Qazaqstannyŋ eŋbek sıŋırgen qairatkerı, filologiia ǧylymdarynyŋ doktory, professor, «Tıl janaşyry» qūrmet belgısınıŋ iegerı Asyly Osman özınıŋ ömır täjıribesın aityp, memlekettık tıldı damytu tetıkterı, türkı halyqtaryna ortaq latyn älıpbiınıŋ qoldanyluy, ǧylym salasyn damytudyŋ alǧy şarttary boiynşa bırqatar oi-paiymdarymen bölıstı.
STALİN JYLATQAN HALYQTY JŪBATQAN QAZAQ
– Asyly apa, sız köptı körgen tūlǧasyz. Basyŋyzdan ötken qiyn-qystau keŋezder turaly syr şertseŋız...
– Äŋgımenı ärıden bastaiyn. Maǧan tuǧan jerden görı, tūrǧan jerım ystyq. Äitse de, tegıŋ şyqqan jerdı de qūrmet tūtudy ūmytpaǧan jön. Äzerbaijannyŋ «Asly-Kerem» degen dastany bar eken. Sodan atymdy Asyly qoiypty. Tūrǧan jerımnıŋ tuynyŋ biık, tūǧyry berık, suynyŋ tūnyq, topraǧynyŋ tūtas, auyzbırşılıgı bekem bolǧanyn qalaimyn. Tuǧan jerım qazır Gruziianyŋ aumaǧynda qalypty. Bır jyldary baryp Havet deitın auyldy aralap kördım. Ol jaqta üilerdı tastan qalaidy eken. Terezelerı üidı töbesıne deiın salynǧan. Tabiǧaty, suy-nuy keremet. Bıraq qabırlerdı taptap ketkendı körgende köŋılge mūŋ, közıme jas keldı. Qanşa degenmen babalar mäŋgılık qonys tapqan meken ǧoi. Qazır ol jerlerde köbıne armiandar jasaidy. Ol auyl Türkiiaǧa jaqyn şekarada ornalasqan. Būryn aǧyn sudyŋ arǧy betınde türıkter taiap kelıp «Türkiia tarapyna ötıŋder, tuysqan halyqpyz» dep jiı aitypty. Dese de, kım tuǧan jerınen jyraqtaǧandy qalar dersıŋ?!
Stalinnıŋ ozbyr saiasaty bastalyp, Beriianyŋ şolaq belsendılıgı eşkımdı aiamady. 1944 jyly, 14 qazanda sol jerdegı halyqtardy jan-jaqqa jer audarady. Onyŋ aldynda sol eldımeken tūsyna äzerbaijandarǧa temır jol saldyryp, keiın er adamdardy äskerge alǧan. Ülkenderdıŋ aituy boiynşa, tüngı saǧat 3-te amerikalyq maşinamen kelgen, suyq qarulanǧan äskeri adamdar köşudı būiyrady. Men sol kezde nebärı 3 jasta ekenmın. Tün jarymda tösek saluly, qūjat joǧalyp qalsa da, jylǧan bala, eŋıregen ana köz-jasyna qaramapty. Tıptı keibır adamdar qaityp kelemız degen ümıtpen bırneşe zattaryn tyǧyp ketıptı. Sol tünı it ürıp, siyr möŋırep, qorada qoi qalyp qoiady. Dünie-mülıkterın tügel alyp ketuge rūqsat bermeptı. Sodan Borjomi degen jerge alyp kelıp, qanşama üidıŋ adamdaryn mal tasityn poiyzdyŋ vagondaryna artypty. Äbden üreilengen halyq teŋızge, özenge aparyp tastai ma dep qorqypty. Jolda qaitys bolǧandardy tastap laqtyryp ketıptı. Sodan qariialar, balalar, analar qinalyp, azyp-tozǧan körınedı. Sonda poiyzdyŋ basy Astrahanǧa būrylǧanda baryp, älgı küdık seiılıptı. Söitıp Qazaqstan aumaǧyna kırgennen bastap Qyzylordaǧa, Şymkentke bır-bır vagonnan aǧytyp tastap kete berıptı. Bızdıŋ otbasyn Oŋtüstık Qazaqstannyŋ Tülkıbas beketıne alyp kelıptı. Är auylǧa at arba, ögız arba, şanamen 5-10 üiden bölıptı. Sondai qiyn-qystau kezde darhan köŋıldı, meiırban qazaq halqy üiı bolsa bır bölmesın, bır bölme bolsa būryşyn berıp panalatqan. Sondyqtan da «Stalin jylatqan halyqty, jūbatqan qazaq» ärqaşan aityp jüremın...Qazaq elıne myŋ alǧys!!!
1989 jyly «Men qazaqqa mäŋgı qaryzdarmyn» dep maqala jazǧanmyn. Qiyn zamanda qūqai körıp, jer auyp, qinalyp kelgen özge etnostar da qūşaǧyn jaiǧan, bauyryna basqan, barymen bölısken qazaq ūltyna özderın qaryzdar sanaidy dep oilaimyn. Bızdıŋ qazaqtyŋ boiyna darhandyǧy dalasynan daryǧan, tektılıkke babasynan jaryǧan. Tektılıgımen, darhandyǧymen menıŋ qazaǧymdy älemde eşbır ūltpenen salystyra almaimyn. Bärınen maǧan joǧary tūratyn ol – qazaq. Öitkenı zūlmat kezde qolyn ūşyn sozdy, şölde saialatty, boranda panalatty. Qazaqtyŋ qany da, jany da taza. Būl jūrt – jetı atasyn jetık bıletın, törıne şyǧarsa da, töbesıne şyǧarmaityn, alysty jaqyndatatyn, arazdy tatulastyratyn, tektı halyq. Qūdaidyŋ meiırım-şapaǧaty tüsken ūlt. Qazaq sözın oŋnan solǧa, soldan oŋǧa qarai oqysaŋ da qazaq bolyp şyǧady. Bügınge deiın eşkımdı alalamai, ūltyna, dınıne, näsılıne bölıp-jarmai, tatu-tättı bır şaŋyraq astynda ǧūmyr keşıp kelemız. Myŋ da bır täube! Mūndai şarapatty eşqaşan ūmytpau kerek. Bırlıktıŋ qadır-qasietın bılgen abzal.
– Otbasynda qandai tälım-tärbie kördıŋız?
– Osynda kelgennen soŋ da qyzu tırşılık jalǧasady. Anamyz ortalyqqa baryp as-auqat äkelemız dep suyqqa toŋyp, suyq tigızıptı. Sodan anam 4 jasymda qaitys bolady. Ata-anamyzdan 3 ūl, 3 qyz jalpy 6 bala taradyq. Äkemız Älidıŋ keremettıgı – ana da, äke de bola bıldı. Özı jas kezınde äskerde bolyp aiaqtarynan jaraqattanypty. Altauymyzdy baǧyp-qaǧyp ösırdı. Sol şaqta ülken äpkem 9 jasta eken. Marqūm Gülsara äpkemız mektepke de barmai bızge qarady. Ülken aǧaiym ekeuı äkeme järdemşı boldy. Körşımız Aitbike jeŋgei üi tırşılıgıne järdemdesıp tūrdy. Osylaişa jartymyz oqydyq, qalǧany oqi almadyq. Özımnen ülken aǧam Mäjılıs mekteptı altyn medalǧa bıtırıp, äl-Farabi universitetın mehanika jäne matematika salasynda üzdık aiaqtap, myqty maman atandy. Menen keiıngı sıŋlım Äsiia biologiia salasynda qyzmet ıstep, 42 jasynda därıgerlerdıŋ olqylyǧynan dünie saldy. Odan qyz ǧana bar.
Ol zaman eldıŋ tūrmysynyŋ auyr kezı edı ǧoi. Masaq terdık, balyq aulap jedık, söitıp ömır sürıp jattyq. Äkem Äli bızdı oqy dep te, oqy ma dep te jelkelegen joq. Äkei «menıŋ tılımdı alsaŋdar, pedagog bolyŋdar, ūstazdyŋ eşkımge qiianattyǧy joq» deitın. Bızder ol uaqytta oiyn balasymyz. Köşede qazaqşa söilep daǧdylanyp qalsaq kerek-tı. Sonda äkemız «üide äzerbaijanşa, syrtta qazaqşa söilei berıŋder, äitpese jūrt menı jūrtym öz tılın üiretpeptı dep küstanalaidy ǧoi» deitın. Būl onyŋ ūlylyǧy men paiym-parasaty dep bılemız. Ol kısı ömırbaqi bızdı ösırıp jetkızıp, «senderdı özge äieldıŋ qas-qabaǧyna jäuteŋdetpeimın» dep ekınşı ret üilenbedı. Anamyzdyŋ oşaǧyn özgege aiyrbastamady. Ol uaqyttyŋ adamdarynyŋ köŋılı şat, auasy taza, suy tūnyq bolatyn, qairan kezder-ai!
– Ömır jolyŋyzdy qalai qalyptastyrdyŋyz?
– Auyldan ūzap, Türkıstanǧa jol tarttym, pedagogikalyq bılım aldym. Ata-anamnyŋ aitqan tılegın oryndadym desem bolady. Ūstazdyqqa den qoidym. Keiın Almatydaǧy Qazaq memlekettık qyzdar pedagogikalyq institutynyŋ filologiia fakultetınde oqyp, ony qazaq tılı men ädebietı mamandyǧy boiynşa üzdık bıtırdım. Ǧylymi ızdenıspen şūǧyldandym. Qazaqtyŋ körnektı türkolog-ǧalymy Nemat Kelımbetov aǧaidyŋ jetekşılıgımen ǧylymi däreje qorǧadym. Lingvistika salasynda eŋbektendım. Bızge Nemat aǧai «özıŋ jetım qozydai tırtınektemeseŋ, saǧan eşkım eşteŋe äkelıp bermeidı» deitın. Būl astarly oidy, älıge deiın ūǧyp-tüisınıp kelemız. Eŋbektenıp, tynbai ızdenıs jasap, eŋ bastysy alǧa ūmytylystyŋ arqasynda osy künge jettık. Qoǧamdyq jūmystarǧa belsene aralastyq. Älı de ömırden, täjıribeden körgen-tüigendı kezdeskende jastarǧa aityp, ülge önege etıp jürmız. Äne-mıne degenşe mereilı 85 jasqa taban tıredık. Bızdıŋ maqsat synap-mıneu emes, bolaşaq ūrpaq beibıt, tatu kün keşıp, öz tılınde söilep, patriot bolyp össe eken degen igı tılek qana. Bızderdıŋ jolymyz osylai qalyptasty.
TILDI DAMYTUDA BIRIZDILIK KEREK
– Qazaq tılın damuy qai deŋgeide dep oilaisyz?
– Qazır memlekettık tılge köŋıl bölınıp keledı. Olai bolatyny – qazaq ūltynyŋ demografiialyq ösımı artty. Memlekettık qoldau da bar. Auyl-aimaqtardan qalaǧa kelıp oqyp jatqan qazaq tıldı balalar qatary köbeidı. Qala qazaqtanbai, ıs önbeitını taǧy ras. Deitūrǧanmen daladan kelgen jastar qalaǧa kelıp assimiliiasiiaǧa tüsıp jatatyn jaǧdailar da bar ekendıgı jasyryn emes. Otbasyn qūryp keibırı öz balasyn orys, aǧylşyn mektepterıne beredı. Odan şyqqan bala qazaqy tälım-tärbieden maqūrym qalyp, tılı şūbarlanary haq.
Bız memlekettık qazaq tılınde bärımız söilep tūrsaq, bır-bırımızdı qazaqşa arqyly ūǧynyp-tüisınıp tūrsaq eken. Is-qaǧazdar qazaqşa toltyrylyp, būiryq qazaqşa şyǧyp, ötınım qazaqşa berılse degen niettemın. Memlekettık qyzmetke ornalasatyn adam qazaq tılınen jazbaşa, auyzşa emtihan tapsyryp baryp, sonyŋ nätijesınde qyzmetke alynǧany jön. Öitkenı qazaq elınıŋ tılın, tarihyn, mädenietın, dästür-saltyn, ädet-ǧūrpyn bılmei memleketke qyzmet etıp jarytpaidy. Memlekettık qyzmetke qazaq tılın bılmeitın adam qabyldanbauy tiıs. Sonda ǧana ol bıledı, eger qazaq tılın üirenbese Qazaqstanda nan joq, kün köre almaimyn dep oilap, özı üşın meŋgerıp alady. Iаǧni, qajettılık artty degen söz. Bızge kelgen AQŞ, Ūlybritaniianyŋ elşılerı nebärı 3-4 aida tıl syndyryp, hakım Abaidyŋ öleŋderın jatqa aityp, eldı taŋqaldyryp jür. Al ömır boiy qazaq jerınde tūryp qazaqşa tıl syndyrmau ūiat ıs! Al sonda qazaq tılınen jirenetındei basymyzǧa ne kün tudy? Türkıstan avtonomiiasyn qūrudy dıttep, Ortalyq Aziia, türkı elderın bırıktırmekşı bolǧan Mūstafa Şoqai «bala qai tılde bılım alsa, sol tılge qyzmet etedı» degen eken. Endeşe böbekejailardan bastap bärın tūtas qazaqşaǧa köşırgen abzal.
Tıl bılımınde ekı ūştylyq bar. Mäselen, «rahmet» degendı sözdı bırese «raqmet» dep şatastyryp jazyp jürmız. Ütır, nükte, syzyqşa siiaqty tynys belgılerın bırde qoiamyz, endıgıde alyp tastaimyz. Är zertteuşı özınıŋ hal-qadırınşe kıtap jazyp, termin oilap taba beretın bolǧan. Köşedegı kei jarnamanyŋ orysşasyn oqymasaŋ tüsınıksızdeu. Audarma jaǧyna jıtı nazar audarmasaq bolmaidy.
Sondyqtan el basşysyna tıkelei baǧynatyn joǧary memlekettık tıl komitetın qūrǧan jön. Memlekettık tıldı qadaǧalaityn, esep beretın, ärbır memlekettık organnan qazaq tılınıŋ oryndaluyn talap etetın eŋ joǧary memlekettık organ bolsa ǧana, olqylyqtar tüzelmek. Äitpese, ministrlık qūramyndaǧy komittetı ekınşı bıreu tyŋdamaidy. Qūzyretıne baǧynbaidy. Arnaiy ökıletı joǧary, tıldı baqylaityn, yqpaldy organ bolmauynan tıldı damytu ısı ılgerelemeidı. Sondai-aq är jerde bytyrap jürgen qoǧamdyq ūiymdar men ǧylymi-zertteu instituttardy bır ortalyqqa bırıktırıp, eger joǧarǧy memlekettık status alǧan jaǧdaida Tıl komitetıne baǧyndyrsaq qūba-qūp bolar edı. Qalaida qazaq tılınıŋ ortaq konsepsiiasyn jasap şyǧaru qajet bolyp tūr. Tıl turaly arnaiy zaŋ qabyldau kerek. Sol sebeptı de elordadan auylǧa deiın qazaq tılınıŋ qoldanyluy jaiynda talap engızılse, sūranys artady, el-jūrt quanyp qalar edı. Şetelden keletın märtebelı qonaqtarmen qazaq tılınde söilesıp, qazaq tılınde şyǧaryp saluymyz kerek. Būl da bızdıŋ derbes el ekendıgımızdıŋ aiǧaǧy. Öitkenı bızdıŋ elge keletın ärbır meiman, turist, saiahattauşy özın qazaq topyraǧynda jürgendei sezınıp, ūlttyq mädenietımızden habardar bolyp, öz elıne ǧajaiyp äser alyp oralyp, bızge tamsanyp qaitsa deimız.
ATA-ANA BALASYMEN QAZAQŞA TILDESSE, ORTA QALYPTASADY
– Qazır Almaty, Astana siiaqty ırı qalalarda ärtürlı tılde söilep jürgenderı körıp-estıp jürmız. Būǧan qalai qaraisyz?
– El prezidentı Qasym-Jomart Toqaev «Qazaq tılınıŋ memlekettık tıl retındegı rölı küşeiıp, ūltaralyq qatynas tılıne ainalatyn kezeŋı keledı dep esepteimın. Bıraq mūndai därejege jetu üşın bärımız daŋǧaza jasamai, jūmyla jūmys jürgızuımız kerek» degen bolatyn osydan jetı jyl būrynǧy Joldauynda. Rasynda, dabyra qylmai, öz ışımızde özımız qazaqşa söilep, tıldessek bolady ǧoi. Uaǧynda Halyq jazuşysy Şerhan Mūrtaza «tılsız halyq – balyq» dep edı. Tıldı qūrmetteu özgege emes, sız ben bızge qajet.
Ülken qalalarda qazaqşanyŋ qoldanyluy būrynǧydan täuır dep aityp öttım ǧoi. Äitse de, «ättegen-ai» joq emes. Maǧan bäzbıreuler «taŋnan keşke deiın qazaq tılı turaly aita beresıŋ, bıraq özderınıŋ ışınde söilemeitınderı de jeterlık qoi» dep dürse qaǧady. Äitkenmen «Qūdai qazaq tılın zor ettı, bılmeitınder qor ettı» dep tıl qatamyn. Ata-ana balasymen qazaqşa söilespeiınşe, öz ūltynyŋ özegıne tereŋ tamyr jıbermeiınşe bärı beker. Üide sen sol otbasynyŋ balasysyŋ, syrtqa şyqqan da sol ūlttyŋ aibynyn arqalaisyŋ. Bılım älemdık, tärbie ūlttyq boluy kerek. Özgenıŋ tılıne, dılıne, mädenietıne elıktep, adasyp qalmaiyq. Öz ūltyŋnyŋ tūnyǧyn lailap, özgenıŋ qaŋsyǧyn taŋsyq körgennen ne paida?!
Ūdaiy qaitalap aitamyn. Qazaq tılıne talap küşeimei, sūranys artpaidy. Ony körgen dala qazaǧy qalaǧa kelıp, tauy şaǧylyp, amalsyz orysşa nemese aǧylşynşa üiretuge mäjbür bolady. Qazaq tılın meŋgermei jatyp, özge tılderde sairap şyqqandardan ne qaiyr, ne ümıt? Japoniia 12-13 jasqa deiın, 7-synypqa aiaq basqanşa japon tılın, ädebietın, salt-sanasyn üiretedı. Odan keiın özge tılderdı qosady. Fransuz, nemıs bärı öz tılınde oqyp, jazyp, damyp, älemdık tehnologiia men mädeniettıŋ köşın bastap tūr.
Bız bır närsenı ūqpai kelemız. Qazaq tılı özge emes, özımızge auadai qajet. Sebebı qazaq tılınıŋ Qazaqstannan basqa barar jerı, basar tauy joq. Qazaq ata-babalarymyz ūlan-ǧaiyr dalany jaudan qorǧap, daudan aman saqtap, ūrpaqtaryna mūra ettı. Qazaq dalasynyŋ asty da, üstı da bailyq. Bız – saq, ǧūn, köne Türık qaǧanaty, Altyn Orda imperiialarynyŋ zaŋdy mūragerımız. Ata-babalarym at tūiaǧymen älemdı tübırlettı. Örkeniet pen mädeniettıŋ şamyn jaqty. San ǧasyrlar qoinauynan şyǧyp, däuırler qazanynda qainaǧan, daŋqty babalar pärmen bergen tıldı ūmytu, bızge tarihtyŋ aldynda da aiyp. Bılgenge marjan, ärine!
Ata-zaŋda qazaq tılı memlekettık tıl degen aiǧa taŋba basqandai anyq jazylǧan. Bıraq ekınşı tūrǧan resmi tıl – orysşany qoldanudy azaitpai jürmız. Bız nege özımız memlekettık statusy bar qazaq tılın qoldanbaimyz, soǧan taŋdanamyz? Qarap tūryp qarnyŋ aşady! Irgedegı elder arasynda tıl mäselesı bızde ǧana şeşılmegen. Būl kelesı buynnyŋ bas auruyna ainalyp barady. Halyq köbınese qazaqşa tıldesse de, resmi ıs-qaǧaz orysşa jürgızıledı. Qaǧaz-qūjat qazaqşalanbai, şarua şalqaimaidy. Osydan bıraz uaqyt būryn körşı Qyrǧyzstan özderınıŋ memlekettık qyzmetşılerıne qyrǧyz tılın meŋgerudı mındetteitın zaŋ qabyldap alypty. Al bız sol baiaǧy soqpaqpen älı kelemız. Qazaqstan – unitarly memleket. Būl eldıŋ iesı de, kiesı de qazaq. Qazaqtyŋ nany tättı, tılı aşy ma sonda? Osy otanda tūryp jatqan ūlt pen ūlystyŋ bärı qazaqşany bılıp, dästür-saltyn qūrmetteuge tiıspız. Tıl ortaq bolmai, jan ortaq bolmaidy. Būl oilardy ırıtu üşın emes, qaita bırıktıru üşın, ömırlık tärijebe süienıp aityp otyrmyz.
TÜBI BIR TÜRKIGE ORTAQ ÄLIPBİDIŊ BERERI KÖP
– Türkı halyqtarynyŋ ortaq älıpbiınıŋ bolǧandyǧyna qalai qaraisyz?
– Qūptaimyn! Keŋester odaǧy tarap, 1991 jyly är el öz tılın memlekettık statuspen aiqyndap aldy. Körşı bauyrlas Özbekstan, Äzerbaijan, Türkmenstan äldeqaşan latynşaǧa köşıp kettı. Al Türkiianyŋ tūŋǧyş kösemı Atatürık bolsa, 1923 jyly türık jazuyn latynşaǧa köşırıp, Europaǧa jyqyndatqany belgılı. Türıkter özderınıŋ leksikonyn äldeqaşan tolyqtyryp, ömırdıŋ bar salasynda qoldanady. Qazaqstan egemendık alǧan tūsta būl taqyryp jiı köterılıp jatty. ŪǦA akademigı, tıl-bılımın zertteuşı ǧalym Äbduäli Qaidar «qazaq tılı esıkten syǧalap tūrsa, bızdıŋ mäz-mairam bolǧanymyzdan ne paida?» degen tūǧyn. Sonau 1994 jyldyŋ özınde latyn älıpbiıne köşıp, türkı integrasiiasyna jaqyndai tüsu mäselesın kötergen bolatyn. Sol kezdegı müiızı qaraǧaidai qazaqtyŋ ziialy qauym ökılderı, tıl, dıl, dın mäselesın qalyptastyrudy közdep, dıttep, eŋbektenıp jatty. Bıraz şarua jasaldy da. Degenmen tolyqqandy qazaq tılın öz tūǧyryna qondyra almai kelemız. Qazaq tılın latynşaǧa köşırudıŋ ortaq emılesın tappasaq bolmaidy. Är jaqqa tartpai būrynǧy HH ǧasyrdyŋ basynda Alaş qairatkerlerı jasaǧan qazaqşa emılenı bügıngı zaman talaptaryna, internet, kompiuterge laiyqtap jasap şyǧaiyq. Osymen balabaqşa, mektep, JOO bılım, tälım-tärbie berıp, barlyq salada qoldanaiyq. Mıne, osymen mäsele bıtedı.
Qazaq tılı – türkı halyqtarynyŋ ışındegı arab-parsy özge tılderden kırme sözı az eŋ taza, öz qūnaryn saqtalǧan tıl. Altai tılderı ışındegı türkı jūrty boi tüzeitın tıl. Bır kezderı Äzerbaijan prezidentı İlham Aliev, Türkiia prezidentı Rejep Taiyp Erdoǧan qazaq tılınıŋ küllı türkıge ortaq qūnarly, närlı tıl ekendıgın aitypty. Demek, älemdık saiasatta orny bar köşbasşylardyŋ būlai aituy, tereŋnen syrt şertse kerek. Negızı qazaq tılınıŋ körer jaryǧy mol.
Türkı halyqtarynyŋ ortaq älıpbiınıŋ jasaluy öte qūptarlyq ıs. Endı onyŋ qoldanylu aiasyn oilastyryp, bärıne ortaq teŋ etu kerek. Sonda Altaidan Anadolyǧa deiıngı türkı jūrty bır jazuda jazyp-oqyp, ündese alsa, türkı halyqtarynyŋ yqpaldastyǧynyŋ artqandyǧy bolar edı.
KANDİDATTYQ, DOKTORLYQ QORǦAUDY ǦYLYMǦA QAITA ENGIZEIIK
– Sız ǧylymda ıstegen lingvist-ǧalymsyz. Bolon jüiesımen qatar būrynǧy kandidattyq, doktorlyq qorǧaudy qaita engızsek qaitedı?
– Ärine, qūba-qūp bolar edı. Bızdıŋ el 2010 jyly Bollon jüiesıne asyǧys-üsıgıs öttı. Dästürlı kandidattyq, doktorlyq qorǧaudy jauyp tastadyq. Būl qate şeşım boldy! Sol sebeptı de ǧylymnyŋ jaǧdaiy alaŋdatady. Bızden basqasynyŋ barlyǧy üş satyly bakalavr, magistr, PhD-men qatar, kandidattyq, doktorlyq qorǧaudy qatar alyp jür. Ekeuın bır-bırıne qarsy qoimaiyq. Bälkım, şetelge ketkısı kelgender syrttan qorǧap keler. Büite bersek, naǧyz ǧylymmen ainalysatyn ǧylymi kadrdy joiyp alamyz. Olardan jön- josyqsyz, esep sūratyp, qyspaqqa sala bergennen tük şyqpaidy. Ǧylym – şyǧarmaşylyq ızdenıs. Ǧalymdardy türlı kedergıden qorǧap, äleumettık jaǧdaiyn jasap, päter berıp, jalaqysyn arttyryp, äleumettık mäselesın şeşu kerek. Qai ūlt öz ǧalymyna janaşyrlyqpen qaraidy, sol ūlt naǧyz ǧylym men jaŋaşyldyqtyŋ özegıne ainalady. Jiı-jiı aǧylşynşa, orysşa esep sūratyp, tekseru jasap, esten tandyra bermeu qajet. Onsyz da ŪǦA älı qalpyna kelmedı. TMD aumaǧynda akademiialardyŋ bärı memleket qamqorlyǧynda. Qūramyndaǧy instituttardyŋ barşasy jūmys ıstep tūr. Demek, olarda ǧylymi ızdenıs, qamqorlyq bar degen söz.
«Menı qūrtqan kökşolaq...» degendei, qazaq ǧylymy men bılımın qūrtyp jatqan sol – bolon jüiesı. Būl – şeteldıŋ solaqai saiasaty. Bız tym elıktegış bolyp aldyq. Bıreuler 12 jyldyq bılım beruge köşpekşı. Bır aqylgöi şyǧyp 15 jyl dese, soǧan da bas şūlǧi beruımız kerek pe? Joq, janym! Aidaǧanǧa könıp, aitqanǧa jüre beretın papuastardyŋ elı emespız. Ūltqa qyzmet qylar, el tızgınder bolmaǧandyqtan, ǧylym men bılımnıŋ şyraǧdany janbai tūr. Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ instituttary özıne qaityp, tūtas ǧylymi ortalyq Ǧylym ordasynyŋ özı, biudjetı, küşı bolsa deimız. Sonda ǧana ǧylymǧa jastar kelıp, ǧylymi jaŋalyqtar aşylyp, jetıstıkter bolar edı.
Qazaqtyŋ basy ısteitın, bılgır ǧalymdary äldeqaşan şetelge, bizneske jäne t.b. mekemelerge kettı. Ǧylymi kadr azaidy. Ūsaq-tüiek mädeni ortalyqtardan akademiianyŋ aiyrmaşylyǧy bolmai qaldy. Osyǧan qalai janyŋ aşymaidy? Köŋılde «nege» degen sūraq köp. Ǧylym salasy adamdarynyŋ bala-şaǧasyn asyraimyn, kredit-ipotekany jabamyn dep universitette, kolledjde, taǧy basqa mekemelerde qosymşa ıstep jürgendıgı janǧa batady. Bır taqyrypty joba retınde 5 jylǧa bekıttırıp, sodan qomaqty ailyq alyp, künkörıske alaŋdamai, ǧalymdar jūmys jasaityn künge jeteiıkşı. Ägäräki, ǧalym qu tırşılıktı oilap, ärı-berı şapqylap jürse, onda ǧylymnyŋ künı qaraŋ. Ǧylym adamyn mazalamaiyq. Qaita ǧalymdardyŋ äleumettık jaǧdaiyn şeşıp, türlı äkımşılık kedergılerdı alyp tastaiyq. Qazaq «ǧalymnyŋ haty ölmeidı» dep tekke tämsıldemegen.
Būryn aldymenen ǧylym kandidattyǧyn qorǧaityn. Keiın doktorlyq dissertasiiasyn sättı qorǧasa, öz salasy boiynşa ǧylym doktory atanatyn. Baiaǧyda ǧylymi jūmys belgılı bır tärtıppen, ret-retımen jüzege asatyn. Ilgerıde, tıptı ǧylymǧa beiımı bar, ömırın ǧylymǧa arnaǧan adamdar monografiia jazyp, ǧylymi ızdenıs jasasa, ǧylymi ataq berıptı. Kördıŋız be, är närsenıŋ öz jönı bolǧan. Qazırgıdei aǧylşyn bılmeseŋ, ǧylymnan aulaq jür demeitın. Bırınşı kezekte ǧylymi potensialǧa qaraityn. Söitıp baryp taqyryp bekıtu, ǧylymi ızdenıs jasau, qorǧau jüzege asatyn.
Ärbır ūlttyŋ özındık erekşelıgıne qarau kerek. Mäselen, tarihtan qorǧaǧanda sız özge tarihşylardy oqisyz, deitūrǧanmen özıŋızdıŋ ǧana tarihyŋyzdy däiektep jazasyz. Tıldı de salystyryp aitasyz, bıraq qazaqtyŋ tılınıŋ erekşelıkterın tızıp däleldeuge tyrysaryŋyz anyq. Mıne, būl ūlttyq ǧylym.
Qazaq tılınen ǧylymi däreje qorǧaimyn degen janǧa taqyryp jeterlık. Köneden kele jatqan keibır sözder arhaizmge ainalyp barady. Keide ūqpai, sözdıkten maǧynasyn oqimyz. Qazaqtyŋ qoldanystan şyǧyp qalǧan töl sözderın barşaǧa bıldıru kerek. Qazaqtyŋ tılı – bai tıl. Kez kelgen ūlttyŋ tılı özge tılden söz alady. Tıldı özge kırme sözdermen baiytqanymyz jön-aq, bıraq öz qalybymyzdy būzyp almaiyq. Eger şyndyqqa kelsek, barlyq dünie şyǧys elderınıŋ dünietanymynan alynǧan. Maqtanyp aitamyn, eŋ aqyry kün de şyǧystan şyǧady. Aitarymyz, ǧylym qazaqşa boluy kerek.
Eldıŋ ışınde otanşyl azamattar köp. Äsırese, qazaqtyŋ auyldan şyqqan jastaryn qoldaiyq. Qazaqtyŋ bılımdı, ruhty jastaryn joǧary lauazymǧa kötereiık. Kıleŋ şendı-şekpendınıŋ ūrpaǧyn köteretın zaman öttı. Tamyr-tanystyqpen kelgen kadr ümıttı aqtamady. Bızge qazaqşa oilaityn, qazaqşa tüs köretın, qazaqi mentalitettegı jas ūrpaq qajet. Qazaq elınıŋ bolaşaǧy – qazaqi azamattardyŋ qolynda. Al özınıŋ bolaşaǧyn qazaqpen bailanystyratyn ärbır etnos Qazaqstandy damytuǧa üles qosuǧa mındettı. Qiyn-qystau zamanda qazaq özgege pana boldy, jerūiyqqa ainaldy. El men jerdıŋ iesı, memleket qūrauşy ūlt – qazaqqa qyzmet qylatyn kez jettı. Jaratqan iem, elımızdı tötennen kelgen apattan, bäle-jaladan saqtasyn. Qazaǧymnyŋ bırlıgı myqty bolyp, jarqyn bolaşaǧy alda bolsyn!
Sūhbattasqan Oljas Joldybai
