Prezidentımız Qasym-Jomart Kemelūly Toqaev aǧymdaǧy jyldyŋ 20 qaŋtarynda Qyzylorda qalasynda ötken besınşı Qūryltaida konstitusiialyq reforma jönındegı bastamalardyŋ kezektı paketın ūsyndy. Şyn mänınde – būl bilık instituttarynyŋ jaŋa konstitusiialyq teŋgerımın qalyptastyruǧa jasalǧan kezektı äreket.
İNSTİTUSİONALDYQ YMYRANYŊ BASTAUY
1995 jylǧy Konstitusiia, būrynǧy 1993 jylǧy ülgıdegı Konstitusiia siiaqty, KSRO ydyraǧannan keiın qiraǧan jerler älı suymaǧan kezde äzırlengen. Sondyqtan äzırleuşılerdıŋ basym bölıgınıŋ zaŋgerlık mädenietı sosialistık dünietanymǧa, josparly ekonomikaǧa jäne ūjymdyq bilık ideiasyna myqtap kırıktırıldı.
Formaldy türde Konstitusiia Besınşı fransuz respublikasynyŋ elementterın ışınara qaryzǧa aldy. Atap aitqanda – myqty prezidenttık institut, «premerdıŋ baqylauynda» jüiesı jäne ekı palataly parlament. Sondai-aq, postkeŋestık täjıribeler eskerıldı, būl Negızgı Zaŋnyŋ «gibridtık» mätının jasady. Naryqtyq ekonomika turaly şekteulı bılım Konstitusiianyŋ ekonomikalyq bölıgınıŋ deklarativtı boluyna, naryqtyq retteu tetıkterınıŋ naqtylanbauyna alyp keldı.
Jalpy, Konstitusiia postkeŋestık jaǧdai men batys demokratiiasynyŋ elementterın engızu äreketı arasyndaǧy ymyraǧa ainaldy. Ol küştı prezidenttı bilıktı ortalyqtandyru retınde, al parlament pen sot jüiesın bilıktıŋ täuelsız derbes tarmaqtary retınde emes, baqylau qūraly retınde belgıledı.
KONSTİTUSİIаLYQ TÜZETULER İNFLIаSİIаSY
1995 jylǧy Konstitusiia otyz jylǧa juyq uaqyt boiy bırneşe ret özgerısterge ūşyraǧanyn moiyndau kerek. Negızgı zaŋdy tüzetudıŋ jiılıgı ötpelı saiasi jüiesı bar memleketter üşın bıregei qūbylys bolyp tabylmaidy. Mysaly, Qyrǧyzstanda täuelsızdık kezeŋınde bırneşe jaŋa konstitusiia qabyldandy, Ukrainada Negızgı zaŋ özgerısterı ötkır saiasi daǧdarystar aiasynda boldy, Reseide tüzetuler neǧūrlym naqty sipatta boldy, bıraq degenmen ırgelı institusionaldyq negızderdı qozǧady. Osyndai üderıster basqa postkeŋestık elderde de baiqaldy.
Jalpy, kez kelgen eldıŋ Konstitusiiasy qatyp qalǧan qūjat emes, «qasiettı siyr» emes. Tıptı damyǧan demokratiialyq elderde de ol uaqyt pen qoǧam sūranysynyŋ qysymymen bırtındep özgerdı.
Alaida, osynyŋ aiasynda Qazaqstan konstitusiialyq özgerısterdıŋ qarqyndylyǧy men auqymdylyǧymen obektivtı türde erekşelenedı. 1995 jyldan bastap eldıŋ Negızgı zaŋy reformalardyŋ alty ırı paketın basynan ötkerdı, onyŋ şeŋberınde sarapşylardyŋ pıkırı boiynşa jaŋartylǧan Konstitusiiany jaŋa tūtas qūjat retınde qabyldamai, jalpy alǧanda myŋnan astam tüzetuler men tolyqtyrular engızıldı.
2022 jylǧy reforma 30-dan astam bapty qozǧady. Soŋǧy derekter boiynşa aǧymdaǧy bastamalar Konstitusiia mätınınıŋ 77 babyna tüzetuler engızudı közdeidı. Nätijesınde özgerıster Konstitusiianyŋ qoldanystaǧy mätınınıŋ üşten ekısınen astamyna qatysty bolady. Mūndai jaǧdaida Negızgı Zaŋ jaŋa tüzetuler turaly emes, konstitusiialyq jobanyŋ özın tūjyrymdamalyq qaita qarau qajettıgı turaly mäselenı obektivtı türde qoiatyn «jarmaly körpenı» eske tüsıre bastady.
KONSTİTUSİIа QOǦAMDYQ KELISIM BE, ÄLDE QŪRAL MA?
Barlyq postkeŋestık elderde jiı bolatyn konstitusiialyq özgerıster, ädette, saiasi daǧdarystarmen jäne bilık modelderınıŋ auysuymen, ökılettıkterdıŋ ūzartyluymen, instituttardyŋ strategiialyq reformalarymen bailanysty boldy, öz elderınıŋ saiasi jüielerı men memlekettık qūrylymyn XXI ǧasyrdyŋ jaŋa şyndyqtaryna jäne syn-qaterlerıne beiımdeu äreketterın körsetedı.
Sonymen qatar, mūndai būzylǧan dinamika jüielı täuekelderge ie. Basty qauıp - Konstitusiia «qoǧamdyq şart» retınde qabyldanbaidy, onyŋ qasiettılıgı tömendeidı, al konstitusiialyq reformalardyŋ jiılıgı halyqtyŋ osyndai özgerısterge şarşau jäne nemqūrailylyq qaupın tudyrady. Būl rette eŋ qauıptısı - jaŋa Konstitusiia emes, jaŋa filosofiiasyz jaŋa Konstitusiia, ol kezde basty mäsele «ne jazu» emes, «qoǧam nege senuge daiyn». Onyŋ üstıne, Negızgı zaŋ aǧymdaǧy saiasi mındetke, naqty aktorlarǧa jiı özgertılgende, qoǧamdyq konsensusyz ol zäkır boludan qalady jäne küres qūralyna ainalady.
ÖTPELI JÜIELERDEGI PARADOKS
zamannyŋ negızgı paradoksy – tūraqty elder konstitusiiany sirek, tūraqsyz elder jiı özgertedı. Bıraq Negızgı zaŋǧa ärbır tüzetu jetılgendık belgısı bolyp tabylmaitynyn eskeru kerek. Naǧyz ornyqtylyq konstitusiia bilıktı şektep, oǧan qyzmet körsetpegende jäne «Negızgı Zaŋnyŋ mätının özıne qaita jazuǧa» arnalǧan tabu bolǧanda tuyndaidy.
Konstitusiialyq reforma oŋ nätije beredı jäne eger ol memlekettık basqarudyŋ naqty modelın belgılep, bilıktı naqty qaita bölıp, bırneşe onjyldyqqa, tıptı amerikandyq konstitusiianyŋ ülgısımen jüzdegen jyldarǧa eseptelgen jaǧdaida ǧana investisiialyq bolady.
Konstitusiianyŋ qazırgı ölşemderı däl osy tūrǧyda jariialanady. Būl rette Memleket basşysy neǧūrlym käsıbi parlamenttı, azamattardyŋ aşyqtyǧy men tartyluyn, baqylaudyŋ jaŋa tetıkterın, 2022 jylǧy reformalardan keiın älsıregen instituttardy qaita jaŋǧyrtudy qoldaidy. Sondyqtan būl eŋ tereŋ institusionaldyq transformasiia degen sarapşylardyŋ pıkırımen kelısuge bolady.
İNSTİTUSİONALDYQ JÄNE ÄLEUMETTIK SALDAR
Alaida, konstitusiialyq reforma kezınde bırqatar eleulı täuekelderdı elemeuge bolmaidy. Bır jaǧynan, jürgızılıp jatqan reformalardyŋ jiılıgı alaŋdatady. Eger Konstitusiiany ärbır 3-4 jyl saiyn özgertetın bolsaq, onda būl damudyŋ emes, älsız basqarudyŋ belgısı. Ekınşı jaǧynan, jüielık problemalardy şeşudıŋ ornyna jaŋa organdar men lauazymdar qūrylady (Halyq keŋesı/zaŋ şyǧaru bastamasy qūqyǧymen Khalyk Kenesy, vise-prezident lauazymy retınde tehnikalyq figuralar (būl ekınşı prezident emes ekenın tüsınu kerek), jaŋa institusionaldyq qūrylymdar), būl imitasiialyq institusionaldyq qūrylystyŋ klassikalyq belgısı bolyp tabylady. Üşinşi jaǧynan, halyq tabysynyŋ toqyrauy, tarifterdiŋ ösui, öŋirlerdiŋ tiimdi damuynyŋ jetkiliksizdigi jäne öŋirlik teŋsizdiktiŋ küşeiui jaǧdaiynda konstitusiialyq reformany qoǧam özekti äleumettik-ekonomikalyq problemalardan alaŋdatatyn manevr retinde qabyldauy mümkin. Būl rette ekonomikalyq mäselelerdıŋ özderı fragmenttık jäne «qolmen basqaru» rejimınde şeşıletın bolady. Jäne, aqyr soŋynda, bırde-bır, tıptı eŋ progressivtı konstitusiia apparatta käsıbilık pen jeke jauapkerşılık bolmaǧan jaǧdaida jaǧdaidy tüzete almaidy, käsıpqoilyqty emdemeidı, adaldyq qaǧidaty boiynşa taǧaiyndau praktikasyn joia almaidy.
Osylaişa, aǧymdaǧy konstitusiialyq reformanyŋ tüiındı synaǧy jaŋa normalar men instituttardyŋ sanynda emes, memlekettıŋ qoǧamǧa tüsınıktı, ūzaq merzımdı jäne bölınetın damu filosofiiasyn ūsynu qabıletın bıldıredı. Onsyz Negızgı zaŋdy eŋ auqymdy qaita qaraudyŋ özı tūraqty nätijesız institusionaldyq jöndeudıŋ kezektı körınısı bolyp qalu qaupın tuǧyzady. Būl rette, eger ekonomikalyq paida halyqqa jetpese, kez kelgen konstitusiialyq model qūldyraityndyǧyn eskeru kerek.
KONSTİTUSİIаLYQ KOMİSSİIа: RÄSIM MEN MAZMŪN
Prezident Jarlyǧymen Qazaqstan Respublikasynda konstitusiialyq reforma jönındegı komissiia qūru saiasi jaŋǧyrtuǧa arnalǧan jariialanǧan baǧyt şeŋberındegı maŋyzdy institusionaldyq qadam boldy. Komissiia formaldy türde qoǧamdyq jäne saraptamalyq ūsynystardy şoǧyrlandyryp, olardy jüielendırudı jüzege asyruǧa jäne Negızgı zaŋǧa yqtimal özgerıster boiynşa ūsynymdar daiyndauǧa baǧyttalǧan. Onyŋ qyzmetınıŋ formaty - aşyq otyrystar, tıkelei transliasiialar, jariialy eseptılık - aşyqtyqqa ūmtylysyn körsetedı jäne jabyq şeşım qabyldau täjıribelerımen alşaqtyqty körsetedı.
Resmi derekter boiynşa, Komissiia atyna azamattardan, saiasi partiialar men sarapşylar qoǧamdastyǧynyŋ ökılderınen ekı myŋnan astam ūsynys kelıp tüstı. Būl fakt konstitusiialyq kün tärtibin talqylauǧa qoǧamdyq sūranystyŋ bar ekenin jäne qoǧamnyŋ belsendi böliginiŋ institusionaldyq qaita paiymdau prosesine qosylǧanyn aiǧaqtaidy.
Sonymen birge Komissiia jūmysynyŋ birinşi kezeŋderin taldau neǧūrlym ūstamdy jäne syni tūrǧydan saralanǧan qorytyndylar jasauǧa mümkindik beredi. Qazırgı uaqytta räsımdık-tehnikalyq täsıl basym: basty nazar bastamalardy bırıktıruge, olardy formaldy jıkteuge jäne tanystyruǧa, sondai-aq būryn aitylǧan saiasi baǧdarlardy jaŋǧyrtuǧa audarylady. Kez kelgen şynaiy konstitusiialyq reformanyŋ özegın qūraityn tūjyrymdamalyq mäseleler - bilık tarmaqtarynyŋ araqatynasy, prezidenttık jäne parlamenttık ökılettıkterdı qaita bölu, sot jüiesınıŋ täuelsızdıgınıŋ institusionaldyq kepıldıkterı, saiasi bäsekelestık pen oppozisiiany qorǧau tetıkterı - äzırge jan-jaqty jäne mazmūndy jariia pıkırtalas taqyrybyna ainalǧan joq.
Mūndai jaǧdai, bırınşıden, ūsynystardy jinau men qūrylymdauǧa basymdyq berıletın reformanyŋ bastapqy kezeŋınıŋ tabiǧi erekşelıgı retınde tüsındırıluı mümkın. Ekınşıden, tereŋ saiasi-qūqyqtyq pıkırtalasqa odan ärı köşu bolmaǧanda reforma qoldanystaǧy jüienıŋ jekelegen elementterın onyŋ ırgelı negızderın qaita qaramai-aq tüzetuge alyp kelu qaupı saqtalady. Mūndai jaǧdaida institusionaldyq transformasiiadan görı, būzylǧan tösektegı bilıktıŋ qazırgı modelın beiımdeu jäne tūraqtandyru turaly söz bolady.
Komissiianyŋ öziniŋ märtebesi de prinsipti mänge ie. Ol bastapqyda qūryltai qūzyretı joq jäne konstitusiialyq tüzetulerdıŋ soŋǧy mätının baqylamaityn konsultativtık organ retınde qūrastyrylǧan. Būl Komissiia sözdiŋ qataŋ maǧynasynda konstitusiialyq prosestiŋ derbes subektisi bolyp tabylmaidy degendi bildiredi, ol atqaruşy bilik ortalyǧynyŋ janyndaǧy saraptamalyq-süzgiş tetik rölinde bolady. Mūndai institusionaldyq şeŋberde onyŋ qorytyndy şeşımderge yqpaly talqylau sapasyna ǧana emes, äzırlengen ūsynymdardy esepke alu jönındegı saiasi erkıne de bailanysty.
Basqaşa aitqanda, Komissiia - būl küştı atqaruşy bilık janyndaǧy servistık organ. Osyndai täsılmen Komissiia öz jūmysyn «komissiia talqylady», «komissiianyŋ ūsynystary qorytyndylandy jäne eskerıldı», «pysyqtalady» jäne t.b. tezistermen aiaqtaidy. Būl jaǧdaida «proseduralyq qanyǧu» jäne «äsersız qatysu» äserlerı baiqalady, būl qatysudy simuliasiialaudyŋ klassikalyq täuekelı bolyp tabylady.
Sonymen qatar Komissiia jūmysynyŋ jariia sipatyn jete baǧalauǧa bolmaidy. Ol qoǧamdyq maŋyzy bar ūsynystardy elemegen kezde kuluarlyq şeşımder üşın keŋıstıktı obektivtı türde taryltady, bedeldı jäne saiasi şyǧyndar jasaidy. Sol arqyly Komissiia aralyq instituttyŋ maŋyzdy funksiiasyn – qoǧamdyq kütuler arnasyn jäne reformatorlyq kün tärtibin aldyn ala zaŋdastyrudy oryndai alady.
Anaǧūrlym keŋ auqymda konstitusiialyq reformanyŋ mänı zaŋ tehnikasy şeŋberınen äldeqaida asyp tüsetının atap ötken jön. Biudjettik baqylau, memlekettik şyǧystardyŋ aşyqtyǧy, sot biliginiŋ täuelsizdigi jäne saiasi elitanyŋ esep berui salasynda institusionaldyq özgeristerdiŋ bolmauy ekonomikalyq jüieniŋ rentalyq, klandyq baǧdarlanǧan jäne aşyq emes sipatyn sözsiz jaŋǧyrtatyn bolady. Būl tūrǧyda Konstitusiia jai ǧana saiasi-qūqyqtyq qūjat emes, äleumettık-ekonomikalyq tärtıptıŋ ırgetasy bolyp tabylady.
Osylaişa, konstitusiialyq reformanyŋ tabystylyǧynyŋ negızgı ölşemı talqylaulardyŋ auqymdylyǧynda, jinalǧan ūsynystar men ondaǧan otyrystardy ötkızude emes, bilıktı naqty qaita bölude jäne ony şekteudıŋ pärmendı tetıkterın qūruda bolyp tabylady. Eger özgerısterdıŋ qorytyndy mätını būl qaǧidattardy institusionaldyq deŋgeide bekıtpese, Komissiia maŋyzdy, bıraq saiasi prosestıŋ qaitalama elementı - qūrylymdyq saldary joq nysan bolyp qalu qaupın töndıredı. Mūndai ssenariide Konstitusiia deklarativtı sipatty saqtap qaluy mümkın, al qoǧamdyq ümıtter - kezektı köŋılsızdık siklıne ainaluy mümkın.
İNSTİTUSİONALDYQ DAMU. ŪSYNYSTAR
Özimniŋ konstitusiialyq qūqyǧymdy paidalana otyryp, Komissiiaǧa Qazaqstan Respublikasynyŋ qoldanylyp jürgen Negizgi zaŋyna mynadai özgerister engizu jöninde ūsynys engizudi qūrmet sanaimyn.
Bırınşı. Qazaqstan Respublikasynyŋ Negızgı Zaŋyn memlekettık tılde «Qazaqstan Respublikasynyŋ Ata Zaŋy», al orys tılınde «Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasy» dep ataudy ūsynamyn. «Parlament Mäjılısı» jaqynda «Qūryltai» dep atalatyn bolsa, būl ädıl ärı qisyndy bolady.
Alaida, ädıldık üşın aita ketu kerek, zaŋ şyǧaruşy organnyŋ atauyn özgertu arqyly barlyq sarapşylar da ūsynysty qoldamaǧan.
Ekınşı. Konstitusiiada jekelegen qoǧamdyq qatynastar (qūqyqtyq märtebe, qūqyqtyq jaǧdai, ökılettıkter jäne t.b.) konstitusiialyq zaŋdarmen retteletın normalar bar.
Konstitusiianyŋ 6-babyna 2022 jylǧy 5 mausymdaǧy respublikalyq referendumda «jarty tüzetuler» engızıldı, oǧan säikes jer qoinauy men basqa da tabiǧi resurstar halyqqa tiesılı.
Konstitusiianyŋ 3-babyna säikes memlekettık bilıktıŋ jalǧyz közı halyq bolyp tabylady. Alaida, respublikalyq referendumda ne boldy? Barlyq joǧary lauazymdy şeneunıkter (Prezident, Ükımet, Parlament deputattary, Sot, Prokuratura, Elordanyŋ qarjygerlerı jäne Adam qūqyqtary jönındegı uäkıl) öz ökılettıkterın konstitusiialyq zaŋdarmen belgıledı.
Sonymen bırge, memlekettık bilıktıŋ jalǧyz közı - HALYQ - onyŋ jer qoinauyna qūqyqtaryn ıske asyru tärtıbı konstitusiialyq zaŋmen retteluı mümkın qūqyǧynan aiyryldy. Sondyqtan 6-bapty «Jer qoinauyn paidalanu tärtıbı konstitusiialyq zaŋmen retteledı» degen normamen tolyqtyru kerek dep esepteimın. HALYQTYŊ JER QOINAUYNA QŪQYǦYN KONSTİTUSİIаLYQ ZAŊMEN retteu halyqtyŋ jer qoinauyna qūqyǧyn är türlı «lobbister» ūdaiy bastama jasaityn ärtürlı tüzetulerden qorǧaidy. Olai bolmaǧan jaǧdaida adam qūqyqtary men bostandyqtary tek deklarasiia bolyp qalady, al salalyq zaŋdarǧa engızılgen özgerıster men tolyqtyrular jūmys ıstemeidı.
Mūndai konstitusiialyq zaŋy mynany reglamentteuı qajet:
• tabiǧi resurstardan tüsetın tabystar qalai qalyptasady;
• olar qalai bölınedı;
• qoǧam tarapynan baqylaudyŋ qandai tetıkterı äreket etedı jäne t.b.
Üşınşı. Memlekettık qyzmetşıler memleketke ǧana emes, halyqqa da qyzmet etedı. «Halyqqa qyzmet etu» qaǧidaty Konstitusiiaǧa engızılgen, bıraq ol zaŋdarda joq. Memlekettık qyzmetşıler qoǧamǧa qaraǧanda jüiege köbırek jūmys ısteidı. Osydan kelıp, «Qazaqstan halqyna qyzmet turaly» jeke zaŋ qabyldau kerek dep esepteimın, ol memlekettık apparat jūmysynyŋ prinsipterın qaita formattap, mındettı türde köpşılık aldynda esep berıp, kerı bailanys pen jauapkerşılık tetıkterın qalyptastyratyn edı.
Osy zaŋ jobasynda «estitın memleket» ūǧymyn naqty aiqyndau qajet. Ökınışke qarai, esepterge qaraǧanda, bızde «estu qabıletı» joǧary, bıraq halyqtyŋ sūranystaryna nätijelılık qanaǧattanarlyq emes. Ädette, halyqtyŋ sūrauy boiynşa naqty şeşimderdiŋ ornyna uäkiletti organdardyŋ qyzmetteri üzindilerge tüsiriledi.
Törtınşı. 1-baptyŋ 2-tarmaǧyna nazar audaru qajet dep sanaimyn, onda Qazaqstan Respublikasy qyzmetiniŋ negizgi negizgi prinsipteriniŋ biri «.., bükil halyqtyŋ igiligi üşin ekonomikalyq damu...». Būl qaǧidat oryndalmai jatqanyn ömır körsetıp otyr. Bügınde būl qaǧidamen negızınen oligapolister qanaǧattanady.
Aita ketu kerek, JIÖ ösımı halyqtyŋ äl-auqaty men ömır süru deŋgeiınıŋ ösuın naqty körsetpeidı. Eger 2029 jylǧa deiın eŋ tömengı jalaqy 85 myŋ teŋge deŋgeiınde qalatynyn eskersek, ol zaŋdardy būza otyryp indekstelmeidı, onda ol JIÖ ösuınıŋ resmi derekterıne säikes kelmeidı.
Būl nemen bailanysty degen sūraq tuyp jatsa, oryndy. Jauabyn barlyq ükımetter Konstitusiiada körsetılgen osy qaǧidany jetkılıktı türde saqtamaǧandyǧynan köremın. Jaǧdaidy tüzetu üşın ükımet äleumettık-ekonomikalyq baǧyttaǧy barlyq qabyldanǧan zaŋdar men normativtık-qūqyqtyq aktılerdı onyŋ Negızgı zaŋǧa, onyŋ ışınde, ädette, Konstitusiianyŋ normalaryna säikes kelmeitın şeşımder qabyldanatyn jergılıktı atqaruşy organdarǧa säikestıgı tūrǧysynan qaita qarauy jäne özektendıruı qajet.
Sondai-aq Konstitusiianyŋ jekelegen baptaryn jäne mamandardy zerdeleudı talap etetın ıske asyrylmaǧan normalardy ärtürlı tüsındıru de bar. Būl qoldanystaǧy Konstitusiianyŋ äleuetı tolyq aşylmaǧanyn jäne zaŋ ǧylymy üşın, äsırese zaŋǧa täueldı aktıler jüiesın jetıldıru bölıgınde, eldıŋ basty zaŋynyŋ negızın qalauşy qaǧidattaryn neǧūrlym tolyq jäne tereŋırek aşu üşın qyzmet alaŋy bar ekenın bıldıredı.
Sonda, mysaly, nege zaŋ aldynda bärı teŋ dep jazylǧan degen sūraq tuyndamaidy? Al būl kez kelgen normativtık-qūqyqtyq akt bırdei jaǧdaida qūqyqtyq qatynastar subektılerıne boljanatyn, ūqsas jäne tüsındırıletın saldarlardy qamtuy tiıs, al kez kelgen aiyrmaşylyqtar, saralaular, eger olar bar bolsa, aqylǧa qonymdy sipatta boluy tiıs negız qalauşy prinsip.
Besınşı. Konstitusiianyŋ 87-babyna säikes jergilikti atqaruşy organdardy Prezident pen Ükimettiŋ ökili bolyp tabylatyn äkim basqarady. Sonymen qatar, qazır oblystyq jäne respublikalyq maŋyzy bar qalalardan tömen äkımderdı halyq sailaidy. Iаǧni, olar Prezident pen Ükımettıŋ jergılıktı jerlerdegı ökılderı emes, halyqtyq mandat pen senım ielerı bolyp tabylady. Osylaişa, öŋırlerdegı äleumettık şielenıspen qatar jüretın qaişylyqtar men müddeler qaqtyǧysy tuyndaidy.
Demek, būl normany alyp tastau nemese redaksiialau, onyŋ qoldanysyn tek oblystyq jäne respublikalyq maŋyzy bar qalalardyŋ äkımderıne qaldyru kerek. Sonymen qatar, qazırdıŋ özınde ortalyq, oblystar men respublikalyq maŋyzy bar qalalardyŋ äkımderı men halyq sailaǧan äkımder arasynda ymyraǧa qol jetkızu üşın özara ıs-qimyl tetıkterın äzırleu qajet.
Altynşy. Bügınde bız memlekettık organdar ataularynyŋ qazaq tılınen orys tılıne jäne kerısınşe audarmalarynyŋ säikessızdıgın baiqai alamyz. Audarmalar dälme-däl boluy tiıs dep esepteimın.
Mysaly, «Bas prokuratura» degen atau bızge odaqtas prokurorlar men KSRO bas prokurory bolǧan KSRO-dan mūra bolyp qalǧan. Qazaq tılındegı audarma «Bas prokuratura» siiaqty.
Sonymen qatar, bız egemen jäne täuelsız memleketpız, onda memlekettık tıl - qazaq tılı jäne audarma memlekettık tılden basqa tılderge jüzege asyryluy tiıs. Qazaqşa «Bas prokuratura» sözbe-söz «Glavnaia prokuratura» dep audaryluy tiıs. Onyŋ üstıne prokuratura äskerilendırılgen organ emes, qadaǧalauşy organ. Sondyqtan qadaǧalau organynyŋ atauynda orys ttılıne audarmada «generalnyi» degen sözdı paidalanu tiımsız dep esepteimın.
Būdan basqa, negızınen europalyq elder men monarhiialyq basqaru formasy bar elderde qoldanylatyn Premer-ministr terminınen bas tartu kerek dep oilaimyn. Qazaqstan Respublikasy Ükımetınıŋ töraǧasy nemese basşysy degen termindı prezidenttık bilıgı küştı elderge tän neǧūrlym formaldy-biurokratiialyq ataudy paidalanudy ūsynamyn. Būdan basqa, būl Ükımettıŋ alqaly organ ekenın körsetedı.
Qazaqşa «Qazaqstan Respublikasynyŋ Ükimet Basşysy» nemese «Qazaqstan Respublikasynyŋ Töraǧasy» ädemı jäne tüsınıktı bolady.
Aqyrynda, «Ädılet ministrlıgı» siiaqty memlekettık organnyŋ atauyn audaruǧa qatysty. Şynynda da, «ädılet» sözı – latyn sözı, al qazaq nemese orys tılderıne audarǧan kezde «ädıl, adal» degendı bıldıredı. Būl audarma «Ädılet ministrlıgı» memlekettık organynyŋ qazaqşa atauynda taza mehanikalyq türde paidalanyldy. Al endı memlekettık tılden orys tılıne audarǧanda «Ministerstvo spravedlivosti» degen organnyŋ atauyn alamyz. Älemnıŋ eşbır jerınde «spravedlivosti» organy joq! Sondyqtan atalǧan memlekettık organ memlekettık tılde «Qazaqstan Respublikasynyŋ iustisiia ministrlıgı» nemese «Qazaqstan Respublikasynyŋ qūqyq ministrlıgı» siiaqty dybystaluy tiıs dep sanaimyn.
Jetınşı. Konstitusiianyŋ 44-babynyŋ 15-tarmaǧyna säikes Prezident azamattarǧa keşırım jasaidy, al Konstitusiianyŋ 41-babynyŋ 2-tarmaǧyna säikes Qazaqstan Respublikasynyŋ Prezidentı bolyp Qazaqstan Respublikasynyŋ AZAMATY sailanuy mümkın...
Sonymen qatar, Prezident te el azamattarynyŋ bırı. Demek, Konstitusiia boiynşa Prezidenttıŋ ÖZINE de, jaqyn tuystaryna da (mysaly, AQŞ Prezidentı Baiden öz şeşımımen öz ūlyna keşırım jasady) raqymşylyq jasauǧa tolyq konstitusiialyq qūqyǧy bar. Konstitusiianyŋ 4-babynda: «Konstitusiianyŋ joǧary zaŋdyq küşi bar jäne Respublikanyŋ bükil aumaǧynda tikelei qoldanylady» dep jazylǧan. Bärı Konstitusiiany kım jäne qalai tüsındıretınıne bailanysty.
Sondyqtan būl norma da ony tüsınu jäne bırjaqty tüsındıru üşın tüzetıluı tiıs dep esepteimın.
Segızınşı. Nege Konstitusiiada «ǧylym» tüsınıgı anyq aitylmaǧan? Bälkım, mūndai qatelık 30 jyl būryn Ūlttyq ǧylym akademiiasyn qoǧamdyq ūiymdar qataryna auystyruǧa mümkındık bergen şyǧar, būl ǧylymnyŋ jäne onyŋ üş tarmaǧynyŋ - akademiialyq, salalyq jäne joǧary oqu ornynyŋ būzyluyna triger boldy.
Sondyqtan az nemese müldem tiımsız memlekettık, salalyq jäne öŋırlık baǧdarlamalarǧa, sondai-aq ūlttyq jobalarǧa taŋ qaludyŋ qajetı joq, öitkenı olardyŋ barlyǧy jobalau aldyndaǧy satyda jetkılıktı ǧylymi negızdemeden ötpegen. Josparly uaqytta barlyq baǧdarlamalyq qūjattar ǧylymi instituttarda qalyptastyryldy, al bügınde olardy ministrlıkter men vedomstvolarda ǧylymnan alys şeneunıkter qalyptastyrady.
Ǧylymǧa degen közqaras turaly bırneşe jyl būryn qabyldanǧan «Ǧylym turaly» Zaŋnyŋ tolyq jäne mındettı türde jūmys ıstemeitındıgı aiǧaqtaidy. Memlekettık organdarda qoldanǧysy kelse, qoldanady, qoldanǧysy kelmese, qoldanbaidy da!
Sonymen birge, Konstitusiia mätininde ǧylymnyŋ tikelei atalmauy halyqaralyq praktikada sirek kezdesetin jaǧdai emes. Alaida mūndai normalardy tikelei engizu ǧylymnyŋ konstitusiialyq qūndylyq retindegi märtebesin köteredi jäne memlekettiŋ zertteuler men innovasiialardy qoldau jönindegi mindettemelerin küşeitedi.
Mysaly, ǧylym turaly normalar Germaniia men İtaliianyŋ (ırgelı qūqyq retınde ǧylym erkındıgı), Egipettıŋ (ǧylymi zertteulerdı qarjylandyrudyŋ mındettı minimumy bekıtılgen), Ündıstannyŋ (ǧylymi dünietanymdy damytu mındetı), postkeŋestık memleketterdıŋ konstitusiialarynda qamtylǧan. Būl mysaldar keibir elder ǧylymdy konstitusiialyq deŋgeide arnauly memlekettik saiasattyŋ obektisi dep aiqyndaitynyn körsetedi.
Tıptı KSRO-nyŋ 1977 jylǧy Konstitusiiasynda 26 jäne 47-baptarda memleket ǧylymi kadrlar daiarlaudy, ǧylymi zertteuler nätijelerın engızudı, qoldaudy, önertapqyştar men rasionalizatorlardyŋ qūqyqtaryn memleket qorǧap otyrǧany bekıtıldı. Būl norma ışınara 1993 jylǧy ülgıdegı Qazaqstan Konstitusiiasynda boldy.
Osyǧan bailanysty Konstitusiiaǧa mynadai mazmūndaǧy bap engızudı ūsynamyn:
«X BAP, ǦYLYM JÄNE ǦYLYMİ QYZMET»
1, Qazaqstan Respublikasynda ǧylymi, tehnikalyq jäne körkem şyǧarmaşylyq, zertteuler men oqytu erkındıgı tanylady jäne oǧan kepıldık berıledı.
2, Memleket eldıŋ ornyqty damuynyŋ jäne qoǧam äl-auqatynyŋ negızı retınde ǧylymnyŋ, tehnologiialardyŋ jäne innovasiialardyŋ damuyna järdemdesedı.
3, Memleket ǧylymnyŋ, bılım beru men öndırıstıŋ integrasiiasy üşın jaǧdailardy qamtamasyz etedı.
4, Ǧylym adamzattyŋ joǧary idealdary men ornyqty damuyna qyzmet etuı tiıs.».
Konstitusiialyq reforma jönındegı komissiia öz jūmysynda eskeretın basqa da problemalar köp. Bıraq eŋ bastysy, konstitusiialyq reformanyŋ myzǧymas jäne ornyqty boluyn Konstitusiianyŋ 41-babynyŋ 1-tarmaǧyn mynadai mazmūnmen tolyqtyru maŋyzdy dep sanaimyn: «Prezidenttı sailau merzımderı turaly erejenı eşbır jaǧdaida, onyŋ ışınde referendum ötkızu jolymen de özgertuge bolmaidy.». Būl Negızgı Zaŋnyŋ myzǧymastyǧy üşın qajet. Jekelegen azamattar zaŋdy būzǧanda, būl bır närse. Memleket pen bilık ökılderınıŋ zaŋdy jüielı türde būzuy qorqynyşty!
Prezident Toqaevtyŋ besınşı Qūryltaidaǧy sözı qazaqstandyq memlekettılıktıŋ «Qaita jükteu» baǧdarlamasy dep esepteimın. Memleket basşysy öz sözınde ūlttyq-konservativtık kün tärtıbın (mädeniet, tarih, dästür), tehnokratiialyq täsıldı (sifrlandyru, jasandy intellekt, infraqūrylym) jäne saiasi reformizmdı (bilık jüiesın özgertu jäne qaita bölu) bırıktırdı.
Basty messedj – Qazaqstan tereŋ transformasiia däuırıne aiaq basty, onda saiasi jüie neǧūrlym ikemdı, al ekonomika tehnologiialyq boluy tiıs. Jahandyq tūraqsyzdyq jaǧdaiynda tūtastai alǧanda memlekettılıktı nyǧaituǧa tiıs örşıl, bıraq täuekeldı reformalar baǧdarlamasy qoiylǧan. Tabys ıske asyru sapasyna, qoǧamdy qoldauǧa jäne elitanyŋ özgerısterge beiımdelu qabıletıne bailanysty bolady.
Konstitusiialyq reforma – būl jai ǧana tüzetuler emes, ol saiasi jüienıŋ özgeruınıŋ naqty nüktesı, parlament pen qoǧamdyq instituttardyŋ küşeiuımen prezidenttık bilıktıŋ simbiozy. Men ol Qazaqstannyŋ aldaǧy onjyldyqtaǧy bolaşaǧyn aiqyndaitynyna tereŋ senımdımın.
Eŋ bastysy, Konstitusiia – maqalalar, tūjyrymdamalar men qūqyqtyq normalar jinaǧy bar jai ǧana zaŋdyq qūjat emes ekenın este saqtau kerek. Konstitusiia bır ǧana tüiındı sūraqqa jauap beredı - elımızde kım şeşım qabyldaidy jäne būl şeşımderdı kım şektei alady. Bilıktıŋ naqty teŋgerımı özgermeiınşe jäne azamattyq qūqyqtar küşeimeiınşe, elde eşteŋe de özgermeidı.
Edıl Mamytbekov
Parlament Senaty janyndaǧy
Senatorlar keŋesınıŋ müşesı
