Quyrşaq teatry – tek keiıpkerler älemı emes, ol – uaqyt pen öner toǧysatyn erekşe keŋıstık. Būl sahnada körermen jüregıne jol tabu üşın ülken eŋbek pen şynaiy süiıspenşılık qajet. Bügıngı sūhbatymyzdyŋ keiıpkerı – osyndai özgeşe önerge sanaly ǧūmyryn arnaǧan, qazaq quyrşaq teatrynyŋ körnektı ökılı, Qazaq KSR eŋbek sıŋırgen artisı - Säbila Äbueva. Onyŋ ömır joly – tek bır adamnyŋ taǧdyry emes, tūtas bır teatr tarihynyŋ ainasy.
– Säbila Meŋdıǧaliqyzy, şyǧarmaşylyq jolyŋyz 1967 jyly bastalyp, araǧa ekı jyl salyp taǧdyryŋyz quyrşaq teatrymen tyǧyz bailanysqan eken. Osy ūzaq jyldar ışınde teatr qalai özgerdı? Sızdı bır sahnaǧa sonşa uaqyt adal boluǧa ne jeteledı?
– Öner jolym Mahambet Ötemısūly atyndaǧy teatrdan bastaldy. Ol kezde men mektepte oqitynmyn, än-bi ansamblınde bi bilep jüretınmın. Sol kezeŋde ūstazymyz, rejisser Zäure Esbergenova menı balalarǧa arnalǧan qoiylymǧa qatysuǧa şaqyrdy. Kelısıp, sahnaǧa şyqtym. Körermennıŋ jyly qabyldauy, qoldauy menı erekşe äserge bölep, önerge degen qyzyǧuşylyǧymdy oiatty. Sol sätten bastap sahna menı özıne tarta bastady.
Keiın qūrbylarymnyŋ keŋesımen Almatyǧa keldım. Qalany aralap jürıp, Panfilov saiabaǧynyŋ maŋynan «Quyrşaq teatry» degen jazudy kördım. Işke kırıp, özımdı synap köruge bel budym. Teatr direktory Zūlqari Beisetov aldyna baryp, önerımdı körsettım. Ol kısı erteŋ kel dedı. Osylaişa menı quyrşaq jasaityn şeberhanaǧa qabyldady.
Bır jyl boiy sol şeberhanada jūmys ıstep, quyrşaqtyŋ jasaluynan bastap, onyŋ «ömırge kelu» prosesıne deiıngı qyr-syryn üirendım. Osy jolda ūstazdarym Evgenii İvanov pen Galina Galota maǧan köp närse üirettı. Olar tek tehnika emes, sahnaǧa degen közqarasty da qalyptastyrdy.
Keiın sahnaǧa şyǧyp, täjıribelı akterlermen bırge jūmys ıstei bastadym. Alǧaşynda qorqynyş ta, senımsızdık te boldy. Bıraq ülken buynnyŋ qoldauy men aqyl-keŋesı arqyly bırtındep şyŋdaldym. Är spektakl men üşın jaŋa sabaq siiaqty edı.
Osylaişa önerge degen şynaiy mahabbat menı sahnada ūstap qaldy. Ol tek mamandyq emes, ömırımnıŋ mänıne ainaldy.
– Sızdıŋ repertuaryŋyzda jüzden astam röl bar ekendıgı mälım. Sonyŋ ışınde Nūrlan Orazalinnıŋ «Aq qūs» spektaklındegı ekı qarama-qarsy beine – Aq qūs pen Mystan rölderı erekşe. Osyndai rölderdı qatar alyp jüru qanşalyqty qiyn boldy?
– İä, būl spektaklde men ekı qarama-qarsy beinenı qatar somdadym. Bırı – meiırımdı, näzık Aq qūs, ekınşısı – zūlym, ailaker mystan. Ekı obrazdyŋ tabiǧaty ekı türlı bolǧandyqtan, olarǧa tek syrtqy qimyl ǧana emes, ışkı küi de mülde bölek berıluı kerek boldy. Sondyqtan ekı türlı dauys, ekı türlı intonasiia, ekı türlı mınez qalyptastyruǧa tura keldı.
Eŋ qiyny – osy ekı beinenıŋ arasynda bır sätte auysa bılu edı. Keide sahna ışınde jügırıp jürıp, bır keiıpkerden ekınşısıne tez ötesıŋ. Būl tek fizikalyq qozǧalys emes, sana men sezımnıŋ jyldam auysuyn da talap etedı. Är auysym senımdı boluy üşın ışkı daiyndyq, tolyq berılu qajet. Bıraq däl osy qiyndyq akter üşın ülken mektep, ülken täjıribe bolady. Osy spektaklmen bız Vetnamǧa gastrolge de baryp keldık. Şeteldık körermenınıŋ qabyldauy, olardyŋ yqylasy önerdıŋ qanşalyqty ämbebap ekenın taǧy bır däleldedı. Sol sapardan keiın eŋbegım elenıp, şyǧarmaşylyq baǧam berıldı, ataq ta osy kezeŋnen keiın keldı. Sondyqtan būl jūmys men üşın tek qiyndyq emes, sonymen bırge ülken quanyşqa, käsıbi ösuge toly erekşe kezeŋ boldy.
– «Quyrşaq duman» spektaklınde sız Roza Baǧlanova men Maikl Djekson sekıldı öner alyptarynyŋ beinesın quyrşaq arqyly jetkızdıŋız. Osyndai tūlǧalardyŋ bolmysyn beru qanşalyqty kürdelı?
– Quyrşaq teatrynyŋ tölqūjatyna ainalǧan būl spektakldı rejisser Sūltanǧali Şükırov sahnalaǧan. Būl jūmys men üşın tek aktrisa retındegı täjıribe emes, sonymen qatar quyrşaq jürgızu önerı boiynşa jauapkerşılık artqan ülken mektep boldy. Bır mezette ekı mındettı qatar alyp jüru – sahnadaǧy şeberlıktı de, ışkı üilesımdı de talap ettı. Spektakl barysynda quyrşaqty üş adam bırge jürgızdık. Būl öte näzık ärı kürdelı prosess, sebebı bır adamnyŋ kışkentai qatelıgı de bükıl beinenıŋ tūtastyǧyna äser etedı. Sondyqtan är qimyl aldyn ala sezılıp, bır-bırımızben tolyq üilesım tabu maŋyzdy boldy. Ärıptestermen ünsız tüsınısu, bır yrǧaqta jūmys ısteu – naǧyz käsıbi şeberlıktıŋ körsetkışı edı.
Maikl Djekson beinesın somdau kezınde onyŋ ärbır qimylyn däl beru üşın üşeumız bır adamdai sezınıp äreket ettık. Onyŋ plastikasy, yrǧaq sezımı, sahnadaǧy energiiasy – bärı ortaq üilesım arqyly ǧana aşyldy. Būl prosess tek tehnikalyq jūmys emes, tolyq sinhrondy sezınu men ışkı bailanysqa negızdeldı. Al, Roza Baǧlanova beinesın jasau barysynda da erekşe üilesım qajet boldy. Ärıptesım quyrşaqtyŋ dene bölıgın basqarsa, men qol qimyldaryn jürgızdım. Är qozǧalystyŋ däldıgı men tabiǧilyǧy üşın bır-bırımızdı sezınu öte maŋyzdy edı. Osy özara tüsınıstık pen üilesımnıŋ arqasynda ǧana körermenge şynaiy, nanymdy obraz jetkıze aldyq.
– Sız bügıngı jas akterler üşın ülken mektepsız. Ömırın osy önerge arnaǧysy keletın jastarǧa qandai tılegıŋız bar?
– Baqytty sätterımnıŋ bır bölıgı – otbasymda, al ekınşı bölıgı – sahnada öttı. Ömır boiy önermen qatar jürıp, ärbır jaŋa spektaklde oinau, körermennıŋ şynaiy yqylasyn sezınu, eŋbegıŋnıŋ nätijesın köru – men üşın eŋ ülken baqyttardyŋ bırı boldy. Äsırese jastardyŋ bızge degen qūrmetı, jyly közqarasy erekşe quantady. Sebebı eŋbegıŋnıŋ jalǧasyn tauyp, keiıngı buynnyŋ ony qabyldap, ärı qarai damytqany – öner adamy üşın eŋ joǧary baǧalau. Bızden keiıngı ūrpaq bızdıŋ täjıribemızdı joǧaltpai, ony baiytyp, jaŋa deŋgeige köterse – odan asqan quanyş joq dep oilaimyn.
Men ömırımde köp närsenı ūstazdarymnan üirendım. Sahnaǧa alǧaş qadam basqan kezden bastap ülkenderdıŋ aqyl-keŋesı menı qalyptastyrdy, baǧyt berdı, şyŋdady. Sol üirengenımdı keiıngı jas ärıptesterge jetkızu – menıŋ ışkı paryzym siiaqty. Öitkenı öner – tek özıŋe ǧana emes, ūrpaqqa qalatyn ruhani mūra. Quyrşaq teatrynyŋ erekşe bır qasietı bar: ol adamdy özıne baurap alady. Eger adam şyn nietımen, taza köŋılmen kelse, būl sahna ony mındettı türde ūstap qalady. Būl – jai jūmys orny emes, būl – kielı keŋıstık, ruh pen sezım toǧysqan oryn.
Men sahnaǧa är şyqqan saiyn ışımnen tılek aityp, «bismilliah» dep kıremın. Būl maǧan tynyştyq pen senım beredı. Sahnaǧa şyqpas būryn ärdaiym jüregımdı jinap, önerge qūrmetpen qarauǧa tyrysamyn. Sebebı sahna – tırı älem, ol jalǧandyqty kötermeidı. Sondyqtan ärbır qadam, ärbır qimyl şynaiy boluy kerek.
Jastarǧa aitarym – osy önerge adal bolu. Eger adam şyn yqylaspen kırısse, sahna ony özı tärbieleidı, özı qalyptastyrady, öz jolyn körsetedı. Eŋ bastysy – eŋbekten qaşpau, üirenuden jalyqpau jäne önerge jürekpen kelu. Sonda ǧana būl jol adamdy biıkke jeteleidı.
Abdinagi Alma
Temırbek Jürgenov atyndaǧy QazŪÖA
«Kinoteledramaturgiia» mamandyǧynyŋ 2-kurs studentı
