Zaŋnama jäne qūqyqtyq aqparat institutynyŋ direktory, zaŋ ǧylymdarynyŋ doktory, professor İndira Äubäkırovamen sūhbat.
Qazaqstanda auqymdy parlamenttık reforma bastaldy. El Prezidentı aldaǧy özgerıster bırpalataly parlament modelıne köşu, Konstitusiiaǧa keşendı qaita qarau jäne sifrlyq parlamentarizm qaǧidattaryn engızu baǧytynda jüzege asatynyn atap öttı.
Reformanyŋ tüpkı maqsaty, zaŋ şyǧaru jüiesındegı kütıletın özgerıster jäne e-Parliament jobasynyŋ maŋyzy turaly bızge Zaŋnama jäne qūqyqtyq aqparat institutynyŋ direktory, zaŋ ǧylymdarynyŋ doktory, professor İndira Aubakirova aityp berdı.
— İndira Uralovna, sız aldaǧy parlamenttık reformany äzırleu jönındegı jūmys tobynyŋ müşesısız. Jaqynda Memleket Basşysynyŋ qatysuymen ötken otyrysta Prezident elımız bırpalataly parlamenttık modelge köşıp, Konstitusiiaǧa auqymdy tüzetuler engızu qajettıgın aitty. Osy özgerısterdıŋ strategiialyq maqsattaryn qalai baǧalaisyz?
— Juyrdaǧy Memleket Basşysy qatysqan otyrysta Prezident naqty atap öttı: aldaǧy reforma parlamenttıŋ bırpalataly modelıne köşu men Konstitusiiany keşendı türde qaita qaraudy közdeidı. Mūndaǧy basty maqsat — qūrylymdy mehanikalyq türde özgertu emes, joǧary käsıbi, aşyq ärı jauapty jūmys ısteitın ökıldı organnyŋ qūqyqtyq jäne saiasi negızın qalyptastyru.
Zaŋdyq tūrǧydan alǧanda, būl reforma Qazaqstanda parlamentarizmnıŋ jaŋa modelın bekıtudı, halyqaralyq täjıribenı, aqparattyq däuırdıŋ syn-qaterlerın, sondai-aq ūlttyq qūqyqtyq dästürler men el müddelerın eskerudı talap etedı.
Parlamenttıŋ qoǧammen jäne özge bilık tarmaqtarymen özara ıs-qimyl tetıkterın jetıldıru, zaŋ şyǧaru qyzmetınıŋ sapasyn arttyru – negızgı mındetterdıŋ bırı. Şeteldık täjıribe (mysaly, Şvesiia, Daniia, Jaŋa Zelandiia) körsetıp otyrǧandai, zaŋnyŋ sapasy palatalar sanyna emes, qabyldanǧan räsımderdıŋ tiımdılıgı men deputattardyŋ jauapkerşılıgıne bailanysty.
Reforma aiasynda bilık tarmaqtarynyŋ şynaiy teŋgerımı jaǧdaiynda myqty prezidenttık bilıktı saqtai otyryp, ökılettıkterdı qaita bölu, normativtık-qūqyqtyq aktılerdı äzırleu siklın jaŋartu, sondai-aq zaŋ şyǧaru jäne sailau üderısterınde sifrlyq formattardy engızu közdelude.
Sailau jüiesıne qatysty normalar da qaita qaralady: partiialardyŋ ötu şegı, aşyq jäne jabyq tızımder, fraksiialar men oppozisiianyŋ qūqyqtyq märtebesı, deputattardyŋ dauys beru nätijelerınıŋ aşyqtyǧy jäne basqa da maŋyzdy baǧyttar.
Saiasi tūrǧydan alǧanda, reforma formaldy ökıldılıkten bas tartuǧa, partiialyq jäne ışkıpartiialyq bäsekelestıktı küşeituge, partiiaaralyq dialog mädenietın damytuǧa jäne konsensusqa beiımdılıktı arttyruǧa baǧyttalǧan.
Sonymen qatar, reformanyŋ saiasi maqsaty — qoǧam tarapynan Parlamenttıŋ sailauşylar aldyndaǧy jauapkerşılıgın arttyru, azamattardyŋ parlament qyzmetıne qatysuynyŋ jaŋa nysandaryn engızu, sonyŋ ışınde aqparattyq tehnologiialardy paidalanu arqyly qoǧamdyq qatysudy keŋeitu qajettılıgımen aiqyndalady.
Halqynyŋ senımıne ie, aşyq ärı zamanaui Parlament qūru — Qazaqstannyŋ demokratiialyq jaŋǧyru jolyndaǧy maŋyzdy qadamdarynyŋ bırı. Būl baǧyttaǧy reformalar eldıŋ qūqyqtyq jäne saiasi jüiesın jaŋa sapalyq deŋgeige köterudı maqsat etedı.
— Konstitusiianyŋ şamamen 40 babyna tüzetuler engızu, kemınde 10 konstitusiialyq zaŋdy jäne 50-den astam kodeks pen zaŋdy säikestendıru qajet bolady degen pıkır bar. Mūndai auqymdy jūmysty oryndaudyŋ naqty jospary qandai? Sızdıŋ oiyŋyzşa, qai kezeŋder mındettı bolyp tabylady?
— Jūmystyŋ auqymy rasynda da jaŋa Konstitusiianyŋ redaksiiasyn äzırleumen salystyruǧa bolady. Sondyqtan bız būl üderıstı jobalyq täsıl negızınde, Venesiia komissiiasy men EQYŪ standarttaryna süiene otyryp jüzege asyrudy ūsynamyz.
Bırınşı kezeŋ – tūjyrymdamalyq.
Qoldanystaǧy Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasy normalaryna qūqyqtyq audit jürgızıledı, şeteldık täjıribe taldanady, zamanaui syn-qaterler men ūlttyq erekşelıkterdı eskere otyryp, Qazaqstanǧa eŋ tiımdı parlamenttık modelder aiqyndalady. Azamattyq qoǧam instituttarymen keŋester ötkızıledı, halyqtan ūsynystar jinalady. Osynyŋ negızınde tüzetulerdıŋ tūjyrymdamalyq negızı äzırlenedı jäne Konstitusiiaǧa engızıletın tüzetulerdıŋ kartasy jasalady.
Ekınşı kezeŋ – tüzetuler mätının äzırleu.
Konstitusiiaǧa özgerıster men tolyqtyrular engızu jönındegı joba daiyndalady. Oǧan ǧylymi-qūqyqtyq, ǧylymi-lingvistikalyq, sybailas jemqorlyqqa qarsy saraptama jäne genderlık baǧalau jürgızıledı. Qoǧamdyq tyŋdaular ūiymdastyrylady, yqtimal saldarlar modeldenedı.
Üşınşı kezeŋ – zaŋnamany üilestıru.
İnstitut arnaiy «üilestıru matrisasyn» jasaidy, iaǧni Konstitusiianyŋ qandai baptaryna säikes konstitusiialyq jäne jai zaŋdarǧa özgerıster engızu qajettıgın anyqtaidy. Būl täsıl zaŋnamalyq aktılerdıŋ özara bailanysyn saqtai otyryp, reformany jüielı jürgızuge mümkındık beredı.
Törtınşı kezeŋ – qabyldau jäne kelısu.
Būl satyda qūqyqtyq verifikasiia, Konstitusiialyq Sottyŋ qorytyndysy, jobany «Aşyq NQA» portalynda jariialau jäne Parlamenttık tyŋdaular ötkızu qarastyrylǧan.
Menıŋ oiymşa, atalǧan kezeŋderdıŋ barlyǧy da mındettı. Mūndaǧy basty qaǧida – evoliusiialyq damu, sebebı reformanyŋ tabystylyǧy jyldamdyqqa emes, är kezeŋdegı jüielılık pen sapaǧa bailanysty.
— Prezident e-Parliament jüiesın engızu qajettıgın aitty. Sifrlyq parlamentarizmnıŋ aşyqtyǧyn, qoljetımdılıgın jäne qauıpsızdıgın qamtamasyz etu üşın eŋ aldymen qandai qūqyqtyq normalar men tehnikalyq standarttardy äzırleu qajet?
— Eŋ aldymen tüsınu kerek närse – e-Parliament jai ǧana qūjat ainalymyn sifrlandyru emes, būl parlamenttık qyzmettıŋ tūtas qūqyqtyq transformasiiasy.
Būl jüie naqty ärı tiımdı jūmys ısteuı üşın, onyŋ qūqyqtyq negızderı eŋ aldymen «Parlament turaly» zaŋda bekıtıluı tiıs.
Atalǧan zaŋda «Sifrlyq parlament turaly» jeke tarau engızılıp, onda elektrondyq qūjattardyŋ, atauly dauys berulerdıŋ, elektrondyq qoltaŋbany qoldanu tärtıbınıŋ, aşyq qoǧamdyq konsultasiialardyŋ qūqyqtyq küşı men aqparatty qorǧau kepıldıkterı aiqyndaluy qajet.
Sonymen qatar, Konstitusiiaǧa jäne konstitusiialyq zaŋdarǧa da tiıstı özgerıster engızu maŋyzdy. Būl elektrondyq otyrystardy jäne deputattardyŋ qaşyqtan qatysu nysandaryn zaŋdastyruǧa mümkındık beredı, al ol öz kezegınde aşyq ärı qauıpsız sifrlyq orta qalyptastyrudyŋ qūqyqtyq negızın qamtamasyz etedı.
Onymen qatar, halyqaralyq täjıribede synalǧan tehnikalyq standarttardy da qabyldau qajet. Mysaly:
- ISO/IEC 27001 – derekterdı qorǧau standarty;
- eIDAS – elektrondyq qoltaŋba men säikestendırudıŋ europalyq standarty;
- W3C aşyq derekter standarttary jäne WCAG 2.1 qoljetımdılık qaǧidattary, olar parlamenttık aqparattyŋ barşa azamattar, sonyŋ ışınde mümkındıgı şekteulı adamdar üşın de qoljetımdı boluyn qamtamasyz etedı.
Taǧy bır maŋyzdy jait – qauıpsızdık auditınıŋ täuelsız jürgızıluı mındettı boluy tiıs. Būl – qoǧamdyq senımnıŋ kepılı. Eger jüienıŋ ärbır qadamy aşyq bolyp, derekter senımdı qorǧalsa, onda e-Parliament şyn mänınde aşyqtyq pen esep beruşılıktıŋ tiımdı qūralyna ainalady.
— Bırpalataly jüiege köşu kezınde partiialyq tızımderdıŋ rölı artady. Deputattardyŋ täuelsızdıgın jäne bilık tarmaqtary arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtau üşın qandai qūqyqtyq kepıldıkter qajet?
— Būl – eŋ kürdelı mäselelerdıŋ bırı. Proporsionaldy sailau jüiesı partiialardyŋ rölın küşeitedı, alaida ol Parlamenttı tek fraksiialar jiynyna ainaldyrmauy tiıs. Parlament – eŋ aldymen, halyq ökılderınıŋ mınberı boluy qajet.
Köptegen elderde būl tepe-teŋdıktı saqtau üşın deputattyŋ erkın mandaty qaǧidaty engızılgen. Ondai memleketterdıŋ Konstitusiialarynda deputat öz ar-ojdanymen dauys beredı, partiia tarapynan mındettı nūsqaularmen bailanystyrylmaityny tıkelei bekıtıledı. Partiia onyŋ dauys beru ūstanymyna bailanysty mandatyn qaitaryp ala almaidy.
Sonymen qatar, deputattardyŋ täuelsızdıgın qamtamasyz etetın maŋyzdy tetık – demokratiialyq partiiaışılık räsımder. Būl – aşyq praimerizder, partiialyq tızımderdı qalyptastyrudyŋ aiqyndyǧy, sondai-aq deputattyq mandatqa ümıtkerlerdı ırıkteu kezınde ışkı partiialyq demokratiia qaǧidattaryn saqtau.
Deputattyq qyzmettıŋ tiımdılıgın arttyrudyŋ taǧy bır baǧyty – parlamenttık baqylau qūraldaryn küşeitu. Būǧan parlamenttık tergeuler, deputattyq saualdar, Ükımet pen memlekettık organdardyŋ esepterı, sondai-aq Parlamenttegı oppozisiia üşın komitetterde kvota bekıtu normalary kıredı.
Maŋyzdysy – deputattyŋ jauapkerşılıgı eŋ aldymen azamattar aldyndaǧy boryşpen aiqyndaluy tiıs, al partiialyq tärtıp ekınşı orynda tūruy qajet. Sonymen bırge, populizm parlamenttık alaŋnan şettetıluı kerek.
Joǧarǧy palata bolmaǧan jaǧdaida tejeu men tepe-teŋdık jüiesın küşeitu özektı mındetke ainalady. Senat süzgısınıŋ joiyluyna bailanysty basqa instituttardyŋ ökılettıkterı keŋeitıluı tiıs.
Mysaly, Parlament komitetterıne keŋırek ökılettıkter beru qajet: ministrler men agenttık basşylaryn şaqyru, tergeu jürgızu, tapsyrmalar beru, Esep komitetıne nemese Adam qūqyqtary jönındegı uäkılge (Ombudsmenge) jügınu qūqyǧyn zaŋmen bekıtu.
Sonymen qatar, Konstitusiialyq Sot sudialaryn jäne özge de joǧary memlekettık lauazym ielerın taǧaiyndau räsımı Prezidenttıŋ kandidaturany ūsynuy, odan keiın Parlamenttıŋ (nemese onyŋ komitetınıŋ) maqūldauy, qajet bolǧan jaǧdaida qoǧamdyq tyŋdau ötkızu arqyly jüzege asyryluy mümkın.
— Eger barlyq baǧyttardy qorytyndylasaq, Qazaqstandaǧy zaŋnamalyq reformanyŋ negızgı baǧdarlaryn qalai aiqyndaisyz?
— Reforma üş strategiialyq qaǧidatqa süienuı tiıs. Olar – jüielılık, ǧylymilyq jäne aşyqtyq. Konstitusiiaǧa engızıletın kez kelgen özgerıs qūqyq qoldanu täjıribesımen, ekonomikalyq ürdıstermen jäne sifrlyq tehnologiialardyŋ damuymen üilesımdı boluy qajet.
Barlyq tüzetuler qūqyqtyq zertteulerge, salystyrmaly taldauǧa jäne halyqaralyq standarttarǧa negızdeluı tiıs. Menıŋ oiymşa, däl osy baǧyt – Ädılet ministrlıgınıŋ Zaŋnama jäne qūqyqtyq aqparat institutynyŋ (ÄM ZQAİ) parlamenttık reformadaǧy basty missiiasy bolyp tabylady.
Eşbır zaŋ memlekettık organdar jürgızetın resmi saraptamasyz jäne memlekettık biudjetten qarjylandyrylmaityn täuelsız qoǧamdyq saraptamasyz qabyldanbauy kerek. Būl – sapaly ärı senımdı zaŋ şyǧaru üderısınıŋ kepılı.
İnstituttyŋ mındetı tek reformany qūqyqtyq tūrǧydan süiemeldeude ǧana emes, sonymen qatar jaŋa ülgıdegı zaŋnamany qalyptastyruda. Mūndai zaŋnama aldyn ala boljamdy, aşyq, beiımdelgış jäne älemdık qūqyqtyq standarttarǧa üilesımdı boluy tiıs.
Parlamenttık reforma – būl tek Negızgı zaŋ mätının özgertu emes. Būl – zaŋnyŋ mänı men zaŋ şyǧaru üderısınıŋ rölın qaita paiymdau, iaǧni ony memlekettı damytudyŋ jäne azamattardyŋ bilıkke degen senımın nyǧaitudyŋ qūraly retınde tüsınu.
Quatty jäne yqpaldy sifrlyq parlament tek qūqyq ǧylymyna, tiımdı sifrlyq jüielerge jäne qoǧam senımıne süiengen jaǧdaida ǧana mümkın bolady.
Zaŋnama jäne qūqyqtyq aqparat instituty parlamenttık reformany ıske asyrudyŋ tiımdılıgın qamtamasyz etetın jäne osy üderıs boiynşa qūqyqtyq tüsındıru jūmystaryn jürgızetın negızgı ortalyqtardyŋ bırı boluǧa daiyn.
