Qazaqstandaǧy adam saudasy men qūldyq – köp jaǧdaida qūjatsyzdyqqa negızdelgen azaptau jüiesınıŋ aiqyn mysaly. Eldegı äleumettık jüienıŋ olqylyqtaryn körsetetın būl jüielı problema qoǧam nazarynan tys qalyp jatady. Mäselenıŋ törkını nede?
Adam saudasynyŋ qūrbany bolǧan Aqmola oblysynyŋ tūrǧyny Jamaldyŋ (aty özgertılgen) oqiǧasy – Qazaqstandaǧy eŋ osal toptardyŋ, atap aitqanda, jetım balalardyŋ qalai mäjbürlı eŋbek qūryǧyna tüsetının körsettı. 44 jastaǧy Jamal özınıŋ basynan ötken auyr jaǧdailardy bızge aituǧa bıraz qinaldy. Bälkım qaitadan esıne tüsırgısı kelmegen de bolar. Degenmen onan sūqbat alyp, män-jaidy tereŋınen zerttedık.
“TUYSYŊ KELSE, JAMAN OILAMAISYŊ”
Jamal alǧaş mäjbürlı eŋbekke 15 jasynda tap bolypty. Sözınşe, ony balalar üiınen anasy jaǧynan tuys tätesı alyp ketken.
“Balalar üiı kädımgıdei. Ol turaly eş jaman söz aita almaimyn. Bıraq tätem menı alyp ketuge kelgende bırden kelıstım. Tuysyŋ kelse, olarmen bırge ketuge kelısesıŋ ǧoi, jaman närse turaly oilamaisyŋ”, - deidı Jamal baiaǧy sezımın eske alyp.
Alaida būl «bostandyq» onyŋ qūjatsyz jäne qūqyqsyz ömırınıŋ bastauyna ainalady. Tätesı ony tūrǧylyqty meken jai boiynşa eş jerge tırkemegen. Eŋ ökınıştısı - 16 jasynda jeke kuälıgın de räsımdemegen.
Tätesı Jamaldy qūrylysta jūmys ısteuge üiretken, äkteudı, boiaudy körsetken. Ol alǧaşqy tabysyn sol jerden tauypty. Ärı qarai Jamaldyŋ jaǧdaiy qalai bolǧanyn bızge «Qaisar» qorynyŋ töraiymy aityp berdı.
“ŞYN MÄNINDE BŪL – JASYRYN ADAM SAUDASY”
Qazırgı zamanǧy qūldyq formalary adam saudasynyŋ bır bölıgı retınde qarastyrylady. “Qaisar” qorynyŋ jetekşısı Oksana Tarabukinanyŋ sözınşe, “qūldyq” degen ūǧym Qazaqstan zaŋnamasy boiynşa qūqyqtyq termin emes. Onyŋ ornyna “adam saudasy” degen termin qoldanylady, negızgı elementı - ekspluatasiia.
“Menıŋ oiymşa “qūldyq” degen sözdı tyrnaqşaǧa alǧan jön. Öitkenı Qazaqstanda qazırgı zamanǧy qūldyq degen qūqyqtyq termin joq. Ol köbıne beiresmi, tūrmystyq jaǧdaida qoldanylady. Bügın “zamanaui qūldyq” dep jürgen qūbylystar zaŋda “adam saudasy” dep atalady. Onyŋ negızgı elementı – azaptau” ,- deidı Tarabukina.
2024 jyldyŋ 5 qyrküiegınde qabyldanǧan “Adam saudasyna qarsy ıs-qimyl turaly” jaŋa zaŋda “mäjbürlı eŋbek” degen termin naqty bekıtılgen. Būl – qazırgı azaptaudyŋ astarly, jasyryn türlerın qamtityn negızgı element.
Azaptau, aldau, qaryzdyq täueldılık, küş qoldanu nemese qorqytu, sondai-aq adamnyŋ älsız jaǧdaiyn paidalanu arqyly jüzege asady. Älsızdık äleumettık, qarjylyq, densaulyq jaǧdaiyna, jasyna, tolyq emes otbasy jäne basqa da faktorlarǧa bailanysty boluy mümkın. Adam azaptauǧa ūşyraǧan jaǧdaida jūmys ornyn erkın tastap kete almaidy nemese eŋbek şarttaryn özgerte almaidy. Azaptaudyŋ keŋ tarlaǧan belgılerıne pasport pen qūjattardy alyp qoiu, jalaqyny keşıktıru nemese mülde tölemeu, erkın qozǧalysty şekteu, zorlyq-zombylyqpen nemese şeteldık bolsa, deportasiiamen qorqytu jatady. Sondai-aq qaryzdyq täueldılık de būl tızımge enedı.
Bügınde azaptaudyŋ bırneşe jaŋa formalary bar. Būryn qinau köbıne seksualdyq nemese auyr fizikalyq eŋbekpen jäne antisanitarlyq jaǧdailarmen bailanysty bolsa, qazır jaǧdai özgerıp, ekspluatasiia ädısterı jasyryn sipat aluda. Mamandardyŋ sözınşe, mysaly jasyryn manipuliasiia, qaiyrşylardyŋ jaǧdaiyn syrttai jaqsy körsetu, migranttardy azaptausekıldı ädıster keŋınen taralyp keledı.
“Mäselen, auyl şaruaşylyǧyndaǧy mäjbürlı eŋbek. Būryn adamdardy şynymen qūl siiaqty ūstasa, qazır olarǧa jaqsy tamaq, qalypty baspana beredı. Bıraq äiel nemese otbasy bolsa, olardyŋ balasyn jūmys beruşı öz üiınde qaldyrady. Bala mektepke baryp, jaǧdaiy jaqsy körıngenmen ıs jüzınde ol – qamaudaǧy kepıl, - deidı qūqyq qorǧauşy.
Oksana Tarabukina
Sondai-aq qaiyrşylyq arqyly da adamdardy ekspluatasiialau jiı kezdesedı eken. Soŋǧy rezonansty ıske qatysty aiaq-qoldan airylǧan er adam men onyŋ äielı (ol bastapqyda bırge tūratyn serıgı bolǧan, keiın resmi nekege tūrǧan) ekeuınıŋ balasyn ekspluatatorlar tartyp alǧan. Bala ekspluatatordyŋ tuysynyŋ qolynda ösıp, ata-anasyna qarsy manipuliasiia qūralyna ainalǧan.
«Balaŋdy körgıŋ kele me? Onda jūmys ıste» degen siiaqty aila-şarǧylar älı künge deiın bar. Syrt közge bärı jaqsy, bıraq şyn mänınde būl –adam saudasy”, - Oksana Tarabukina.
Osyndai mäjbürlı eŋbek köbıne auyldyq jerlerde, şaruaşylyqtar men qūrylys nysandarynda kezdesedı. Sebebı mūndai jūmystarǧa jergılıktı halyq barǧysy kelmeidı. Sondyqtan jūmys beruşıler köbıne Ortalyq Aziia (Özbekstan, Qyrǧyzstan, Täjıkstan) elderınıŋ migranttaryn tartady. Mamandardyŋ sözınşe, mūndai jaǧdaida pasport nemese tırkeu mäselesı arqyly manipuliasiia jüredı. Eger jūmys beruşı uaqytynda tırkeu jasamasa,migrantty deportasiiamen qorqytady. Köbınese,migranttar mūndai mäselelerdı jasyrady, sebebı deportasiia olardyŋ tabys tabu mümkındıgın bes jylǧa deiın şekteidı.
Ainūrdyŋ jaǧdaiy «Qaisar» qorynyŋ jetekşısı Oksana Tarabukina atap ötkendei, mäjbürlı eŋbektıŋ jasyryn formasyna keledı. Onyŋ ekspluatasiiasy fizikalyq zorlyq-zombylyqpen emes, qūjatsyzdyq, mäjbürlı eŋbek jäne äleumettık oqşaulau arqyly boldy. Jamal 19 jasynda balalar üiınde bırge ösken er azamatqa tūrmysqa şyǧady. Tätesınen ketken soŋ, ömırınıŋ basym bölıgın türlı Qaraǧandy oblysyndaǧy fermerlık şaruaşylyqtarda ötkızdı. Siyr baǧu, ony sauu, üi şaruaşylyǧy siiaqty auyr jūmystardyŋ barlyǧyn atqarǧan eken. Sondai-aq tätesımen bailanysty tolyqtai üzgen.
“Köp uaqyt jūmys ısteisıŋ, aqşany az töleidı nemese müldem tölemeidı. Sodan ol jerden keiın ketuge de mümkındık bermeidı», - deidı Jamal.
Soŋǧy jūmys ornynda ol alty jyl boiy qūjatsyz ömır sürdı. Sol kezde balasy da düniege kelgen eken. Alaida onyŋ küieuınde de qūjat bolmaǧan. Sözınşe, er azamat ony joǧaltyp alǧan.
«Olar jylusyz, syrttaǧy därethanasy bar şaǧyn jertölede tūrdy. Peş ūiyqtaityn bölmede bolǧan. Ol, küieuı jäne ortaq balasy bırge tūrdy. Balasy düniege kelgende jedel järdem şaqyrylmaǧan, ol eşqaşan tekseruden ötpegen. Balasy 6 jasqa deiın qūjatsyz östı», - dep daǧdarys ortalyǧynyŋ töraiymy äŋgımenı jalǧady.
Ekspluatasiianyŋ dästürlı formalarynan bölek, XXI ǧasyrda jaŋa baǧyttar paida boldy. Sonyŋ bırı – sifrlyq ekspluatasiia. Būl formaǧa säikes jastardy şetelge “onlain-jūmys” dep şaqyryp, keiın kiberfermalar men onlain-alaiaqtyq shemalaryna mäjbürleu jiıledı. Qazaqstandaǧy jalǧan “bank qyzmetkerı” qoŋyraulary siiaqty qylmystardy oryndaityn tūlǧalar – jastar. Olar zaŋsyz äreket jasaǧan soŋ, qylmystyq topqa täueldı bolyp, qylmystyq qyzmettıŋ “qūlyna” ainalady.
Sondai-aq qazır esırtkı zattaryn jasau arqyly aqşa alǧan jastar keiın manipuliasiia qūrbany bolyp ketedı. Sarapşylar būl jaŋa formany“narkotrafik” dep ataidy. Al ekspluatasiianyŋeŋ jaŋa türı – vebkam ekspluatasiiasy.
Būl – onlain industriiadaǧy seksualdyq jäne eŋbek azaptauy. “Joǧary tabys” degen jeleumen jas qyzdar men jasöspırımder, onyŋ ışınde ūldar da tartylyp, qylmystyq shemalardyŋ tūzaǧyna tüsedı.
“Mäselen jastardy şetelde jūmys ısteu nemese onlain tabys tabu degen uädemen tartyp, keiın olardy onlain alaiaqtyq, qarjy piramidalary nemese kiberfermalarda mäjbürlı jūmys ısteuge itermeleidı… Sol siiaqty esırtkı taratumen de bailanysy bar. Mysaly, esırtkı jetkızuşı retınde bırneşe tapsyrma oryndaǧan adam keiın öz ısınıŋ zaŋsyz ekenın tüsınıp, ekspluatatordyŋ qūrbanyna ainalady”, - deidı “Qaisar” qorynyŋ jetekşısı.
QAZAQSTANDAǦY MÄSELENIŊ AUQYMY
Qazaqstandaǧy adam saudasy – jasyryn, latenttık qylmys. Sarapşylardyŋ aituynşa, onyŋ naqty auqymyn baǧalau qiyn, sebebı negızgı körsetkış retınde tırkelgen qylmystyq ısterdıŋ sany şynaiy jaǧdaidy tolyq körsete almaidy. Sondai-aq qūqyqtyq normalardyŋ keibırı aşyqtyqtyŋ jetkılıksız boluyna äser etedı deidı mamandar.
“Mäselen jynystyq azaptauǧa qatysty jaǧdailar boiynşa aitar bolsaq, keibır zaŋdar özderı-aq aşyqtyqtyŋ bolmauyna yqpal etıp otyr. Mysaly bügınde köptep kezdesetın jabyq massaj salondary bar. Qūjatta olar zaŋdy jūmys ısteidı dep körsetılgenımen, ıs jüzınde bärı basqaşa. Mäsele – aşyqtyqta emes, qoljetımdılıkte. Nege būlai? Sebebı mūndai oryndarǧa kıru şektelgen, olar jeke aumaq. Däl osyndai jaǧdai qūrylys salasynda jäne basqa da keibır biznes türlerınde kezdesedı”, - deidı Tarabukina.
Degenmen bızdıŋ elde mūndai jaǧdailarǧa monitoringtık toptar, eŋbek inspeksiiasy, prokuratura jäne polisiia tartylǧanymen, olartıkelei tekseru jürgıze almaidy. Sebebı, zaŋ boiynşa tek şaǧym bolǧan jaǧdaida ǧana tekserıs jasaluy kerek.
The Times Of Central Asia-nyŋ deregıne säikes, ötken jyldyŋ alǧaşqy jartyjyldyǧynyŋözınde Qazaqstanda eŋbek jäne jynystyq ekspluatasiia qūrbany bolǧan 1891 adamǧa kömek körsetılgen. Global Slavery Index (GSI) 2023 jylǧy esebınde Qazaqstanda adam saudasyna qatysty qūrbandar sany 208 myŋ adam boluy mümkın delıngen.
“Qaisar” qorynyŋ jetekşısı Oksana Tarabukinanyŋ ūsynǧan statistikalyq derekterınde 2024 jyly – 445, al 2025 jyldyŋ basynan şamamen tamyz ailaryna deiın 285 qylmystyq ıstıŋ tırkelgenı körsetılgen.
foto: Oksana Tarabukinadan
“QAZIRGI ZAMANNYŊ ADAMY EMES SİIаQTY”
Mamandardyŋ sözınşe, adamdardy osal topqaainaldyratyn äleumettık jäne ekonomikalyq faktorlar köp. Eŋ aldymen, būl adamnyŋ densaulyǧy men fizikalyq jaǧdaiyna bailanysty eken. Türlı aurular, psihikalyq auytqular, damudaǧy keşeuıldeu nemese mügedektık adamdy älsız ärı täueldı küigetüsıredı. Tūraqty mekenjaiy joq adamdar, tūrmysy qiyn tūlǧalar, tolyq emes otbasylardan şyqqandar, balalar üiınde öskender, jalǧyzbasty analar men äiel-migranttar da osal topqa kıredı deidı mamandar.
Sondai-aq psihologiialyq tūrǧydan ūzaq merzım boiy qūjatsyz jüru, ünemı baqylau, äleumettık oqşaulau jäne tūraqty qorqynyş sozylmaly travmaǧa äkeledı deidı sarapşylar. Psihologtardyŋ aituynşa, mūndai jaǧdaida adamda «limbo» küiı, tūraqty alaŋdau jäne ierarhiialyq täueldılık damidy.
“Zertteuler körsetkendei, qūjatqa qatysty mäseleler men zaŋsyz märtebe adamdy äleumettık, medisinalyq jäne psihologiialyq qoldaudan aiyryp, travmanyŋ äserın küşeitedı: simptomdar sozylady, öz-özın qorǧau qabıletı älsıreidı, ömır sapasy men funksionaldyq qabıletı naşarlaidy. Mysaly jūmys ısteu, qarym-qatynas, kündelıktı tapsyrmalardy oryndau siiaqty. Būl – «kompleks PTSD» (qoǧamdyqfunksionaldyq diskriminasiia, özındık tūlǧa özgerısterı) qaupıne äkeledı” ,- deidı psiholog Aigül Nauryzbaeva.
Aigül Nauryzbaeva
Qūjatsyz ömır, üzdıksız baqylau jäne äleumettık oqşaulanu keiıpkerımız Jamaldy da psihologiialyq tūrǧydan tolyq täueldı boluǧa äkep soqtyrdy.
“Ol qazırgı qoǧamnan müldem oqşaulanǧan. Qarapaiym batyrmaly telefondy paidalana almaidy, sauaty tömen. İnternettı, QR-kodtardy tüsınbeidı. Qazırgı zamannyŋ adamy emes siiaqty, 44 jasta bolsa da. Ol – ünsız ǧana bärınoryndaityn, eşqaşan şaǧymdanbaityn adamdar qatarynan”, - deidı qor basşysy.
Jamaldyŋ sözınşe, qaşyp ketse baratyn jerıbolmaǧandyqtan kete almaǧan. Oǧan qolma-qolaqşa bermei, tek azyq-tülık pen eskı kiım bergen eken. Uaqyt öte kele, qaşuǧa müldem qorqa bastapty.
«Sebebı qazırgı älemdı tüsınbei, qaida baratynymdy bılmedım», - deidı ol.
Oǧan jūmys ıstegen fermalarynda ünemı dauys kötergen, al būrynǧy eŋbek oryndarynda tıptı ūryp-soqqan. Alaida ūiym jetekşısı Jamaldyŋ janjaldasa almaitynyn aitady.
«Ol tek aitqandy ünsız oryndaǧandy jön köredı.Jūmys beruşıler jyldar boiy qūjat jasap beremız dep uäde etkenımen, oryndamaǧan», - deidı.
Al köptegen jäbırlenuşıler tıptı qūtqarylǧannan keiın de «qaita ūstap alady» nemese «balama ziianyn tigızedı» degen qorqynyştan aryla almaidy eken.
ÄDILDIKKE APARǦAN TÖRT AILYQ JOL
Jamaldyŋ bügıngı jalǧyz armany – özıne jäne balasyna qūjat alyp, ony mektepke beru. Daǧdarys ortalyǧyna kelgennen keiın, onyŋ qūqyqtyq mäselesınıŋ qanşalyqty kürdelı ekenı anyqtaldy. Tätesı ony balalar üiınen alyp ketkenımen, qorǧanşylyqty räsımdemegen, sondyqtan qūjat jasauǧa zaŋdy ökıl bola almaǧan. Ol eseigennen keiın tuu turaly kuälıgın de joǧaltqan.
“Bız onyŋ tuu turaly kuälıgın qalpyna keltırdık, sotqa deiıngı tanu prosesın jürgızdık. Ol Qazaqstan azamattyǧyn almaǧan eken, qazır azamattyqty qabyldauda, JSN alyp jatyr. Osylaişa bız onyŋ qūjattaryn tört aiǧa juyq uaqyt ışınde jasadyq», – dep töraiym tuyndaǧan qiyndyqtardy atap öttı.
Jalpy Jamaldyŋ oqiǧasy – Qazaqstandaǧy adam saudasynyŋ jasyryn jäne köp jaǧdaida qūjatsyzdyqqa negızdelgen azaptau jüiesınıŋ aiqyn mysaly. Sonymen qatar eldegı äleumettık jüienıŋ olqylyqtaryn körsetetın jüielı problemanyŋ körınısı.
Luiza Äliasqarova
