پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ اعىمداعى جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن بەسىنشى قۇرىلتايدا كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى باستامالاردىڭ كەزەكتى پاكەتىن ۇسىندى. شىن مانىندە – بۇل بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋعا جاسالعان كەزەكتى ارەكەت.
ينستيتۋتسيونالدىق ىمىرانىڭ باستاۋى
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا، بۇرىنعى 1993 جىلعى ۇلگىدەگى كونستيتۋتسيا سياقتى، كسرو ىدىراعاننان كەيىن قيراعان جەرلەر ءالى سۋىماعان كەزدە ازىرلەنگەن. سوندىقتان ازىرلەۋشىلەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ زاڭگەرلىك مادەنيەتى سوتسياليستىك دۇنيەتانىمعا، جوسپارلى ەكونوميكاعا جانە ۇجىمدىق بيلىك يدەياسىنا مىقتاپ كىرىكتىرىلدى.
فورمالدى تۇردە كونستيتۋتسيا بەسىنشى فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن ءىشىنارا قارىزعا الدى. اتاپ ايتقاندا – مىقتى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت، «پرەمەردىڭ باقىلاۋىندا» جۇيەسى جانە ەكى پالاتالى پارلامەنت. سونداي-اق، پوستكەڭەستىك تاجىريبەلەر ەسكەرىلدى، بۇل نەگىزگى زاڭنىڭ «گيبريدتىك» ءماتىنىن جاسادى. نارىقتىق ەكونوميكا تۋرالى شەكتەۋلى ءبىلىم كونستيتۋتسيانىڭ ەكونوميكالىق بولىگىنىڭ دەكلاراتيۆتى بولۋىنا، نارىقتىق رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ ناقتىلانباۋىنا الىپ كەلدى.
جالپى، كونستيتۋتسيا پوستكەڭەستىك جاعداي مەن باتىس دەموكراتياسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ ارەكەتى اراسىنداعى ىمىراعا اينالدى. ول كۇشتى پرەزيدەنتتى بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋ رەتىندە، ال پارلامەنت پەن سوت جۇيەسىن بيلىكتىڭ تاۋەلسىز دەربەس تارماقتارى رەتىندە ەمەس، باقىلاۋ قۇرالى رەتىندە بەلگىلەدى.
كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر ينفلياتسياسى
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى بىرنەشە رەت وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىن مويىنداۋ كەرەك. نەگىزگى زاڭدى تۇزەتۋدىڭ جيىلىگى وتپەلى ساياسي جۇيەسى بار مەملەكەتتەر ءۇشىن بىرەگەي قۇبىلىس بولىپ تابىلمايدى. مىسالى، قىرعىزستاندا تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە بىرنەشە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى، ۋكراينادا نەگىزگى زاڭ وزگەرىستەرى وتكىر ساياسي داعدارىستار اياسىندا بولدى، رەسەيدە تۇزەتۋلەر نەعۇرلىم ناقتى سيپاتتا بولدى، بىراق دەگەنمەن ىرگەلى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەردى قوزعادى. وسىنداي ۇدەرىستەر باسقا پوستكەڭەستىك ەلدەردە دە بايقالدى.
جالپى، كەز كەلگەن ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى قاتىپ قالعان قۇجات ەمەس، «قاسيەتتى سيىر» ەمەس. ءتىپتى دامىعان دەموكراتيالىق ەلدەردە دە ول ۋاقىت پەن قوعام سۇرانىسىنىڭ قىسىمىمەن بىرتىندەپ وزگەردى.
الايدا، وسىنىڭ اياسىندا قازاقستان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ قارقىندىلىعى مەن اۋقىمدىلىعىمەن وبەكتيۆتى تۇردە ەرەكشەلەنەدى. 1995 جىلدان باستاپ ەلدىڭ نەگىزگى زاڭى رەفورمالاردىڭ التى ءىرى پاكەتىن باسىنان وتكەردى، ونىڭ شەڭبەرىندە ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيانى جاڭا تۇتاس قۇجات رەتىندە قابىلداماي، جالپى العاندا مىڭنان استام تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
2022 جىلعى رەفورما 30-دان استام باپتى قوزعادى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا اعىمداعى باستامالار كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ 77 بابىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ناتيجەسىندە وزگەرىستەر كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىستاعى ءماتىنىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامىنا قاتىستى بولادى. مۇنداي جاعدايدا نەگىزگى زاڭ جاڭا تۇزەتۋلەر تۋرالى ەمەس، كونستيتۋتسيالىق جوبانىڭ ءوزىن تۇجىرىمدامالىق قايتا قاراۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلەنى وبەكتيۆتى تۇردە قوياتىن «جارمالى كورپەنى» ەسكە تۇسىرە باستادى.
كونستيتۋتسيا قوعامدىق كەلىسىم بە، الدە قۇرال ما؟
بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەردە ءجيى بولاتىن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر، ادەتتە، ساياسي داعدارىستارمەن جانە بيلىك مودەلدەرىنىڭ اۋىسۋىمەن، وكىلەتتىكتەردىڭ ۇزارتىلۋىمەن، ينستيتۋتتاردىڭ ستراتەگيالىق رەفورمالارىمەن بايلانىستى بولدى، ءوز ەلدەرىنىڭ ساياسي جۇيەلەرى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن XXI عاسىردىڭ جاڭا شىندىقتارىنا جانە سىن-قاتەرلەرىنە بەيىمدەۋ ارەكەتتەرىن كورسەتەدى.
سونىمەن قاتار، مۇنداي بۇزىلعان ديناميكا جۇيەلى تاۋەكەلدەرگە يە. باستى قاۋىپ - كونستيتۋتسيا «قوعامدىق شارت» رەتىندە قابىلدانبايدى، ونىڭ قاسيەتتىلىگى تومەندەيدى، ال كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جيىلىگى حالىقتىڭ وسىنداي وزگەرىستەرگە شارشاۋ جانە نەمقۇرايلىلىق قاۋپىن تۋدىرادى. بۇل رەتتە ەڭ قاۋىپتىسى - جاڭا كونستيتۋتسيا ەمەس، جاڭا فيلوسوفياسىز جاڭا كونستيتۋتسيا، ول كەزدە باستى ماسەلە «نە جازۋ» ەمەس، «قوعام نەگە سەنۋگە دايىن». ونىڭ ۇستىنە، نەگىزگى زاڭ اعىمداعى ساياسي مىندەتكە، ناقتى اكتورلارعا ءجيى وزگەرتىلگەندە، قوعامدىق كونسەنسۋسىز ول زاكىر بولۋدان قالادى جانە كۇرەس قۇرالىنا اينالادى.
وتپەلى جۇيەلەردەگى پارادوكس
زاماننىڭ نەگىزگى پارادوكسى – تۇراقتى ەلدەر كونستيتۋتسيانى سيرەك، تۇراقسىز ەلدەر ءجيى وزگەرتەدى. بىراق نەگىزگى زاڭعا ءاربىر تۇزەتۋ جەتىلگەندىك بەلگىسى بولىپ تابىلمايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ناعىز ورنىقتىلىق كونستيتۋتسيا بيلىكتى شەكتەپ، وعان قىزمەت كورسەتپەگەندە جانە «نەگىزگى زاڭنىڭ ءماتىنىن وزىنە قايتا جازۋعا» ارنالعان تابۋ بولعاندا تۋىندايدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما وڭ ناتيجە بەرەدى جانە ەگەر ول مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ناقتى مودەلىن بەلگىلەپ، بيلىكتى ناقتى قايتا ءبولىپ، بىرنەشە ونجىلدىققا، ءتىپتى امەريكاندىق كونستيتۋتسيانىڭ ۇلگىسىمەن جۇزدەگەن جىلدارعا ەسەپتەلگەن جاعدايدا عانا ينۆەستيتسيالىق بولادى.
كونستيتۋتسيانىڭ قازىرگى ولشەمدەرى ءدال وسى تۇرعىدا جاريالانادى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى نەعۇرلىم كاسىبي پارلامەنتتى، ازاماتتاردىڭ اشىقتىعى مەن تارتىلۋىن، باقىلاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن، 2022 جىلعى رەفورمالاردان كەيىن السىرەگەن ينستيتۋتتاردى قايتا جاڭعىرتۋدى قولدايدى. سوندىقتان بۇل ەڭ تەرەڭ ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسيا دەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىمەن كەلىسۋگە بولادى.
ينستيتۋتسيونالدىق جانە الەۋمەتتىك سالدار
الايدا، كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەزىندە بىرقاتار ەلەۋلى تاۋەكەلدەردى ەلەمەۋگە بولمايدى. ءبىر جاعىنان، جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ جيىلىگى الاڭداتادى. ەگەر كونستيتۋتسيانى ءاربىر 3-4 جىل سايىن وزگەرتەتىن بولساق، وندا بۇل دامۋدىڭ ەمەس، ءالسىز باسقارۋدىڭ بەلگىسى. ەكىنشى جاعىنان، جۇيەلىك پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ورنىنا جاڭا ورگاندار مەن لاۋازىمدار قۇرىلادى (حالىق كەڭەسى/زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىمەن Khalyk Kenesy, ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى رەتىندە تەحنيكالىق فيگۋرالار (بۇل ەكىنشى پرەزيدەنت ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك), جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدار), بۇل يميتاتسيالىق ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىستىڭ كلاسسيكالىق بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ءۇشiنشi جاعىنان، حالىق تابىسىنىڭ توقىراۋى، تاريفتەردiڭ ءوسۋi, وڭiرلەردiڭ تيiمدi دامۋىنىڭ جەتكiلiكسiزدiگi جانە وڭiرلiك تەڭسiزدiكتiڭ كۇشەيۋi جاعدايىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى قوعام وزەكتi الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردان الاڭداتاتىن مانەۆر رەتiندە قابىلداۋى مۇمكiن. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ وزدەرى فراگمەنتتىك جانە «قولمەن باسقارۋ» رەجيمىندە شەشىلەتىن بولادى. جانە، اقىر سوڭىندا، بىردە-ءبىر، ءتىپتى ەڭ پروگرەسسيۆتى كونستيتۋتسيا اپپاراتتا كاسىبيلىك پەن جەكە جاۋاپكەرشىلىك بولماعان جاعدايدا جاعدايدى تۇزەتە المايدى، كاسىپقويلىقتى ەمدەمەيدى، ادالدىق قاعيداتى بويىنشا تاعايىنداۋ پراكتيكاسىن جويا المايدى.
وسىلايشا، اعىمداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءتۇيىندى سىناعى جاڭا نورمالار مەن ينستيتۋتتاردىڭ سانىندا ەمەس، مەملەكەتتىڭ قوعامعا تۇسىنىكتى، ۇزاق مەرزىمدى جانە بولىنەتىن دامۋ فيلوسوفياسىن ۇسىنۋ قابىلەتىن بىلدىرەدى. ونسىز نەگىزگى زاڭدى ەڭ اۋقىمدى قايتا قاراۋدىڭ ءوزى تۇراقتى ناتيجەسىز ينستيتۋتسيونالدىق جوندەۋدىڭ كەزەكتى كورىنىسى بولىپ قالۋ قاۋپىن تۋعىزادى. بۇل رەتتە، ەگەر ەكونوميكالىق پايدا حالىققا جەتپەسە، كەز كەلگەن كونستيتۋتسيالىق مودەل قۇلدىرايتىندىعىن ەسكەرۋ كەرەك.
كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا: ءراسىم مەن مازمۇن
پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا قۇرۋ ساياسي جاڭعىرتۋعا ارنالعان جاريالانعان باعىت شەڭبەرىندەگى ماڭىزدى ينستيتۋتسيونالدىق قادام بولدى. كوميسسيا فورمالدى تۇردە قوعامدىق جانە ساراپتامالىق ۇسىنىستاردى شوعىرلاندىرىپ، ولاردى جۇيەلەندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا جانە نەگىزگى زاڭعا ىقتيمال وزگەرىستەر بويىنشا ۇسىنىمدار دايىنداۋعا باعىتتالعان. ونىڭ قىزمەتىنىڭ فورماتى - اشىق وتىرىستار، تىكەلەي ترانسلياتسيالار، جاريالى ەسەپتىلىك - اشىقتىققا ۇمتىلىسىن كورسەتەدى جانە جابىق شەشىم قابىلداۋ تاجىريبەلەرىمەن الشاقتىقتى كورسەتەدى.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا، كوميسسيا اتىنا ازاماتتاردان، ساياسي پارتيالار مەن ساراپشىلار قوعامداستىعىنىڭ وكىلدەرىنەن ەكى مىڭنان استام ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. بۇل فاكت كونستيتۋتسيالىق كۇن ءتارتiبiن تالقىلاۋعا قوعامدىق سۇرانىستىڭ بار ەكەنiن جانە قوعامنىڭ بەلسەندi بولiگiنiڭ ينستيتۋتسيونالدىق قايتا پايىمداۋ پروتسەسiنە قوسىلعانىن ايعاقتايدى.
سونىمەن بiرگە كوميسسيا جۇمىسىنىڭ بiرiنشi كەزەڭدەرiن تالداۋ نەعۇرلىم ۇستامدى جانە سىني تۇرعىدان سارالانعان قورىتىندىلار جاساۋعا مۇمكiندiك بەرەدi. قازىرگى ۋاقىتتا راسىمدىك-تەحنيكالىق ءتاسىل باسىم: باستى نازار باستامالاردى بىرىكتىرۋگە، ولاردى فورمالدى جىكتەۋگە جانە تانىستىرۋعا، سونداي-اق بۇرىن ايتىلعان ساياسي باعدارلاردى جاڭعىرتۋعا اۋدارىلادى. كەز كەلگەن شىنايى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ وزەگىن قۇرايتىن تۇجىرىمدامالىق ماسەلەلەر - بيلىك تارماقتارىنىڭ اراقاتىناسى، پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ، سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق كەپىلدىكتەرى، ساياسي باسەكەلەستىك پەن وپپوزيتسيانى قورعاۋ تەتىكتەرى - ازىرگە جان-جاقتى جانە مازمۇندى جاريا پىكىرتالاس تاقىرىبىنا اينالعان جوق.
مۇنداي جاعداي، بىرىنشىدەن، ۇسىنىستاردى جيناۋ مەن قۇرىلىمداۋعا باسىمدىق بەرىلەتىن رەفورمانىڭ باستاپقى كەزەڭىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى رەتىندە ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن، تەرەڭ ساياسي-قۇقىقتىق پىكىرتالاسقا ودان ءارى كوشۋ بولماعاندا رەفورما قولدانىستاعى جۇيەنىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن ونىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن قايتا قاراماي-اق تۇزەتۋگە الىپ كەلۋ قاۋپى ساقتالادى. مۇنداي جاعدايدا ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسيادان گورى، بۇزىلعان توسەكتەگى بيلىكتىڭ قازىرگى مودەلىن بەيىمدەۋ جانە تۇراقتاندىرۋ تۋرالى ءسوز بولادى.
كوميسسيانىڭ ءوزiنiڭ مارتەبەسi دە پرينتسيپتi مانگە يە. ول باستاپقىدا قۇرىلتاي قۇزىرەتى جوق جانە كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەردىڭ سوڭعى ءماتىنىن باقىلامايتىن كونسۋلتاتيۆتىك ورگان رەتىندە قۇراستىرىلعان. بۇل كوميسسيا ءسوزدiڭ قاتاڭ ماعىناسىندا كونستيتۋتسيالىق پروتسەستiڭ دەربەس سۋبەكتiسi بولىپ تابىلمايدى دەگەندi بiلدiرەدi, ول اتقارۋشى بيلiك ورتالىعىنىڭ جانىنداعى ساراپتامالىق-سۇزگiش تەتiك رولiندە بولادى. مۇنداي ينستيتۋتسيونالدىق شەڭبەردە ونىڭ قورىتىندى شەشىمدەرگە ىقپالى تالقىلاۋ ساپاسىنا عانا ەمەس، ازىرلەنگەن ۇسىنىمداردى ەسەپكە الۋ جونىندەگى ساياسي ەركىنە دە بايلانىستى.
باسقاشا ايتقاندا، كوميسسيا - بۇل كۇشتى اتقارۋشى بيلىك جانىنداعى سەرۆيستىك ورگان. وسىنداي تاسىلمەن كوميسسيا ءوز جۇمىسىن «كوميسسيا تالقىلادى»، «كوميسسيانىڭ ۇسىنىستارى قورىتىندىلاندى جانە ەسكەرىلدى»، «پىسىقتالادى» جانە ت.ب. تەزيستەرمەن اياقتايدى. بۇل جاعدايدا «پروتسەدۋرالىق قانىعۋ» جانە «اسەرسىز قاتىسۋ» اسەرلەرى بايقالادى، بۇل قاتىسۋدى سيمۋلياتسيالاۋدىڭ كلاسسيكالىق تاۋەكەلى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار كوميسسيا جۇمىسىنىڭ جاريا سيپاتىن جەتە باعالاۋعا بولمايدى. ول قوعامدىق ماڭىزى بار ۇسىنىستاردى ەلەمەگەن كەزدە كۋلۋارلىق شەشىمدەر ءۇشىن كەڭىستىكتى وبەكتيۆتى تۇردە تارىلتادى، بەدەلدى جانە ساياسي شىعىندار جاسايدى. سول ارقىلى كوميسسيا ارالىق ينستيتۋتتىڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسىن – قوعامدىق كۇتۋلەر ارناسىن جانە رەفورماتورلىق كۇن ءتارتiبiن الدىن الا زاڭداستىرۋدى ورىنداي الادى.
اناعۇرلىم كەڭ اۋقىمدا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمانى زاڭ تەحنيكاسى شەڭبەرىنەن الدەقايدا اسىپ تۇسەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بيۋدجەتتiك باقىلاۋ، مەملەكەتتiك شىعىستاردىڭ اشىقتىعى، سوت بيلiگiنiڭ تاۋەلسiزدiگi جانە ساياسي ەليتانىڭ ەسەپ بەرۋi سالاسىندا ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرiستەردiڭ بولماۋى ەكونوميكالىق جۇيەنiڭ رەنتالىق، كلاندىق باعدارلانعان جانە اشىق ەمەس سيپاتىن ءسوزسiز جاڭعىرتاتىن بولادى. بۇل تۇرعىدا كونستيتۋتسيا جاي عانا ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات ەمەس، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءتارتىپتىڭ ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا، كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تابىستىلىعىنىڭ نەگىزگى ولشەمى تالقىلاۋلاردىڭ اۋقىمدىلىعىندا، جينالعان ۇسىنىستار مەن ونداعان وتىرىستاردى وتكىزۋدە ەمەس، بيلىكتى ناقتى قايتا بولۋدە جانە ونى شەكتەۋدىڭ پارمەندى تەتىكتەرىن قۇرۋدا بولىپ تابىلادى. ەگەر وزگەرىستەردىڭ قورىتىندى ءماتىنى بۇل قاعيداتتاردى ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە بەكىتپەسە، كوميسسيا ماڭىزدى، بىراق ساياسي پروتسەستىڭ قايتالاما ەلەمەنتى - قۇرىلىمدىق سالدارى جوق نىسان بولىپ قالۋ قاۋپىن توندىرەدى. مۇنداي ستسەناريدە كونستيتۋتسيا دەكلاراتيۆتى سيپاتتى ساقتاپ قالۋى مۇمكىن، ال قوعامدىق ۇمىتتەر - كەزەكتى كوڭىلسىزدىك تسيكلىنە اينالۋى مۇمكىن.
ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ. ۇسىنىستار
ءوزiمنiڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىمدى پايدالانا وتىرىپ، كوميسسياعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن نەگiزگi زاڭىنا مىناداي وزگەرiستەر ەنگiزۋ جونiندە ۇسىنىس ەنگiزۋدi قۇرمەت سانايمىن.
ءبىرىنشى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭىن مەملەكەتتىك تىلدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى»، ال ورىس تىلىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى» دەپ اتاۋدى ۇسىنامىن. «پارلامەنت ءماجىلىسى» جاقىندا «قۇرىلتاي» دەپ اتالاتىن بولسا، بۇل ءادىل ءارى قيسىندى بولادى.
الايدا، ادىلدىك ءۇشىن ايتا كەتۋ كەرەك، زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ارقىلى بارلىق ساراپشىلار دا ۇسىنىستى قولداماعان.
ەكىنشى. كونستيتۋتسيادا جەكەلەگەن قوعامدىق قاتىناستار (قۇقىقتىق مارتەبە، قۇقىقتىق جاعداي، وكىلەتتىكتەر جانە ت.ب.) كونستيتۋتسيالىق زاڭدارمەن رەتتەلەتىن نورمالار بار.
كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنا 2022 جىلعى 5 ماۋسىمداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا «جارتى تۇزەتۋلەر» ەنگىزىلدى، وعان سايكەس جەر قويناۋى مەن باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى.
كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جالعىز كوزى حالىق بولىپ تابىلادى. الايدا، رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نە بولدى؟ بارلىق جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر (پرەزيدەنت، ۇكىمەت، پارلامەنت دەپۋتاتتارى، سوت، پروكۋراتۋرا، ەلوردانىڭ قارجىگەرلەرى جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل) ءوز وكىلەتتىكتەرىن كونستيتۋتسيالىق زاڭدارمەن بەلگىلەدى.
سونىمەن بىرگە، مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جالعىز كوزى - حالىق - ونىڭ جەر قويناۋىنا قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ ءتارتىبى كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلۋى مۇمكىن قۇقىعىنان ايىرىلدى. سوندىقتان 6-باپتى «جەر قويناۋىن پايدالانۋ ءتارتىبى كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلەدى» دەگەن نورمامەن تولىقتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. حالىقتىڭ جەر قويناۋىنا قۇقىعىن كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەۋ حالىقتىڭ جەر قويناۋىنا قۇقىعىن ءار ءتۇرلى «لوببيستەر» ۇدايى باستاما جاسايتىن ءارتۇرلى تۇزەتۋلەردەن قورعايدى. ولاي بولماعان جاعدايدا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تەك دەكلاراتسيا بولىپ قالادى، ال سالالىق زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جۇمىس ىستەمەيدى.
مۇنداي كونستيتۋتسيالىق زاڭى مىنانى رەگلامەنتتەۋى قاجەت:
• تابيعي رەسۋرستاردان تۇسەتىن تابىستار قالاي قالىپتاسادى;
• ولار قالاي بولىنەدى;
• قوعام تاراپىنان باقىلاۋدىڭ قانداي تەتىكتەرى ارەكەت ەتەدى جانە ت.ب.
ءۇشىنشى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەملەكەتكە عانا ەمەس، حالىققا دا قىزمەت ەتەدى. «حالىققا قىزمەت ەتۋ» قاعيداتى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن، بىراق ول زاڭداردا جوق. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قوعامعا قاراعاندا جۇيەگە كوبىرەك جۇمىس ىستەيدى. وسىدان كەلىپ، «قازاقستان حالقىنا قىزمەت تۋرالى» جەكە زاڭ قابىلداۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن، ول مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنىڭ پرينتسيپتەرىن قايتا فورماتتاپ، مىندەتتى تۇردە كوپشىلىك الدىندا ەسەپ بەرىپ، كەرى بايلانىس پەن جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىن قالىپتاستىراتىن ەدى.
وسى زاڭ جوباسىندا «ەستيتىن مەملەكەت» ۇعىمىن ناقتى ايقىنداۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي، ەسەپتەرگە قاراعاندا، بىزدە «ەستۋ قابىلەتى» جوعارى، بىراق حالىقتىڭ سۇرانىستارىنا ناتيجەلىلىك قاناعاتتانارلىق ەمەس. ادەتتە، حالىقتىڭ سۇراۋى بويىنشا ناقتى شەشiمدەردiڭ ورنىنا ۋاكiلەتتi ورگانداردىڭ قىزمەتتەرi ۇزiندiلەرگە تۇسiرiلەدi.
ءتورتىنشى. 1-باپتىڭ 2-تارماعىنا نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايمىن، وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتiنiڭ نەگiزگi نەگiزگi پرينتسيپتەرiنiڭ بiرi «..، بۇكiل حالىقتىڭ يگiلiگi ءۇشiن ەكونوميكالىق دامۋ...». بۇل قاعيدات ورىندالماي جاتقانىن ءومىر كورسەتىپ وتىر. بۇگىندە بۇل قاعيدامەن نەگىزىنەن وليگاپوليستەر قاناعاتتانادى.
ايتا كەتۋ كەرەك، ءجىو ءوسىمى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ءوسۋىن ناقتى كورسەتپەيدى. ەگەر 2029 جىلعا دەيىن ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگە دەڭگەيىندە قالاتىنىن ەسكەرسەك، ول زاڭداردى بۇزا وتىرىپ يندەكستەلمەيدى، وندا ول ءجىو ءوسۋىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە سايكەس كەلمەيدى.
بۇل نەمەن بايلانىستى دەگەن سۇراق تۋىپ جاتسا، ورىندى. جاۋابىن بارلىق ۇكىمەتتەر كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن وسى قاعيدانى جەتكىلىكتى تۇردە ساقتاماعاندىعىنان كورەمىن. جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتاعى بارلىق قابىلدانعان زاڭدار مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ونىڭ نەگىزگى زاڭعا، ونىڭ ىشىندە، ادەتتە، كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلمەيتىن شەشىمدەر قابىلداناتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا سايكەستىگى تۇرعىسىنان قايتا قاراۋى جانە وزەكتەندىرۋى قاجەت.
سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ جەكەلەگەن باپتارىن جانە مامانداردى زەردەلەۋدى تالاپ ەتەتىن ىسكە اسىرىلماعان نورمالاردى ءارتۇرلى ءتۇسىندىرۋ دە بار. بۇل قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى تولىق اشىلماعانىن جانە زاڭ عىلىمى ءۇشىن، اسىرەسە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بولىگىندە، ەلدىڭ باستى زاڭىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قاعيداتتارىن نەعۇرلىم تولىق جانە تەرەڭىرەك اشۋ ءۇشىن قىزمەت الاڭى بار ەكەنىن بىلدىرەدى.
سوندا، مىسالى، نەگە زاڭ الدىندا ءبارى تەڭ دەپ جازىلعان دەگەن سۇراق تۋىندامايدى؟ ال بۇل كەز كەلگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت بىردەي جاعدايدا قۇقىقتىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرىنە بولجاناتىن، ۇقساس جانە تۇسىندىرىلەتىن سالدارلاردى قامتۋى ءتيىس، ال كەز كەلگەن ايىرماشىلىقتار، سارالاۋلار، ەگەر ولار بار بولسا، اقىلعا قونىمدى سيپاتتا بولۋى ءتيىس نەگىز قالاۋشى پرينتسيپ.
بەسىنشى. كونستيتۋتسيانىڭ 87-بابىنا سايكەس جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگانداردى پرەزيدەنت پەن ۇكiمەتتiڭ وكiلi بولىپ تابىلاتىن اكiم باسقارادى. سونىمەن قاتار، قازىر وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردان تومەن اكىمدەردى حالىق سايلايدى. ياعني، ولار پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وكىلدەرى ەمەس، حالىقتىق ماندات پەن سەنىم يەلەرى بولىپ تابىلادى. وسىلايشا، وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىسپەن قاتار جۇرەتىن قايشىلىقتار مەن مۇددەلەر قاقتىعىسى تۋىندايدى.
دەمەك، بۇل نورمانى الىپ تاستاۋ نەمەسە رەداكتسيالاۋ، ونىڭ قولدانىسىن تەك وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىنە قالدىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار، قازىردىڭ وزىندە ورتالىق، وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى مەن حالىق سايلاعان اكىمدەر اراسىندا ىمىراعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن ازىرلەۋ قاجەت.
التىنشى. بۇگىندە ءبىز مەملەكەتتىك ورگاندار اتاۋلارىنىڭ قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە جانە كەرىسىنشە اۋدارمالارىنىڭ سايكەسسىزدىگىن بايقاي الامىز. اۋدارمالار دالمە-ءدال بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن.
مىسالى، «باس پروكۋراتۋرا» دەگەن اتاۋ بىزگە وداقتاس پروكۋرورلار مەن كسرو باس پروكۋرورى بولعان كسرو-دان مۇرا بولىپ قالعان. قازاق تىلىندەگى اۋدارما «باس پروكۋراتۋرا» سياقتى.
سونىمەن قاتار، ءبىز ەگەمەن جانە تاۋەلسىز مەملەكەتپىز، وندا مەملەكەتتىك ءتىل - قازاق ءتىلى جانە اۋدارما مەملەكەتتىك تىلدەن باسقا تىلدەرگە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. قازاقشا «باس پروكۋراتۋرا» سوزبە-ءسوز «گلاۆنايا پروكۋراتۋرا» دەپ اۋدارىلۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە پروكۋراتۋرا اسكەريلەندىرىلگەن ورگان ەمەس، قاداعالاۋشى ورگان. سوندىقتان قاداعالاۋ ورگانىنىڭ اتاۋىندا ورىس تتىلىنە اۋدارمادا «گەنەرالنىي» دەگەن ءسوزدى پايدالانۋ ءتيىمسىز دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇدان باسقا، نەگىزىنەن ەۋروپالىق ەلدەر مەن مونارحيالىق باسقارۋ فورماسى بار ەلدەردە قولدانىلاتىن پرەمەر-مينيستر تەرمينىنەن باس تارتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى نەمەسە باسشىسى دەگەن تەرميندى پرەزيدەنتتىك بيلىگى كۇشتى ەلدەرگە ءتان نەعۇرلىم فورمالدى-بيۋروكراتيالىق اتاۋدى پايدالانۋدى ۇسىنامىن. بۇدان باسقا، بۇل ۇكىمەتتىڭ القالى ورگان ەكەنىن كورسەتەدى.
قازاقشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكiمەت باسشىسى» نەمەسە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى» ادەمى جانە تۇسىنىكتى بولادى.
اقىرىندا، «ادىلەت مينيسترلىگى» سياقتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اتاۋىن اۋدارۋعا قاتىستى. شىنىندا دا، «ادىلەت» ءسوزى – لاتىن ءسوزى، ال قازاق نەمەسە ورىس تىلدەرىنە اۋدارعان كەزدە ء«ادىل، ادال» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل اۋدارما «ادىلەت مينيسترلىگى» مەملەكەتتىك ورگانىنىڭ قازاقشا اتاۋىندا تازا مەحانيكالىق تۇردە پايدالانىلدى. ال ەندى مەملەكەتتىك تىلدەن ورىس تىلىنە اۋدارعاندا «مينيستەرستۆو سپراۆەدليۆوستي» دەگەن ورگاننىڭ اتاۋىن الامىز. الەمنىڭ ەشبىر جەرىندە «سپراۆەدليۆوستي» ورگانى جوق! سوندىقتان اتالعان مەملەكەتتىك ورگان مەملەكەتتىك تىلدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋستيتسيا مينيسترلىگى» نەمەسە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق مينيسترلىگى» سياقتى دىبىستالۋى ءتيىس دەپ سانايمىن.
جەتىنشى. كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابىنىڭ 15-تارماعىنا سايكەس پرەزيدەنت ازاماتتارعا كەشىرىم جاسايدى، ال كونستيتۋتسيانىڭ 41-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى سايلانۋى مۇمكىن...
سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت تە ەل ازاماتتارىنىڭ ءبىرى. دەمەك، كونستيتۋتسيا بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ وزىنە دە، جاقىن تۋىستارىنا دا (مىسالى، اقش پرەزيدەنتى بايدەن ءوز شەشىمىمەن ءوز ۇلىنا كەشىرىم جاسادى) راقىمشىلىق جاساۋعا تولىق كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى بار. كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىندا: «كونستيتۋتسيانىڭ جوعارى زاڭدىق كۇشi بار جانە رەسپۋبليكانىڭ بۇكiل اۋماعىندا تiكەلەي قولدانىلادى» دەپ جازىلعان. ءبارى كونستيتۋتسيانى كىم جانە قالاي تۇسىندىرەتىنىنە بايلانىستى.
سوندىقتان بۇل نورما دا ونى ءتۇسىنۋ جانە بىرجاقتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن تۇزەتىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن.
سەگىزىنشى. نەگە كونستيتۋتسيادا «عىلىم» تۇسىنىگى انىق ايتىلماعان؟ بالكىم، مۇنداي قاتەلىك 30 جىل بۇرىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قوعامدىق ۇيىمدار قاتارىنا اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن شىعار، بۇل عىلىمنىڭ جانە ونىڭ ءۇش تارماعىنىڭ - اكادەميالىق، سالالىق جانە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بۇزىلۋىنا تريگەر بولدى.
سوندىقتان از نەمەسە مۇلدەم ءتيىمسىز مەملەكەتتىك، سالالىق جانە وڭىرلىك باعدارلامالارعا، سونداي-اق ۇلتتىق جوبالارعا تاڭ قالۋدىڭ قاجەتى جوق، ويتكەنى ولاردىڭ بارلىعى جوبالاۋ الدىنداعى ساتىدا جەتكىلىكتى عىلىمي نەگىزدەمەدەن وتپەگەن. جوسپارلى ۋاقىتتا بارلىق باعدارلامالىق قۇجاتتار عىلىمي ينستيتۋتتاردا قالىپتاستىرىلدى، ال بۇگىندە ولاردى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردا عىلىمنان الىس شەنەۋنىكتەر قالىپتاستىرادى.
عىلىمعا دەگەن كوزقاراس تۋرالى بىرنەشە جىل بۇرىن قابىلدانعان «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ تولىق جانە مىندەتتى تۇردە جۇمىس ىستەمەيتىندىگى ايعاقتايدى. مەملەكەتتىك ورگانداردا قولدانعىسى كەلسە، قولدانادى، قولدانعىسى كەلمەسە، قولدانبايدى دا!
سونىمەن بiرگە، كونستيتۋتسيا ماتiنiندە عىلىمنىڭ تiكەلەي اتالماۋى حالىقارالىق پراكتيكادا سيرەك كەزدەسەتiن جاعداي ەمەس. الايدا مۇنداي نورمالاردى تiكەلەي ەنگiزۋ عىلىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق رەتiندەگi مارتەبەسiن كوتەرەدi جانە مەملەكەتتiڭ زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردى قولداۋ جونiندەگi مiندەتتەمەلەرiن كۇشەيتەدi.
مىسالى، عىلىم تۋرالى نورمالار گەرمانيا مەن يتاليانىڭ (ىرگەلى قۇقىق رەتىندە عىلىم ەركىندىگى), ەگيپەتتىڭ (عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ مىندەتتى مينيمۋمى بەكىتىلگەن), ءۇندىستاننىڭ (عىلىمي دۇنيەتانىمدى دامىتۋ مىندەتى), پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالارىندا قامتىلعان. بۇل مىسالدار كەيبiر ەلدەر عىلىمدى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ارناۋلى مەملەكەتتiك ساياساتتىڭ وبەكتiسi دەپ ايقىندايتىنىن كورسەتەدi.
ءتىپتى كسرو-نىڭ 1977 جىلعى كونستيتۋتسياسىندا 26 جانە 47-باپتاردا مەملەكەت عىلىمي كادرلار دايارلاۋدى، عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن ەنگىزۋدى، قولداۋدى، ونەرتاپقىشتار مەن راتسيوناليزاتورلاردىڭ قۇقىقتارىن مەملەكەت قورعاپ وتىرعانى بەكىتىلدى. بۇل نورما ءىشىنارا 1993 جىلعى ۇلگىدەگى قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا بولدى.
وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسياعا مىناداي مازمۇنداعى باپ ەنگىزۋدى ۇسىنامىن:
«X باپ، عىلىم جانە عىلىمي قىزمەت»
1, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا عىلىمي، تەحنيكالىق جانە كوركەم شىعارماشىلىق، زەرتتەۋلەر مەن وقىتۋ ەركىندىگى تانىلادى جانە وعان كەپىلدىك بەرىلەدى.
2, مەملەكەت ەلدىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ جانە قوعام ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزى رەتىندە عىلىمنىڭ، تەحنولوگيالاردىڭ جانە يننوۆاتسيالاردىڭ دامۋىنا جاردەمدەسەدى.
3, مەملەكەت عىلىمنىڭ، ءبىلىم بەرۋ مەن ءوندىرىستىڭ ينتەگراتسياسى ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتەدى.
4, عىلىم ادامزاتتىڭ جوعارى يدەالدارى مەن ورنىقتى دامۋىنا قىزمەت ەتۋى ءتيىس.».
كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا ءوز جۇمىسىندا ەسكەرەتىن باسقا دا پروبلەمالار كوپ. بىراق ەڭ باستىسى، كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ مىزعىماس جانە ورنىقتى بولۋىن كونستيتۋتسيانىڭ 41-بابىنىڭ 1-تارماعىن مىناداي مازمۇنمەن تولىقتىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن: «پرەزيدەنتتى سايلاۋ مەرزىمدەرى تۋرالى ەرەجەنى ەشبىر جاعدايدا، ونىڭ ىشىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ جولىمەن دە وزگەرتۋگە بولمايدى.». بۇل نەگىزگى زاڭنىڭ مىزعىماستىعى ءۇشىن قاجەت. جەكەلەگەن ازاماتتار زاڭدى بۇزعاندا، بۇل ءبىر نارسە. مەملەكەت پەن بيلىك وكىلدەرىنىڭ زاڭدى جۇيەلى تۇردە بۇزۋى قورقىنىشتى!
پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ بەسىنشى قۇرىلتايداعى ءسوزى قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ «قايتا جۇكتەۋ» باعدارلاماسى دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە ۇلتتىق-كونسەرۆاتيۆتىك كۇن ءتارتىبىن (مادەنيەت، تاريح، ءداستۇر), تەحنوكراتيالىق ءتاسىلدى (تسيفرلاندىرۋ، جاساندى ينتەللەكت، ينفراقۇرىلىم) جانە ساياسي رەفورميزمدى (بيلىك جۇيەسىن وزگەرتۋ جانە قايتا ءبولۋ) بىرىكتىردى.
باستى مەسسەدج – قازاقستان تەرەڭ ترانسفورماتسيا داۋىرىنە اياق باستى، وندا ساياسي جۇيە نەعۇرلىم يكەمدى، ال ەكونوميكا تەحنولوگيالىق بولۋى ءتيىس. جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا تۇتاستاي العاندا مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا ءتيىس ءورشىل، بىراق تاۋەكەلدى رەفورمالار باعدارلاماسى قويىلعان. تابىس ىسكە اسىرۋ ساپاسىنا، قوعامدى قولداۋعا جانە ەليتانىڭ وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ قابىلەتىنە بايلانىستى بولادى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما – بۇل جاي عانا تۇزەتۋلەر ەمەس، ول ساياسي جۇيەنىڭ وزگەرۋىنىڭ ناقتى نۇكتەسى، پارلامەنت پەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ كۇشەيۋىمەن پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ سيمبيوزى. مەن ول قازاقستاننىڭ الداعى ونجىلدىقتاعى بولاشاعىن ايقىندايتىنىنا تەرەڭ سەنىمدىمىن.
ەڭ باستىسى، كونستيتۋتسيا – ماقالالار، تۇجىرىمدامالار مەن قۇقىقتىق نورمالار جيناعى بار جاي عانا زاڭدىق قۇجات ەمەس ەكەنىن ەستە ساقتاۋ كەرەك. كونستيتۋتسيا ءبىر عانا ءتۇيىندى سۇراققا جاۋاپ بەرەدى - ەلىمىزدە كىم شەشىم قابىلدايدى جانە بۇل شەشىمدەردى كىم شەكتەي الادى. بيلىكتىڭ ناقتى تەڭگەرىمى وزگەرمەيىنشە جانە ازاماتتىق قۇقىقتار كۇشەيمەيىنشە، ەلدە ەشتەڭە دە وزگەرمەيدى.
ەدىل مامىتبەكوۆ
پارلامەنت سەناتى جانىنداعى
سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
