Psihologiia salasyn retteitın zaŋ qabyldau kenetten tuǧan bastama emes. Psiholog Anna Qūdiiarovanyŋ aituynşa, būl – şirek ǧasyr būryn köterılgen mäselenıŋ zaŋdy jalǧasy. Osy uaqyt ışınde sala keŋeidı, mamandar köbeidı, bıraq sapa men jauapkerşılık mäselesı kün tärtıbıne şyqty.
Sarapşy jaŋa zaŋ eŋ aldymen käsıbi standarttardy aiqyndap, psevdopsihologtardan aryluǧa jol aşuy tiıs deidı. Alaida mamandardy qoǧamdaǧy kümän men deputattar tarapynan aitylǧan pıkırler alaŋdatady. Sondyqtan olar zaŋ mındettermen qatar qūqyǧymyz da qatar qamtylǧan ädıl qūjat boluy tiıs deidı.
– Psihologtardyŋ jūmysyn zaŋ aiasynda jüieleu turaly bastamany köteruge ne türtkı boldy?
– Būryn, şamamen 25 jyl būryn, bız osy mäselenı kötergen edık: psiholog mamandyǧy qajet dep, är mektepke psiholog berıluı kerek degen ūsynys aittyq. Sonyŋ nätijesınde, şamasy 2007 jyly zaŋ qabyldanyp, mektepterde psiholog qyzmetı paida boldy.
Bıraq sonymen qatar keibıreuler, tıptı deputattardyŋ özı «qūdai saqtasyn, psihologqa barudan» degen siiaqty pıkır aitqanyn da estıp otyrmyz. Būl taŋǧalarlyq jaǧdai. Öitkenı däl sol zaŋdy kezınde deputattar qabyldady ǧoi. Är mektepte psiholog bolsyn degen şeşımdı qoldady. Al qazır psihologqa barudan qorqatyndai söz aituy tüsınıksız. Negızınde olardyŋ öz balalary men nemerelerı de mekteptegı psihologtyŋ kömegıne jügınuı mümkın.
Osy 25 jyldyŋ ışınde psiholog qyzmetı keŋınen tarady. Qazır mektepterde de, jeke klinikalarda da, türlı ūiymdarda da psihologtar bar. Jeke käsıpker retınde jūmys ısteitın psihologtar da köbeidı. Endı osy salany retteu qajettılıgı tuyndap otyr. Sondyqtan būl baǧytta arnaiy zaŋ kerek. Bız memleket bolǧandyqtan, ärbır sala zaŋmen retteluı tiıs.
– Psihologiialyq qyzmet türlerın zaŋdyq tūrǧyda aiqyndaǧanda, eŋ basty ne eskerıluı tıis?
– Psiholog qandai qyzmet atqarady, oǧan qandai talaptar qoiylady – osynyŋ bärın jan-jaqty oilastyryp, naqtylap alu kerek. Odan keiın būl saladaǧy mamandardy baqylau mäselesı de maŋyzdy.
Öitkenı qazır psihologtar köbeiıp kettı deidı. Bır jaǧynan būl jaqsy, bıraq olardyŋ bärınıŋ deŋgeiı bırdei emes. Keibırı şyn mänınde bılıktı maman bolsa, endı bıreulerı tek syrtqy körınıs üşın ǧana «psiholog» atanyp jürgendei äser qaldyrady. Sondyqtan būl salada sapany köteru kerek.
Men dūrys tüsınsem, barlyǧy tıptı deputattarǧa deiın «psihologtarǧa» qarsy. Öitkenı deputattardyŋ auzynan «psihologqa barudan qūdai saqtasyn» degendı estitın künge jettık. Bes sausaq bırdei emes, bıraq nege barlyǧyna bırdei qara küie jaǧyp otyr. Osy sözı arqyly aty bar, zaty bar psihologtardy kemsıtıp qoiǧan joq pa?! Emosiiaǧa berıletın bolsa, qazır köptegen psihologtardyŋ narazylyǧyn tuǧyzyp otyr. Zaŋ jobasy jaqsy şyǧar, bıraq deputtardyŋ mälımdemesı, myqty mamandardyŋ saladan ketıp qaluyna da sebep mümkın.
Zaŋ jobasynyŋ özı eş jerde jariialanbady, bırneşe ai joba mätının qazaq tılınde bolsyn, orys tılınde bolsyn ızdep, äzer taptyq. Endı taptyq-au degende ony özgertıp qoiǧanyn estıdık.
Jalpy, zaŋ jobasy daiyn boluy mümkın, bıraq ony sapaly talqylau maŋyzdy. Bızge naqty, qorǧaityn, jūmys ısteitın zaŋ kerek. Psihologtardyŋ özı de būl üderıske daiyn.
Sonymen qatar psihologtardyŋ türlerı de ärtürlı ekenın eskeru qajet: psiholog-konsultant bar, mektep psihology bar, psiholog-psihoterapevt bar, psihoanalitik bar, balalar psihology bar. Iаǧni būl sala bırkelkı emes, är baǧyttyŋ öz erekşelıgı bar. Sondyqtan zaŋ da osy aiyrmaşylyqtardy eskerıp qabyldanuy tiıs.
Qazırgı taŋda medisinalyq emes psihoterapevter bar. Bız psihoanalitik retınde özımızdı psihoterapevt dep ataimyz, şyn mänınde bız de adam janyn emdemeimız. Bır-ekı saǧattyq konsultasiia berumen şektelmeimız. Mysaly, mende 3 jyldan bastap 15 jylǧa deiın jūmys ıstep kele jatqan klientter bar. Iаǧni būl – ūzaq merzımdı jūmys.
Al keibıreuler psihologiialyq kömektı tek bır-ekı saǧattyq keŋespen şektep qoiady. Endı zaŋda osynyŋ bärı naqty jazyla ma, anyq körsetıle me – mäsele osynda. Eger zaŋda naqty aiqyndalsa, būl öte maŋyzdy.
Jalpy, psihologtardy zaŋmen retteu – dūrys qadam. Öitkenı būl mamandyqqa talaptar qoiylady, qyzmetı anyqtalady, käsıbi deŋgeiı köterıledı. Psiholog degenımız – käsıbi subekt, zaŋ aiasynda jūmys ısteitın maman. Eger zaŋ qabyldanyp, barlyq mamandyqtardyŋ naqty anyqtamasy berılse, būl psihologiialyq kömektı jüieleuge ülken mümkındık beredı.
– Al baqylau mäselesıne kelsek, naqty tetıkter qarastyrylǧan ba?
– Mysaly, psihoanaliz salasynda maman bolu üşın kemınde 600 saǧat oqu, 250 saǧat jeke psihoanalizden ötu kerek. Osyndai talaptar bar. Bız öz studentterımızge osyndai tolyq daiyndyqtan ötpeiınşe, «psihoanalitik» dep jazyluǧa da, kabinet aşuǧa da, äleumettık jelıde özın solai tanystyruǧa da rūqsat bermeimız.
Al bızde eş jerde oqymaǧan adamdar özderın «psiholog», «psihoanalitik» dep jariialap jür. Būl – ülken mäsele. Sondyqtan zaŋ qabyldansa, eŋ aldymen osy ataulardy retteu kerek. Iаǧni «psiholog», «psihoanalitik» degen ataudy kez kelgen adam qoldana almaityndai talap engızıluı tiıs. Sonda ǧana būl sala tazaryp, käsıbi mamandardyŋ eŋbegı qorǧalady.
Sondyqtan būl mäselenı şeşu üşın psevdopsihologtardy anyqtap, naqty ırıkteu üşın lisenziia, baqylau kerek. Būl jerde tek qana reestrge tırkeu jetkılıksız. Ärine, reestr boluy tiıs, iaǧni mamandardy tırkeitın jüie kerek. Bıraq jemqorlyq mäselesın eşkım joqqa şyǧara almaidy ǧoi. Osy dünielerdıŋ aldyn alu üşın tek reestrge tırkelıp qana qoimai ony baqylau tetıkterın de engızgen dūrys.
Lisenziiany saqtau üşın de belgılı bır talaptar boluy kerek. Mysaly, jyl ışınde qanşa saǧat oqu öttı, qandai kurstardan öttı – sonyŋ bärı naqty esep retınde tırkelıp, tekserılıp tūruy qajet.
Psihoanaliz instituty nemese psihoanalitikterdıŋ käsıbi qauymdastyqtary mındettı türde uäkılettı organnyŋ reestrıne tırkeluı kerek. Eger bız osynyŋ bärın däleldep, jüielesek, onda Qazaqstanda psihoanaliz institutynda oqyǧan, sertifikaty bar mamandardyŋ sapasyna senım artuǧa bolady.
Bıraq qazır türlı kurstar köp, al olardyŋ sapasy ärtürlı. Sondyqtan är kurstyŋ deŋgeiın de ajyrata alatyn naqty talaptar men ölşemder boluy qajet.
– Mūndai talaptardyŋ naryqtaǧy baǧaǧa äser eterı dausyz. Qazırdıŋ özınde halyqta psihologiialyq kömekke jügınu mädenietı tolyq qalyptaspaǧan. Osyndai zaŋdastyru būl qyzmettı odan ärı qoljetımsız etıp jıbermei me?
– Būl jerde sızge taǧy iä jäne joq dep jauap bersem bolady. Sebebı bırınşı kezekte: eger ükımet menı psiholog retınde moiyndasa, onda halyq ta menı moiyndaidy. Iаǧni zaŋ bolsa, adamdar «psihologqa baruǧa bolady eken» dep qabyldai bastaidy. Būl – jalpy alǧanda pozitiv ürdıs.
Al naryqtyq ekonomika öz retımen bärın teŋestırıp otyrady. İä, sertifikatqa töleu kerek, superviziiaǧa töleu kerek, 10-15 jyl oqu kerek – mūnyŋ bärı şyǧyn. Är psiholog, är psihoanalitik öz qyzmetınıŋ baǧasyn kötergısı keledı.
Bıraq naryqtyŋ öz zaŋy bar. Mysaly, men bır sessiiamdy 1000 dollar dep qoisam, maǧan eşkım kelmeidı. Sondyqtan baǧany da, sūranysty da naryqtyŋ özı rettep, tepe-teŋdıkke keltıredı.
Odan bölek, är qauymdastyqta äleumettık tūrǧydan osal toptarǧa – mümkındıgı şekteulı adamdarǧa, jalǧyzbasty äielderge arnalǧan jeŋıldıkter men arnaiy aksiialar qarastyrylǧan.
Mysaly, jaqynda bızge zorlyq-zombylyqtyŋ qūrbany bolǧan 11 jastaǧy qyz keldı. Sol qyzǧa da, anasyna da menıŋ bır şäkırtım, täjıribeden ötıp jürgen maman tegın psihologiialyq kömek körsetıp jatyr. Sondyqtan bärı bırden qymbattaida degenge öz basym onşa senbeimın, öitkenı naryq özı retteidı baǧany.
– Jalpy «retravmatizasiia» degen ne, mūndai jaǧdaida tolyq jauapkerşılık psihologqa jükteluı dūrys pa?
– Negızınde psihologtyŋ psihikasy, jany sau boluy üşın özınıŋ ışkı düniesımen jūmys ısteuı. Sol üşın bız, mysaly, 600 saǧat jeke psihoanalizden ötudı talap etemız.
Özı 5-6 jyl psihoanalizden ötıp, ışkı kemşılıkterın anyqtap, sony emdep şyqqan adam ǧana erteŋ basqaǧa sapaly kömek körsete alady. Mysaly, etıgı joq etıkşı bolmaidy ǧoi.
Adamnyŋ ışkı düniesı rettelse, ol jaqsy kelın bolady, jaqsy jar bolady, meiırımdı ana bolady. Balalaryn qorqytpaidy, ūrmaidy. Mysaly, «bes balamdy ūryp jürmın» dep jylap kelgen adamdar bar. Osyndai jaǧdaida psiholog kömektese alady. Nege? Sebebı ol özı de osy joldan ötken, qandai kezeŋder bolatynyn tüsınedı.
Al retravmatizasiia tek psihologiiada emes, medisinada da bolady. Mysaly, adam operasiiadan keiın küizelıske tüsedı, qorqynyş paida bolady, ūiyqtai almaidy. Būl da – travma. Iаǧni emdeu arqyly paida bolǧan psihologiialyq jaraqat. Qazaqşa aitqanda, būl – «emdeu saldarynan tuǧan küizelıs».
Sondyqtan mūndai mäselelerdı mındettı türde eskeru kerek. Bızdıŋ jūmysymyzdyŋ mänı de osynda. Mysaly, klient kelıp, «küieuım jaman», «enem jaman» dep bärın kınälap aitady. Bız ony tyŋdaimyz. Bıraq keiın konfrontasiia jasaimyz, sūraq qoiamyz: «Sız özıŋız ol jaǧdaida qalai äreket ettıŋız?», «Sızdıŋ tärbieŋız qandai boldy?» dep.
Iаǧni tek jūbatyp, «sen jaqsysyŋ» dep qoia salmaimyz. Kerısınşe, adamnyŋ özıne jauapkerşılık jükteimız. Sol kezde keibır klientter tıptı qaşyp ketedı.
Myna deputattardyŋ özı psihoanaliktıŋ kömegıne jügınbegendıkten, adamdardyŋ bärın ajyrastyryp jatyr degen jaŋsaq tüsınıkte otyr. Būl bızge jabylǧan jala dep esepteimın.
Men özım kışkene statistika jürgızdım öz qyzmetımnıŋ aiasynda ǧana: sonda soŋǧy bır jylda ajyrasudyŋ aldynda tūrǧan otbasylardyŋ 90 paiyzynyŋ otbasyn saqtap qaluyna yqpal ettık. Qalǧan 10-15 paiyzy jeke faktorlarynyŋ sebebınen özgeşe şeşım şyǧarady. Ashat myrza özı kelıp klientterımızdıŋ arasynan jasyryn saualnama ötkızse, özı de psiholoniianyŋ jaǧymdy äserıne özı de kuä bolar ma edı dep oilaimyn.
– Zaŋda psihologtyŋ mındetterı basym, qūqyqtary tolyqqandy qamtylmaǧan deidı ärıptesterıŋız. Sızdıŋ közqarasyŋyz qandai?
– Bızde psihikalyq auytqularmen jūmys ısteitın jaǧdailar da bar. Keibır adamdar psihiatrǧa barmaidy, bıraq solarmen bız jūmys ısteimız. Onyŋ ışınde diagnostika bar: nevroz, psihoz, şekaralyq (pogranichnyi) küiler bar.
Mysaly, şekaralyq küidegı adam aşuly bolady, agressiiasy boluy mümkın. Ol tek bır adamǧa emes – ükımetke de qarsy, qoǧamǧa da qarsy, taǧdyrǧa da qarsy, tıptı öz jaqyndaryna da qarsy bolady. Osyndai kürdelı jaǧdailarmen jūmys ısteu oŋai emes.
Sondyqtan erteŋ sondai adamǧa ūnamaityn bır söz aittyŋ ba boldy, senı kınälap jazuy mümkın. Qazır menı alaŋdatatyny – deputattar qabyldap otyrǧan zaŋ nätijesınde keide klientke qoiǧan ūnamsyz sūraqtary üşın psihologty sotqa jetekteuı mümkın. Sondyqtan aldaǧy uaqytta mūndai ısterdıŋ köbeietın türı bar. Zaŋgerler de, mamandar da mūny tüsınuı kerek – būl belgılı bır deŋgeide zaŋdy qūbylys. Sebebı ärbır klient psihologtyŋ jūmysyna belgılı bır kezeŋde narazylyq bıldıruı mümkın.
Qazaqşa aitsaq, soqqyny özımızge alamyz. Būl da soǧan ūqsaidy. Keide adam 20-25 jyl boiy jinalǧan renışın – ata-anasyna degen, ömırıne degen narazylyǧyn – terapiia kezınde şyǧara bastaidy. Sol kezde būl aşu-yza mamanǧa baǧyttaluy mümkın.
Psihologiiada mūny «tasymal» (perenos) deidı. Iаǧni klient ışkı sezımderın terapevtke köşıredı. Bır jaǧynan, ol mamandy jek körıp tūrǧandai körınedı. Bıraq sonymen qatar, özınıŋ ışkı mäselelerın şeşuge, qarym-qatynastaryn retteuge tyrysady.
Al psiholog sol kezde käsıbi şekarasyn saqtap, klientten aqy ala otyryp, onyŋ auyr sözderı men jaǧymsyz emosiialaryna tötep beruı kerek. Būl – mamannyŋ jūmysynyŋ bır bölıgı.
Osy jerde taǧy bır sūraq tuyndaidy. Nege zaŋda bızge ziian keltıretın jaittar qamtylmaǧan? Menıŋ iutub arnamda nemese äleumettık jelı paraqşalarynda maǧan türlı balaǧat sözder jazady, keibırı ony menıŋ kabinetımde de aitady. Nege būl zaŋ menı osyndai dünielerden qorǧamaidy? Ärine, bızde qūpiialylyq saqtaluy qajet, men mūny tek öz superviziiamda aityp talqylap, öz jaramdy emdep şyǧamyn. Degenmen zaŋda osy dünieler de eskerıluı tiıs.
– Äŋgımeŋızge raqmet!
