قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ء«تىل جاناشىرى» قۇرمەت بەلگىسىنىڭ يەگەرى اسىلى وسمان ءوزىنىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ايتىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ تەتىكتەرى، تۇركى حالىقتارىنا ورتاق لاتىن ءالىپبيىنىڭ قولدانىلۋى، عىلىم سالاسىن دامىتۋدىڭ العى شارتتارى بويىنشا بىرقاتار وي-پايىمدارىمەن ءبولىستى.
ستالين جىلاتقان حالىقتى جۇباتقان قازاق
– اسىلى اپا، ءسىز كوپتى كورگەن تۇلعاسىز. باسىڭىزدان وتكەن قيىن-قىستاۋ كەڭەزدەر تۋرالى سىر شەرتسەڭىز...
– اڭگىمەنى ارىدەن باستايىن. ماعان تۋعان جەردەن گورى، تۇرعان جەرىم ىستىق. ايتسە دە، تەگىڭ شىققان جەردى دە قۇرمەت تۇتۋدى ۇمىتپاعان ءجون. ازەربايجاننىڭ «اسلى-كەرەم» دەگەن داستانى بار ەكەن. سودان اتىمدى اسىلى قويىپتى. تۇرعان جەرىمنىڭ تۋىنىڭ بيىك، تۇعىرى بەرىك، سۋىنىڭ تۇنىق، توپراعىنىڭ تۇتاس، اۋىزبىرشىلىگى بەكەم بولعانىن قالايمىن. تۋعان جەرىم قازىر گرۋزيانىڭ اۋماعىندا قالىپتى. ءبىر جىلدارى بارىپ حاۆەت دەيتىن اۋىلدى ارالاپ كوردىم. ول جاقتا ۇيلەردى تاستان قالايدى ەكەن. تەرەزەلەرى ءۇيدى توبەسىنە دەيىن سالىنعان. تابيعاتى، سۋى-نۋى كەرەمەت. بىراق قابىرلەردى تاپتاپ كەتكەندى كورگەندە كوڭىلگە مۇڭ، كوزىمە جاس كەلدى. قانشا دەگەنمەن بابالار ماڭگىلىك قونىس تاپقان مەكەن عوي. قازىر ول جەرلەردە كوبىنە ارمياندار جاسايدى. ول اۋىل تۇركياعا جاقىن شەكارادا ورنالاسقان. بۇرىن اعىن سۋدىڭ ارعى بەتىندە تۇرىكتەر تاياپ كەلىپ «تۇركيا تاراپىنا وتىڭدەر، تۋىسقان حالىقپىز» دەپ ءجيى ايتىپتى. دەسە دە، كىم تۋعان جەرىنەن جىراقتاعاندى قالار دەرسىڭ؟!
ءستاليننىڭ وزبىر ساياساتى باستالىپ، بەريانىڭ شولاق بەلسەندىلىگى ەشكىمدى ايامادى. 1944 جىلى، 14 قازاندا سول جەردەگى حالىقتاردى جان-جاققا جەر اۋدارادى. ونىڭ الدىندا سول ەلدىمەكەن تۇسىنا ازەربايجاندارعا تەمىر جول سالدىرىپ، كەيىن ەر ادامداردى اسكەرگە العان. ۇلكەندەردىڭ ايتۋى بويىنشا، تۇنگى ساعات 3-تە امەريكالىق ماشينامەن كەلگەن، سۋىق قارۋلانعان اسكەري ادامدار كوشۋدى بۇيىرادى. مەن سول كەزدە نەبارى 3 جاستا ەكەنمىن. ءتۇن جارىمدا توسەك سالۋلى، قۇجات جوعالىپ قالسا دا، جىلعان بالا، ەڭىرەگەن انا كوز-جاسىنا قاراماپتى. ءتىپتى كەيبىر ادامدار قايتىپ كەلەمىز دەگەن ۇمىتپەن بىرنەشە زاتتارىن تىعىپ كەتىپتى. سول ءتۇنى يت ءۇرىپ، سيىر موڭىرەپ، قورادا قوي قالىپ قويادى. دۇنيە-مۇلىكتەرىن تۇگەل الىپ كەتۋگە رۇقسات بەرمەپتى. سودان بورجومي دەگەن جەرگە الىپ كەلىپ، قانشاما ءۇيدىڭ ادامدارىن مال تاسيتىن پويىزدىڭ ۆاگوندارىنا ارتىپتى. ابدەن ۇرەيلەنگەن حالىق تەڭىزگە، وزەنگە اپارىپ تاستاي ما دەپ قورقىپتى. جولدا قايتىس بولعانداردى تاستاپ لاقتىرىپ كەتىپتى. سودان قاريالار، بالالار، انالار قينالىپ، ازىپ-توزعان كورىنەدى. سوندا پويىزدىڭ باسى استراحانعا بۇرىلعاندا بارىپ، الگى كۇدىك سەيىلىپتى. ءسويتىپ قازاقستان اۋماعىنا كىرگەننەن باستاپ قىزىلورداعا، شىمكەنتكە ءبىر-ءبىر ۆاگوننان اعىتىپ تاستاپ كەتە بەرىپتى. ءبىزدىڭ وتباسىن وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇلكىباس بەكەتىنە الىپ كەلىپتى. ءار اۋىلعا ات اربا، وگىز اربا، شانامەن 5-10 ۇيدەن ءبولىپتى. سونداي قيىن-قىستاۋ كەزدە دارحان كوڭىلدى، مەيىربان قازاق حالقى ءۇيى بولسا ءبىر بولمەسىن، ءبىر بولمە بولسا بۇرىشىن بەرىپ پانالاتقان. سوندىقتان دا «ستالين جىلاتقان حالىقتى، جۇباتقان قازاق» ارقاشان ايتىپ جۇرەمىن...قازاق ەلىنە مىڭ العىس!!!
1989 جىلى «مەن قازاققا ماڭگى قارىزدارمىن» دەپ ماقالا جازعانمىن. قيىن زاماندا قۇقاي كورىپ، جەر اۋىپ، قينالىپ كەلگەن وزگە ەتنوستار دا قۇشاعىن جايعان، باۋىرىنا باسقان، بارىمەن بولىسكەن قازاق ۇلتىنا وزدەرىن قارىزدار سانايدى دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ بويىنا دارحاندىعى دالاسىنان دارىعان، تەكتىلىككە باباسىنان جارىعان. تەكتىلىگىمەن، دارحاندىعىمەن مەنىڭ قازاعىمدى الەمدە ەشبىر ۇلتپەنەن سالىستىرا المايمىن. بارىنەن ماعان جوعارى تۇراتىن ول – قازاق. ويتكەنى زۇلمات كەزدە قولىن ۇشىن سوزدى، شولدە سايالاتتى، بوراندا پانالاتتى. قازاقتىڭ قانى دا، جانى دا تازا. بۇل جۇرت – جەتى اتاسىن جەتىك بىلەتىن، تورىنە شىعارسا دا، توبەسىنە شىعارمايتىن، الىستى جاقىنداتاتىن، ارازدى تاتۋلاستىراتىن، تەكتى حالىق. قۇدايدىڭ مەيىرىم-شاپاعاتى تۇسكەن ۇلت. قازاق ءسوزىن وڭنان سولعا، سولدان وڭعا قاراي وقىساڭ دا قازاق بولىپ شىعادى. بۇگىنگە دەيىن ەشكىمدى الالاماي، ۇلتىنا، دىنىنە، ناسىلىنە ءبولىپ-جارماي، تاتۋ-ءتاتتى ءبىر شاڭىراق استىندا عۇمىر كەشىپ كەلەمىز. مىڭ دا ءبىر تاۋبە! مۇنداي شاراپاتتى ەشقاشان ۇمىتپاۋ كەرەك. بىرلىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلگەن ابزال.
– وتباسىندا قانداي ءتالىم-تاربيە كوردىڭىز؟
– وسىندا كەلگەننەن سوڭ دا قىزۋ تىرشىلىك جالعاسادى. انامىز ورتالىققا بارىپ اس-اۋقات اكەلەمىز دەپ سۋىققا توڭىپ، سۋىق تيگىزىپتى. سودان انام 4 جاسىمدا قايتىس بولادى. اتا-انامىزدان 3 ۇل، 3 قىز جالپى 6 بالا تارادىق. اكەمىز ءاليدىڭ كەرەمەتتىگى – انا دا، اكە دە بولا ءبىلدى. ءوزى جاس كەزىندە اسكەردە بولىپ اياقتارىنان جاراقاتتانىپتى. التاۋىمىزدى باعىپ-قاعىپ ءوسىردى. سول شاقتا ۇلكەن اپكەم 9 جاستا ەكەن. مارقۇم گۇلسارا اپكەمىز مەكتەپكە دە بارماي بىزگە قارادى. ۇلكەن اعايىم ەكەۋى اكەمە جاردەمشى بولدى. كورشىمىز ايتبيكە جەڭگەي ءۇي تىرشىلىگىنە جاردەمدەسىپ تۇردى. وسىلايشا جارتىمىز وقىدىق، قالعانى وقي المادىق. وزىمنەن ۇلكەن اعام ءماجىلىس مەكتەپتى التىن مەدالعا ءبىتىرىپ، ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتىن مەحانيكا جانە ماتەماتيكا سالاسىندا ۇزدىك اياقتاپ، مىقتى مامان اتاندى. مەنەن كەيىنگى ءسىڭلىم ءاسيا بيولوگيا سالاسىندا قىزمەت ىستەپ، 42 جاسىندا دارىگەرلەردىڭ ولقىلىعىنان دۇنيە سالدى. ودان قىز عانا بار.
ول زامان ەلدىڭ تۇرمىسىنىڭ اۋىر كەزى ەدى عوي. ماساق تەردىك، بالىق اۋلاپ جەدىك، ءسويتىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتتىق. اكەم ءالي ءبىزدى وقى دەپ تە، وقى ما دەپ تە جەلكەلەگەن جوق. اكەي «مەنىڭ ءتىلىمدى الساڭدار، پەداگوگ بولىڭدار، ۇستازدىڭ ەشكىمگە قياناتتىعى جوق» دەيتىن. بىزدەر ول ۋاقىتتا ويىن بالاسىمىز. كوشەدە قازاقشا سويلەپ داعدىلانىپ قالساق كەرەك-ءتى. سوندا اكەمىز «ۇيدە ازەربايجانشا، سىرتتا قازاقشا سويلەي بەرىڭدەر، ايتپەسە جۇرت مەنى جۇرتىم ءوز ءتىلىن ۇيرەتپەپتى دەپ كۇستانالايدى عوي» دەيتىن. بۇل ونىڭ ۇلىلىعى مەن پايىم-پاراساتى دەپ بىلەمىز. ول كىسى ومىرباقي ءبىزدى ءوسىرىپ جەتكىزىپ، «سەندەردى وزگە ايەلدىڭ قاس-قاباعىنا جاۋتەڭدەتپەيمىن» دەپ ەكىنشى رەت ۇيلەنبەدى. انامىزدىڭ وشاعىن وزگەگە ايىرباستامادى. ول ۋاقىتتىڭ ادامدارىنىڭ كوڭىلى شات، اۋاسى تازا، سۋى تۇنىق بولاتىن، قايران كەزدەر-اي!
– ءومىر جولىڭىزدى قالاي قالىپتاستىردىڭىز؟
– اۋىلدان ۇزاپ، تۇركىستانعا جول تارتتىم، پەداگوگيكالىق ءبىلىم الدىم. اتا-انامنىڭ ايتقان تىلەگىن ورىندادىم دەسەم بولادى. ۇستازدىققا دەن قويدىم. كەيىن الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقىپ، ونى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىردىم. عىلىمي ىزدەنىسپەن شۇعىلداندىم. قازاقتىڭ كورنەكتى تۇركولوگ-عالىمى نەمات كەلىمبەتوۆ اعايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي دارەجە قورعادىم. لينگۆيستيكا سالاسىندا ەڭبەكتەندىم. بىزگە نەمات اعاي ء«وزىڭ جەتىم قوزىداي تىرتىنەكتەمەسەڭ، ساعان ەشكىم ەشتەڭە اكەلىپ بەرمەيدى» دەيتىن. بۇل استارلى ويدى، الىگە دەيىن ۇعىپ-ءتۇيسىنىپ كەلەمىز. ەڭبەكتەنىپ، تىنباي ىزدەنىس جاساپ، ەڭ باستىسى العا ۇمىتىلىستىڭ ارقاسىندا وسى كۇنگە جەتتىك. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاستىق. ءالى دە ومىردەن، تاجىريبەدەن كورگەن-تۇيگەندى كەزدەسكەندە جاستارعا ايتىپ، ۇلگە ونەگە ەتىپ ءجۇرمىز. انە-مىنە دەگەنشە مەرەيلى 85 جاسقا تابان تىرەدىك. ءبىزدىڭ ماقسات سىناپ-مىنەۋ ەمەس، بولاشاق ۇرپاق بەيبىت، تاتۋ كۇن كەشىپ، ءوز تىلىندە سويلەپ، پاتريوت بولىپ وسسە ەكەن دەگەن يگى تىلەك قانا. بىزدەردىڭ جولىمىز وسىلاي قالىپتاستى.
ءتىلدى دامىتۋدا بىرىزدىلىك كەرەك
– قازاق ءتىلىن دامۋى قاي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟
– قازىر مەملەكەتتىك تىلگە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ولاي بولاتىنى – قازاق ۇلتىنىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ارتتى. مەملەكەتتىك قولداۋ دا بار. اۋىل-ايماقتاردان قالاعا كەلىپ وقىپ جاتقان قازاق ءتىلدى بالالار قاتارى كوبەيدى. قالا قازاقتانباي، ءىس ونبەيتىنى تاعى راس. دەيتۇرعانمەن دالادان كەلگەن جاستار قالاعا كەلىپ اسسيميلياتسياعا ءتۇسىپ جاتاتىن جاعدايلار دا بار ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. وتباسىن قۇرىپ كەيبىرى ءوز بالاسىن ورىس، اعىلشىن مەكتەپتەرىنە بەرەدى. ودان شىققان بالا قازاقى ءتالىم-تاربيەدەن ماقۇرىم قالىپ، ءتىلى شۇبارلانارى حاق.
ءبىز مەملەكەتتىك قازاق تىلىندە ءبارىمىز سويلەپ تۇرساق، ءبىر-ءبىرىمىزدى قازاقشا ارقىلى ۇعىنىپ-ءتۇيسىنىپ تۇرساق ەكەن. ءىس-قاعازدار قازاقشا تولتىرىلىپ، بۇيرىق قازاقشا شىعىپ، ءوتىنىم قازاقشا بەرىلسە دەگەن نيەتتەمىن. مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاساتىن ادام قازاق تىلىنەن جازباشا، اۋىزشا ەمتيحان تاپسىرىپ بارىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە قىزمەتكە الىنعانى ءجون. ويتكەنى قازاق ەلىنىڭ ءتىلىن، تاريحىن، مادەنيەتىن، ءداستۇر-سالتىن، ادەت-عۇرپىن بىلمەي مەملەكەتكە قىزمەت ەتىپ جارىتپايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ادام قابىلدانباۋى ءتيىس. سوندا عانا ول بىلەدى، ەگەر قازاق ءتىلىن ۇيرەنبەسە قازاقستاندا نان جوق، كۇن كورە المايمىن دەپ ويلاپ، ءوزى ءۇشىن مەڭگەرىپ الادى. ياعني، قاجەتتىلىك ارتتى دەگەن ءسوز. بىزگە كەلگەن اقش، ۇلىبريتانيانىڭ ەلشىلەرى نەبارى 3-4 ايدا ءتىل سىندىرىپ، حاكىم ابايدىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ، ەلدى تاڭقالدىرىپ ءجۇر. ال ءومىر بويى قازاق جەرىندە تۇرىپ قازاقشا ءتىل سىندىرماۋ ۇيات ءىس! ال سوندا قازاق تىلىنەن جيرەنەتىندەي باسىمىزعا نە كۇن تۋدى؟ تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرۋدى دىتتەپ، ورتالىق ازيا، تۇركى ەلدەرىن بىرىكتىرمەكشى بولعان مۇستافا شوقاي «بالا قاي تىلدە ءبىلىم السا، سول تىلگە قىزمەت ەتەدى» دەگەن ەكەن. ەندەشە بوبەكەجايلاردان باستاپ ءبارىن تۇتاس قازاقشاعا كوشىرگەن ابزال.
ءتىل بىلىمىندە ەكى ۇشتىلىق بار. ماسەلەن، «راحمەت» دەگەندى ءسوزدى بىرەسە «راقمەت» دەپ شاتاستىرىپ جازىپ ءجۇرمىز. ءۇتىر، نۇكتە، سىزىقشا سياقتى تىنىس بەلگىلەرىن بىردە قويامىز، ەندىگىدە الىپ تاستايمىز. ءار زەرتتەۋشى ءوزىنىڭ حال-قادىرىنشە كىتاپ جازىپ، تەرمين ويلاپ تابا بەرەتىن بولعان. كوشەدەگى كەي جارنامانىڭ ورىسشاسىن وقىماساڭ تۇسىنىكسىزدەۋ. اۋدارما جاعىنا ءجىتى نازار اۋدارماساق بولمايدى.
سوندىقتان ەل باسشىسىنا تىكەلەي باعىناتىن جوعارى مەملەكەتتىك ءتىل كوميتەتىن قۇرعان ءجون. مەملەكەتتىك ءتىلدى قاداعالايتىن، ەسەپ بەرەتىن، ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننان قازاق ءتىلىنىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتەتىن ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ورگان بولسا عانا، ولقىلىقتار تۇزەلمەك. ايتپەسە، مينيسترلىك قۇرامىنداعى كوميتتەتى ەكىنشى بىرەۋ تىڭدامايدى. قۇزىرەتىنە باعىنبايدى. ارنايى وكىلەتى جوعارى، ءتىلدى باقىلايتىن، ىقپالدى ورگان بولماۋىنان ءتىلدى دامىتۋ ءىسى ىلگەرەلەمەيدى. سونداي-اق ءار جەردە بىتىراپ جۇرگەن قوعامدىق ۇيىمدار مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتاردى ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرىپ، ەگەر جوعارعى مەملەكەتتىك ستاتۋس العان جاعدايدا ءتىل كوميتەتىنە باعىندىرساق قۇبا-قۇپ بولار ەدى. قالايدا قازاق ءتىلىنىڭ ورتاق كونتسەپتسياسىن جاساپ شىعارۋ قاجەت بولىپ تۇر. ءتىل تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلداۋ كەرەك. سول سەبەپتى دە ەلوردادان اۋىلعا دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋى جايىندا تالاپ ەنگىزىلسە، سۇرانىس ارتادى، ەل-جۇرت قۋانىپ قالار ەدى. شەتەلدەن كەلەتىن مارتەبەلى قوناقتارمەن قازاق تىلىندە سويلەسىپ، قازاق تىلىندە شىعارىپ سالۋىمىز كەرەك. بۇل دا ءبىزدىڭ دەربەس ەل ەكەندىگىمىزدىڭ ايعاعى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلگە كەلەتىن ءاربىر مەيمان، تۋريست، ساياحاتتاۋشى ءوزىن قازاق توپىراعىندا جۇرگەندەي سەزىنىپ، ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدەن حاباردار بولىپ، ءوز ەلىنە عاجايىپ اسەر الىپ ورالىپ، بىزگە تامسانىپ قايتسا دەيمىز.
اتا-انا بالاسىمەن قازاقشا تىلدەسسە، ورتا قالىپتاسادى
– قازىر الماتى، استانا سياقتى ءىرى قالالاردا ءارتۇرلى تىلدە سويلەپ جۇرگەندەرى كورىپ-ەستىپ ءجۇرمىز. بۇعان قالاي قارايسىز؟
– ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ، ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي، جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن وسىدان جەتى جىل بۇرىنعى جولداۋىندا. راسىندا، دابىرا قىلماي، ءوز ىشىمىزدە ءوزىمىز قازاقشا سويلەپ، تىلدەسسەك بولادى عوي. ۋاعىندا حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا ء«تىلسىز حالىق – بالىق» دەپ ەدى. ءتىلدى قۇرمەتتەۋ وزگەگە ەمەس، ءسىز بەن بىزگە قاجەت.
ۇلكەن قالالاردا قازاقشانىڭ قولدانىلۋى بۇرىنعىدان ءتاۋىر دەپ ايتىپ ءوتتىم عوي. ايتسە دە، «اتتەگەن-اي» جوق ەمەس. ماعان بازبىرەۋلەر «تاڭنان كەشكە دەيىن قازاق ءتىلى تۋرالى ايتا بەرەسىڭ، بىراق وزدەرىنىڭ ىشىندە سويلەمەيتىندەرى دە جەتەرلىك قوي» دەپ دۇرسە قاعادى. ايتكەنمەن «قۇداي قازاق ءتىلىن زور ەتتى، بىلمەيتىندەر قور ەتتى» دەپ ءتىل قاتامىن. اتا-انا بالاسىمەن قازاقشا سويلەسپەيىنشە، ءوز ۇلتىنىڭ وزەگىنە تەرەڭ تامىر جىبەرمەيىنشە ءبارى بەكەر. ۇيدە سەن سول وتباسىنىڭ بالاسىسىڭ، سىرتقا شىققان دا سول ۇلتتىڭ ايبىنىن ارقالايسىڭ. ءبىلىم الەمدىك، تاربيە ۇلتتىق بولۋى كەرەك. وزگەنىڭ تىلىنە، دىلىنە، مادەنيەتىنە ەلىكتەپ، اداسىپ قالمايىق. ءوز ۇلتىڭنىڭ تۇنىعىن لايلاپ، وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورگەننەن نە پايدا؟!
ۇدايى قايتالاپ ايتامىن. قازاق تىلىنە تالاپ كۇشەيمەي، سۇرانىس ارتپايدى. ونى كورگەن دالا قازاعى قالاعا كەلىپ، تاۋى شاعىلىپ، امالسىز ورىسشا نەمەسە اعىلشىنشا ۇيرەتۋگە ءماجبۇر بولادى. قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەي جاتىپ، وزگە تىلدەردە سايراپ شىققانداردان نە قايىر، نە ءۇمىت؟ جاپونيا 12-13 جاسقا دەيىن، 7-سىنىپقا اياق باسقانشا جاپون ءتىلىن، ادەبيەتىن، سالت-ساناسىن ۇيرەتەدى. ودان كەيىن وزگە تىلدەردى قوسادى. فرانتسۋز، نەمىس ءبارى ءوز تىلىندە وقىپ، جازىپ، دامىپ، الەمدىك تەحنولوگيا مەن مادەنيەتتىڭ كوشىن باستاپ تۇر.
ءبىز ءبىر نارسەنى ۇقپاي كەلەمىز. قازاق ءتىلى وزگە ەمەس، وزىمىزگە اۋاداي قاجەت. سەبەبى قازاق ءتىلىنىڭ قازاقستاننان باسقا بارار جەرى، باسار تاۋى جوق. قازاق اتا-بابالارىمىز ۇلان-عايىر دالانى جاۋدان قورعاپ، داۋدان امان ساقتاپ، ۇرپاقتارىنا مۇرا ەتتى. قازاق دالاسىنىڭ استى دا، ءۇستى دا بايلىق. ءبىز – ساق، عۇن، كونە تۇرىك قاعاناتى، التىن وردا يمپەريالارىنىڭ زاڭدى مۇراگەرىمىز. اتا-بابالارىم ات تۇياعىمەن الەمدى تۇبىرلەتتى. وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ شامىن جاقتى. سان عاسىرلار قويناۋىنان شىعىپ، داۋىرلەر قازانىندا قايناعان، داڭقتى بابالار پارمەن بەرگەن ءتىلدى ۇمىتۋ، بىزگە تاريحتىڭ الدىندا دا ايىپ. بىلگەنگە مارجان، ارينە!
اتا-زاڭدا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەگەن ايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. بىراق ەكىنشى تۇرعان رەسمي ءتىل – ورىسشانى قولدانۋدى ازايتپاي ءجۇرمىز. ءبىز نەگە ءوزىمىز مەملەكەتتىك ستاتۋسى بار قازاق ءتىلىن قولدانبايمىز، سوعان تاڭدانامىز؟ قاراپ تۇرىپ قارنىڭ اشادى! ىرگەدەگى ەلدەر اراسىندا ءتىل ماسەلەسى بىزدە عانا شەشىلمەگەن. بۇل كەلەسى بۋىننىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ بارادى. حالىق كوبىنەسە قازاقشا تىلدەسسە دە، رەسمي ءىس-قاعاز ورىسشا جۇرگىزىلەدى. قاعاز-قۇجات قازاقشالانباي، شارۋا شالقايمايدى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن كورشى قىرعىزستان وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنە قىرعىز ءتىلىن مەڭگەرۋدى مىندەتتەيتىن زاڭ قابىلداپ الىپتى. ال ءبىز سول باياعى سوقپاقپەن ءالى كەلەمىز. قازاقستان – ۋنيتارلى مەملەكەت. بۇل ەلدىڭ يەسى دە، كيەسى دە قازاق. قازاقتىڭ نانى ءتاتتى، ءتىلى اششى ما سوندا؟ وسى وتاندا تۇرىپ جاتقان ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءبارى قازاقشانى ءبىلىپ، ءداستۇر-سالتىن قۇرمەتتەۋگە ءتيىسپىز. ءتىل ورتاق بولماي، جان ورتاق بولمايدى. بۇل ويلاردى ءىرىتۋ ءۇشىن ەمەس، قايتا بىرىكتىرۋ ءۇشىن، ومىرلىك تاريجەبە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىز.
ءتۇبى ءبىر تۇركىگە ورتاق ءالىپبيدىڭ بەرەرى كوپ
– تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ءالىپبيىنىڭ بولعاندىعىنا قالاي قارايسىز؟
– قۇپتايمىن! كەڭەستەر وداعى تاراپ، 1991 جىلى ءار ەل ءوز ءتىلىن مەملەكەتتىك ستاتۋسپەن ايقىنداپ الدى. كورشى باۋىرلاس وزبەكستان، ازەربايجان، تۇركمەنستان الدەقاشان لاتىنشاعا كوشىپ كەتتى. ال تۇركيانىڭ تۇڭعىش كوسەمى اتاتۇرىك بولسا، 1923 جىلى تۇرىك جازۋىن لاتىنشاعا كوشىرىپ، ەۋروپاعا جىقىنداتقانى بەلگىلى. تۇرىكتەر وزدەرىنىڭ لەكسيكونىن الدەقاشان تولىقتىرىپ، ءومىردىڭ بار سالاسىندا قولدانادى. قازاقستان ەگەمەندىك العان تۇستا بۇل تاقىرىپ ءجيى كوتەرىلىپ جاتتى. ۇعا اكادەميگى، ءتىل-ءبىلىمىن زەرتتەۋشى عالىم ءابدۋالي قايدار «قازاق ءتىلى ەسىكتەن سىعالاپ تۇرسا، ءبىزدىڭ ءماز-مايرام بولعانىمىزدان نە پايدا؟» دەگەن تۇعىن. سوناۋ 1994 جىلدىڭ وزىندە لاتىن الىپبيىنە كوشىپ، تۇركى ينتەگراتسياسىنا جاقىنداي ءتۇسۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن بولاتىن. سول كەزدەگى ءمۇيىزى قاراعايداي قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، ءتىل، ءدىل، ءدىن ماسەلەسىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەپ، دىتتەپ، ەڭبەكتەنىپ جاتتى. ءبىراز شارۋا جاسالدى دا. دەگەنمەن تولىققاندى قازاق ءتىلىن ءوز تۇعىرىنا قوندىرا الماي كەلەمىز. قازاق ءتىلىن لاتىنشاعا كوشىرۋدىڭ ورتاق ەمىلەسىن تاپپاساق بولمايدى. ءار جاققا تارتپاي بۇرىنعى حح عاسىردىڭ باسىندا الاش قايراتكەرلەرى جاساعان قازاقشا ەمىلەنى بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا، ينتەرنەت، كومپيۋتەرگە لايىقتاپ جاساپ شىعايىق. وسىمەن بالاباقشا، مەكتەپ، جوو ءبىلىم، ءتالىم-تاربيە بەرىپ، بارلىق سالادا قولدانايىق. مىنە، وسىمەن ماسەلە بىتەدى.
قازاق ءتىلى – تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندەگى اراب-پارسى وزگە تىلدەردەن كىرمە ءسوزى از ەڭ تازا، ءوز قۇنارىن ساقتالعان ءتىل. التاي تىلدەرى ىشىندەگى تۇركى جۇرتى بوي تۇزەيتىن ءتىل. ءبىر كەزدەرى ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان قازاق ءتىلىنىڭ كۇللى تۇركىگە ورتاق قۇنارلى، ءنارلى ءتىل ەكەندىگىن ايتىپتى. دەمەك، الەمدىك ساياساتتا ورنى بار كوشباسشىلاردىڭ بۇلاي ايتۋى، تەرەڭنەن سىرت شەرتسە كەرەك. نەگىزى قازاق ءتىلىنىڭ كورەر جارىعى مول.
تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ءالىپبيىنىڭ جاسالۋى وتە قۇپتارلىق ءىس. ەندى ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن ويلاستىرىپ، بارىنە ورتاق تەڭ ەتۋ كەرەك. سوندا التايدان انادولىعا دەيىنگى تۇركى جۇرتى ءبىر جازۋدا جازىپ-وقىپ، ۇندەسە السا، تۇركى حالىقتارىنىڭ ىقپالداستىعىنىڭ ارتقاندىعى بولار ەدى.
كانديداتتىق، دوكتورلىق قورعاۋدى عىلىمعا قايتا ەنگىزەيىك
– ءسىز عىلىمدا ىستەگەن لينگۆيست-عالىمسىز. بولون جۇيەسىمەن قاتار بۇرىنعى كانديداتتىق، دوكتورلىق قورعاۋدى قايتا ەنگىزسەك قايتەدى؟
– ارينە، قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ءبىزدىڭ ەل 2010 جىلى بوللون جۇيەسىنە اسىعىس-ۇسىگىس ءوتتى. ءداستۇرلى كانديداتتىق، دوكتورلىق قورعاۋدى جاۋىپ تاستادىق. بۇل قاتە شەشىم بولدى! سول سەبەپتى دە عىلىمنىڭ جاعدايى الاڭداتادى. بىزدەن باسقاسىنىڭ بارلىعى ءۇش ساتىلى باكالاۆر، ماگيستر، PhD-مەن قاتار، كانديداتتىق، دوكتورلىق قورعاۋدى قاتار الىپ ءجۇر. ەكەۋىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويمايىق. بالكىم، شەتەلگە كەتكىسى كەلگەندەر سىرتتان قورعاپ كەلەر. بۇيتە بەرسەك، ناعىز عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي كادردى جويىپ الامىز. ولاردان ءجون- جوسىقسىز، ەسەپ سۇراتىپ، قىسپاققا سالا بەرگەننەن تۇك شىقپايدى. عىلىم – شىعارماشىلىق ىزدەنىس. عالىمداردى ءتۇرلى كەدەرگىدەن قورعاپ، الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساپ، پاتەر بەرىپ، جالاقىسىن ارتتىرىپ، الەۋمەتتىك ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. قاي ۇلت ءوز عالىمىنا جاناشىرلىقپەن قارايدى، سول ۇلت ناعىز عىلىم مەن جاڭاشىلدىقتىڭ وزەگىنە اينالادى. ءجيى-ءجيى اعىلشىنشا، ورىسشا ەسەپ سۇراتىپ، تەكسەرۋ جاساپ، ەستەن تاندىرا بەرمەۋ قاجەت. ونسىز دا ۇعا ءالى قالپىنا كەلمەدى. تمد اۋماعىندا اكادەميالاردىڭ ءبارى مەملەكەت قامقورلىعىندا. قۇرامىنداعى ينستيتۋتتاردىڭ بارشاسى جۇمىس ىستەپ تۇر. دەمەك، ولاردا عىلىمي ىزدەنىس، قامقورلىق بار دەگەن ءسوز.
«مەنى قۇرتقان كوكشولاق...» دەگەندەي، قازاق عىلىمى مەن ءبىلىمىن قۇرتىپ جاتقان سول – بولون جۇيەسى. بۇل – شەتەلدىڭ سولاقاي ساياساتى. ءبىز تىم ەلىكتەگىش بولىپ الدىق. بىرەۋلەر 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشپەكشى. ءبىر اقىلگوي شىعىپ 15 جىل دەسە، سوعان دا باس شۇلعي بەرۋىمىز كەرەك پە؟ جوق، جانىم! ايداعانعا كونىپ، ايتقانعا جۇرە بەرەتىن پاپۋاستاردىڭ ەلى ەمەسپىز. ۇلتقا قىزمەت قىلار، ەل تىزگىندەر بولماعاندىقتان، عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ شىراعدانى جانباي تۇر. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ينستيتۋتتارى وزىنە قايتىپ، تۇتاس عىلىمي ورتالىق عىلىم ورداسىنىڭ ءوزى، بيۋدجەتى، كۇشى بولسا دەيمىز. سوندا عانا عىلىمعا جاستار كەلىپ، عىلىمي جاڭالىقتار اشىلىپ، جەتىستىكتەر بولار ەدى.
قازاقتىڭ باسى ىستەيتىن، بىلگىر عالىمدارى الدەقاشان شەتەلگە، بيزنەسكە جانە ت.ب. مەكەمەلەرگە كەتتى. عىلىمي كادر ازايدى. ۇساق-تۇيەك مادەني ورتالىقتاردان اكادەميانىڭ ايىرماشىلىعى بولماي قالدى. وسىعان قالاي جانىڭ اشىمايدى؟ كوڭىلدە «نەگە» دەگەن سۇراق كوپ. عىلىم سالاسى ادامدارىنىڭ بالا-شاعاسىن اسىرايمىن، كرەديت-يپوتەكانى جابامىن دەپ ۋنيۆەرسيتەتتە، كوللەدجدە، تاعى باسقا مەكەمەلەردە قوسىمشا ىستەپ جۇرگەندىگى جانعا باتادى. ءبىر تاقىرىپتى جوبا رەتىندە 5 جىلعا بەكىتتىرىپ، سودان قوماقتى ايلىق الىپ، كۇنكورىسكە الاڭداماي، عالىمدار جۇمىس جاسايتىن كۇنگە جەتەيىكشى. اگاراكي، عالىم قۋ تىرشىلىكتى ويلاپ، ءارى-بەرى شاپقىلاپ جۇرسە، وندا عىلىمنىڭ كۇنى قاراڭ. عىلىم ادامىن مازالامايىق. قايتا عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن شەشىپ، ءتۇرلى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستايىق. قازاق «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەپ تەككە تامسىلدەمەگەن.
بۇرىن الدىمەنەن عىلىم كانديداتتىعىن قورعايتىن. كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاسا، ءوز سالاسى بويىنشا عىلىم دوكتورى اتاناتىن. باياعىدا عىلىمي جۇمىس بەلگىلى ءبىر تارتىپپەن، رەت-رەتىمەن جۇزەگە اساتىن. ىلگەرىدە، ءتىپتى عىلىمعا بەيىمى بار، ءومىرىن عىلىمعا ارناعان ادامدار مونوگرافيا جازىپ، عىلىمي ىزدەنىس جاساسا، عىلىمي اتاق بەرىپتى. كوردىڭىز بە، ءار نارسەنىڭ ءوز ءجونى بولعان. قازىرگىدەي اعىلشىن بىلمەسەڭ، عىلىمنان اۋلاق ءجۇر دەمەيتىن. ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىمي پوتەنتسيالعا قارايتىن. ءسويتىپ بارىپ تاقىرىپ بەكىتۋ، عىلىمي ىزدەنىس جاساۋ، قورعاۋ جۇزەگە اساتىن.
ءاربىر ۇلتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە قاراۋ كەرەك. ماسەلەن، تاريحتان قورعاعاندا ءسىز وزگە تاريحشىلاردى وقيسىز، دەيتۇرعانمەن ءوزىڭىزدىڭ عانا تاريحىڭىزدى دايەكتەپ جازاسىز. ءتىلدى دە سالىستىرىپ ايتاسىز، بىراق قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءتىزىپ دالەلدەۋگە تىرىسارىڭىز انىق. مىنە، بۇل ۇلتتىق عىلىم.
قازاق تىلىنەن عىلىمي دارەجە قورعايمىن دەگەن جانعا تاقىرىپ جەتەرلىك. كونەدەن كەلە جاتقان كەيبىر سوزدەر ارحايزمگە اينالىپ بارادى. كەيدە ۇقپاي، سوزدىكتەن ماعىناسىن وقيمىز. قازاقتىڭ قولدانىستان شىعىپ قالعان ءتول سوزدەرىن بارشاعا ءبىلدىرۋ كەرەك. قازاقتىڭ ءتىلى – باي ءتىل. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ءتىلى وزگە تىلدەن ءسوز الادى. ءتىلدى وزگە كىرمە سوزدەرمەن بايىتقانىمىز ءجون-اق، بىراق ءوز قالىبىمىزدى بۇزىپ المايىق. ەگەر شىندىققا كەلسەك، بارلىق دۇنيە شىعىس ەلدەرىنىڭ دۇنيەتانىمىنان الىنعان. ماقتانىپ ايتامىن، ەڭ اقىرى كۇن دە شىعىستان شىعادى. ايتارىمىز، عىلىم قازاقشا بولۋى كەرەك.
ەلدىڭ ىشىندە وتانشىل ازاماتتار كوپ. اسىرەسە، قازاقتىڭ اۋىلدان شىققان جاستارىن قولدايىق. قازاقتىڭ ءبىلىمدى، رۋحتى جاستارىن جوعارى لاۋازىمعا كوتەرەيىك. كىلەڭ شەندى-شەكپەندىنىڭ ۇرپاعىن كوتەرەتىن زامان ءوتتى. تامىر-تانىستىقپەن كەلگەن كادر ءۇمىتتى اقتامادى. بىزگە قازاقشا ويلايتىن، قازاقشا ءتۇس كورەتىن، قازاقي مەنتاليتەتتەگى جاس ۇرپاق قاجەت. قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى – قازاقي ازاماتتاردىڭ قولىندا. ال ءوزىنىڭ بولاشاعىن قازاقپەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ەتنوس قازاقستاندى دامىتۋعا ۇلەس قوسۋعا مىندەتتى. قيىن-قىستاۋ زاماندا قازاق وزگەگە پانا بولدى، جەرۇيىققا اينالدى. ەل مەن جەردىڭ يەسى، مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاققا قىزمەت قىلاتىن كەز جەتتى. جاراتقان يەم، ەلىمىزدى توتەننەن كەلگەن اپاتتان، بالە-جالادان ساقتاسىن. قازاعىمنىڭ بىرلىگى مىقتى بولىپ، جارقىن بولاشاعى الدا بولسىن!
سۇحباتتاسقان ولجاس جولدىباي
