Kollaj Jİ kömegımen jasaldy
Majarstanda 1990 jyldan berı onynşy parlament sailauy öttı. Biylǧy saiasi dodada oppozisiia tarapy jeŋıske jetıp, bilık auysty.
Majarstan premer-ministrı Viktor Orban jeksenbı künı ötken parlament sailauynda resmi türde jeŋılgenın moiyndady. Ol oppozisiialyq «Tisa» partiiasynyŋ jetekşısı Piter Madiardy sailaudaǧy jeŋısımen qūttyqtady.
Viktor Orban soŋǧy 16 jyl ışınde tört märte premer-ministr bolyp, elde özındık saiasi model qalyptastyrdy. Onyŋ basqaru kezeŋınde Majarstan Europa Odaǧy elderımen bırneşe ret kelıspeuşılık jaǧdaiǧa tüsken. Äsırese, baspasöz bostandyǧy, migrasiia jäne Ukrainaǧa qatysty saiasat jiı synǧa ūşyrady.
Majar elınde ötken saiasi sailauǧa qatysty saiasattanuşy, Qazaqstannyŋ Europadaǧy elşılıkterınde qyzmet atqarǧan eks-diplomat Qazybek Beisebaev pıkır bıldırdı.
- Eldegı saiasi özgerıs turaly ne aita alasyz? Orban däuırı aiaqtaldy ma?
- Şynymen, mūny betbūrys kezeŋ dep aituǧa bolady. Sebebı Viktor Orban 1998 jyldan berı bilıkte boldy. Auysular bolǧanymen, ūzaq uaqyt bilık basynda otyrdy. Al ūzaq otyrǧan bilıkten halyq şarşaidy – būl tarihi täjıribede däleldengen qūbylys. Sondyqtan būl jaǧdai belgılı bır sabaq. Orban men onyŋ komandasynyŋ däuırı tolyq aiaqtaldy deuge bolmaidy, bıraq olar jeŋılıske ūşyrady. Būl bilıkte şekten tys ūzaq otyruǧa bolmaitynyn körsetedı. Äsırese, myna bız siiaqty memleketterge būl - sondai ülken sabaq. Halyq şarşady.
- Bilık aiyrmaşylyǧy nede?
- Orbanmen bırge bäsekege tüsken jas saiasatker Piter Madiar - oppozisiia baǧyttaǧy saiasatker. Ekeuınıŋ aiyrmaşylyǧy – syrtqy saiasi baǧytta. Madiar Europa Odaǧyna jaqyn bolsa, Orban AQŞ pen Donald Trampqa qarap tūryp edı.
Jalpy, būl – Majarstannyŋ ışkı mäselesı. Saiasi özgerısterdıŋ negızgı aiyrmaşylyǧy – syrtqy baǧytta ǧana. Orbannyŋ Euroodaqpen qaişylyǧy energetikalyq mäselelermen de bailanysty. «Dostyq» qūbyry arqyly Reseiden keletın mūnaiǧa täueldılık bar. Osy faktorǧa bailanysty eldıŋ syrtqy saiasaty kürdelene tüsedı. Mūnai toqtap qaldy. Ony Ukraina, ne Resei jardy ma, älde basqa ma. Äiteuır, Vengriiaǧa baratyn mūnai toqtap qaldy. Qysqasy, Ukraina basşylyǧy mūnaidy jıbermei, qysym jasap jatyr. Viktor Orbannyŋ Reseimen qatynasy joq, oǧan mūnai maŋyzdy. İranda bolǧan oqiǧaǧa bailanysty da ekonomikaǧa qatty äser etude.
Jaŋa bilıkke kelgen Madiar saiasaty özgeredı dep te aita almaimyn. Öitkenı, mūnai bärın toqtatty, baǧa köterılıp jatyr. Piter Madiar Reseimen yntymaqtastyq bolmasa da, olarǧa mūnai jaǧynan täueldı ekenın aitty. Demek, Majarstannyŋ Resei saiasaty özgermeidı.
- Piter Madiardyŋ «bız eldı azat ettık» degen pıkırıne qatysty ne aita alasyz?
- Jalpy, būl özgerıs - eŋ aldymen Majarstan halqy üşın maŋyzdy. Halyq ūzaq uaqyt bır bilıkten şarşady. Halyq bilıktıŋ auysuyna şattanyp, qazır köşege şyǧyp, quanyp jatqan şyǧar. Bıraq, erteŋ qymbatşylyq pen äleumettık mäseleler küşeise, jaŋa ükımet ony qalai şeşedı, beimälım.
Qazaqstan siiaqty emes olar. Mūnai joq, satatyn eşteŋe joq, olar tek qana basqa memleketterge, basqa elderge täueldı. Sondyqtan elde ışkı özgerıs qalai bolady bärı ekonomikaǧa bailanysty. Qalai qymbatşylyq bola ma, bolmai ma...
- Taǧy mynadai soŋǧy sūraq, jaŋadan sailanǧan, oppozisiianyŋ jetekşısı bolǧan Piter Madiar endı memleket üşın uaqytşa tūlǧa ma, älde bır ūzaq merzımdı saiasi oiynşy retınde qarastyruǧa bola ma? Onyŋ aldaǧy saiasatyna bailanysty Viktor Orban siiaqty ūzaq uaqyt boiy bilıkte otyruǧa mümkındıgı bar ma? Qalai oilaisyz?
- Endı o jaǧyn men bılmeimın, bärı ekonomikalyq ahualǧa bailanysty. Eger mysaly ekonomikalyq ahual jaqsarsa, onda ūzaq uaqyt bilıkte otyruy da mümkın. Bıraq bız endı özımız bärımız kuä bolyp otyrmyz ǧoi älemde ne bolyp jatqanyna. Qymbatşylyq İranǧa bailanysty bolyp jatyr. Eger olar Ormūz būǧazyn jauyp qoisa, endı şynymen bärı qymbattaidy. Sondyqtan Majarstanda bärı ekonomikaǧa kelıp tıreledı.
- Sūhbatqa raqmet!
Symbat Nauhan
"Adyrna" ūlttyq portaly
