۆەتوم الاش-وردى»، – دەپ اشىقتان-اشىق جازادى.
وسى تۇسىنىكتە ول وتباسىمەن قىتايعا العاش سەمەيدەگى بيلىك قىزىلدار قولىنا كوشكەن سوڭ وتكەندىگىن كورسەتەتىن دەرەك كەلتىرگەن. ول اشىق قۋعىنداۋ باستالعان سوڭ ءوزىنىڭ كوكپەكتىدەگى وتباسىن زايسان ارقىلى قىتايعا الدىرىپ، ەكى جىل بويى سول جاقتا بوي تاسالاعانىن، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوزىن جاتسىنباي، ۇلكەن قوناقجايلىقپەن قارسى الىپ، قۇرمەت كورسەتكەندىگىن دە اتاپ وتكەن. تۇسىنىكتە ول شەكارانىڭ ارعى جاعىندا وتكىزگەن ەكى جىلى تۋرالى: «يا مىتارستۆوۆال نا چۋجبينە، نە زنايا يستيننوگو پولوجەنيا ۆەششەي ي پوليتيكي سوۆەتسكوي ۆلاستي، كوتورايا زاششيششاەت پراۆا ۋششەملەننىح نارودوۆ»، – دەپ كەڭەس وكىمەتىنە سالماق سالا سويلەيدى.
شىندىعىندا، شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى قازاق اۋىلىندا بولعان ر.مارسەكوۆتىڭ وتباسى ورنىنان كوپ قوزعالا قويماسا دا، ءوزى سەمەي مەن وسكەمەنگە ءجيى كەلىپ، قازاقستاننىڭ ءار تۇسىندا وتكەن الاشتىڭ الۋان شارالارىنا قاتىسىپ تۇرعان. مۇنى سول كەزدە نكۆد جانسىزدارى تۇسىرگەن وزگە دە دونوستاردان ايقىن كورۋگە بولادى.
ر.مارسەكوۆ قىتايعا ءوتىپ كەتسە دە، گپۋ-دىڭ سول ەلدەگى اگەنتۋراسى ونى اڭدۋىن توقتاتپاعان. سەمەي گپۋ-ى 1923 جىلى 6 قىركۇيەكتە ونىڭ شاۋەشەكتەن قازاقستانعا ءوتىپ، شىمكەنت ۋەزى سوزاق اۋىلىنا دەيىن كەلگەندىگى جونىندە جازبا تۇسىرگەن. ونىڭ ۇستىنەن 1924 جىلى ءتورت بىردەي دونوس جازىلىپ، ونىڭ بىرىندە ر.مارسەكوۆ باشقۇرت قايراتكەرى زاكي ۆاليديمەن شاۋەشەكتە تۇرىپ جاتقاندىعىن، ەكىنشىسىندە 1924 جىلى الاش قالاسىنا كەلىپ، ا.قوزىباعاروۆپەن كەزدەسكەنى جايلى باياندالعان.
سەمەي وگپۋ-ءى 1925 جىلى شامامەن قاڭتار-اقپان ايلارىندا رايىمجان مارسەكوۆتىڭ قىزىل وكتيابر بولىسىنداعى اۋقاتتى بايلاردىڭ ءبىرى سۇلەيمەن جۇسىپوۆكە جولداعان حاتىن قولعا ءتۇسىرىپ، وندا ر.مارسەكوۆتىڭ شاۋەشەك قالاسىنداعى امەريكانىڭ ساۋدا وكىلدىگىنە حيلوۆسكي دەيتىننىڭ باسشىلىعىمەن قىزمەت ىستەيتىندىگىن، قاراجات جيناعان سوڭ انگلياعا كەتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ر.مارسەكوۆتىڭ قىتاي جەرىندەگى تاعدىرى بىزگە ونىڭ جاقىن تۋىستارى مەن ۇرپاقتارى ارقىلى عانا ماعلۇم بولدى. ءبىز ونىڭ 1938 جىلى نكۆد تاپسىرماسىمەن قىتاي تۇرمەسىندە اتىلعانى جايلى عانا بىلەمىز. بۇل كەزدەرى شىنجاڭ ولكەسىن كەڭەس وداعىنىڭ ون التىنشى رەسپۋبليكاسىنداي سەزىنىپ، ۆكپ(ب) دەيىن مۇشەلىگىنە وتكەن، ءستاليننىڭ سەنىمىنە كىرىپ، ودان وراسان زور كولەمدە اسكەري جانە ەكونوميكالىق كومەك العان، قاندىقول باسشى شەن شيتساي باسقاردى.
