زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ينديرا اۋباكىروۆامەن سۇحبات.
قازاقستاندا اۋقىمدى پارلامەنتتىك رەفورما باستالدى. ەل پرەزيدەنتى الداعى وزگەرىستەر ءبىرپالاتالى پارلامەنت مودەلىنە كوشۋ، كونستيتۋتسياعا كەشەندى قايتا قاراۋ جانە تسيفرلىق پارلامەنتاريزم قاعيداتتارىن ەنگىزۋ باعىتىندا جۇزەگە اساتىنىن اتاپ ءوتتى.
رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتى، زاڭ شىعارۋ جۇيەسىندەگى كۇتىلەتىن وزگەرىستەر جانە e-Parliament جوباسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى بىزگە زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ينديرا اۋباكيروۆا ايتىپ بەردى.
— ينديرا ۋرالوۆنا، ءسىز الداعى پارلامەنتتىك رەفورمانى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسىسىز. جاقىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن وتىرىستا پرەزيدەنت ەلىمىز ءبىرپالاتالى پارلامەنتتىك مودەلگە كوشىپ، كونستيتۋتسياعا اۋقىمدى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. وسى وزگەرىستەردىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىن قالاي باعالايسىز؟
— جۋىرداعى مەملەكەت باسشىسى قاتىسقان وتىرىستا پرەزيدەنت ناقتى اتاپ ءوتتى: الداعى رەفورما پارلامەنتتىڭ ءبىرپالاتالى مودەلىنە كوشۋ مەن كونستيتۋتسيانى كەشەندى تۇردە قايتا قاراۋدى كوزدەيدى. مۇنداعى باستى ماقسات — قۇرىلىمدى مەحانيكالىق تۇردە وزگەرتۋ ەمەس، جوعارى كاسىبي، اشىق ءارى جاۋاپتى جۇمىس ىستەيتىن وكىلدى ورگاننىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي نەگىزىن قالىپتاستىرۋ.
زاڭدىق تۇرعىدان العاندا، بۇل رەفورما قازاقستاندا پارلامەنتاريزمنىڭ جاڭا مودەلىن بەكىتۋدى، حالىقارالىق تاجىريبەنى، اقپاراتتىق ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرىن، سونداي-اق ۇلتتىق قۇقىقتىق داستۇرلەر مەن ەل مۇددەلەرىن ەسكەرۋدى تالاپ ەتەدى.
پارلامەنتتىڭ قوعاممەن جانە وزگە بيلىك تارماقتارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ، زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ – نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. شەتەلدىك تاجىريبە (مىسالى، شۆەتسيا، دانيا، جاڭا زەلانديا) كورسەتىپ وتىرعانداي، زاڭنىڭ ساپاسى پالاتالار سانىنا ەمەس، قابىلدانعان راسىمدەردىڭ تيىمدىلىگى مەن دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى.
رەفورما اياسىندا بيلىك تارماقتارىنىڭ شىنايى تەڭگەرىمى جاعدايىندا مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى ساقتاي وتىرىپ، وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ تسيكلىن جاڭارتۋ، سونداي-اق زاڭ شىعارۋ جانە سايلاۋ ۇدەرىستەرىندە تسيفرلىق فورماتتاردى ەنگىزۋ كوزدەلۋدە.
سايلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى نورمالار دا قايتا قارالادى: پارتيالاردىڭ ءوتۋ شەگى، اشىق جانە جابىق تىزىمدەر، فراكتسيالار مەن وپپوزيتسيانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى، دەپۋتاتتاردىڭ داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرىنىڭ اشىقتىعى جانە باسقا دا ماڭىزدى باعىتتار.
ساياسي تۇرعىدان العاندا، رەفورما فورمالدى وكىلدىلىكتەن باس تارتۋعا، پارتيالىق جانە ىشكىپارتيالىق باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە، پارتياارالىق ديالوگ مادەنيەتىن دامىتۋعا جانە كونسەنسۋسقا بەيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار، رەفورمانىڭ ساياسي ماقساتى — قوعام تاراپىنان پارلامەنتتىڭ سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، ازاماتتاردىڭ پارلامەنت قىزمەتىنە قاتىسۋىنىڭ جاڭا نىساندارىن ەنگىزۋ، سونىڭ ىشىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى قوعامدىق قاتىسۋدى كەڭەيتۋ قاجەتتىلىگىمەن ايقىندالادى.
حالقىنىڭ سەنىمىنە يە، اشىق ءارى زاماناۋي پارلامەنت قۇرۋ — قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق جاڭعىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتاعى رەفورمالار ەلدىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي جۇيەسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات ەتەدى.
— كونستيتۋتسيانىڭ شامامەن 40 بابىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ، كەمىندە 10 كونستيتۋتسيالىق زاڭدى جانە 50-دەن استام كودەكس پەن زاڭدى سايكەستەندىرۋ قاجەت بولادى دەگەن پىكىر بار. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستى ورىنداۋدىڭ ناقتى جوسپارى قانداي؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قاي كەزەڭدەر مىندەتتى بولىپ تابىلادى؟
— جۇمىستىڭ اۋقىمى راسىندا دا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ رەداكتسياسىن ازىرلەۋمەن سالىستىرۋعا بولادى. سوندىقتان ءبىز بۇل ۇدەرىستى جوبالىق ءتاسىل نەگىزىندە، ۆەنەتسيا كوميسسياسى مەن ەقىۇ ستاندارتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنامىز.
ءبىرىنشى كەزەڭ – تۇجىرىمدامالىق.
قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى نورمالارىنا قۇقىقتىق اۋديت جۇرگىزىلەدى، شەتەلدىك تاجىريبە تالدانادى، زاماناۋي سىن-قاتەرلەر مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستانعا ەڭ ءتيىمدى پارلامەنتتىك مودەلدەر ايقىندالادى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن كەڭەستەر وتكىزىلەدى، حالىقتان ۇسىنىستار جينالادى. وسىنىڭ نەگىزىندە تۇزەتۋلەردىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزى ازىرلەنەدى جانە كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردىڭ كارتاسى جاسالادى.
ەكىنشى كەزەڭ – تۇزەتۋلەر ءماتىنىن ازىرلەۋ.
كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى جوبا دايىندالادى. وعان عىلىمي-قۇقىقتىق، عىلىمي-لينگۆيستيكالىق، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتاما جانە گەندەرلىك باعالاۋ جۇرگىزىلەدى. قوعامدىق تىڭداۋلار ۇيىمداستىرىلادى، ىقتيمال سالدارلار مودەلدەنەدى.
ءۇشىنشى كەزەڭ – زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ.
ينستيتۋت ارنايى «ۇيلەستىرۋ ماتريتساسىن» جاسايدى، ياعني كونستيتۋتسيانىڭ قانداي باپتارىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق جانە جاي زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن انىقتايدى. بۇل ءتاسىل زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ءوزارا بايلانىسىن ساقتاي وتىرىپ، رەفورمانى جۇيەلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتورتىنشى كەزەڭ – قابىلداۋ جانە كەلىسۋ.
بۇل ساتىدا قۇقىقتىق ۆەريفيكاتسيا، كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قورىتىندىسى، جوبانى «اشىق نقا» پورتالىندا جاريالاۋ جانە پارلامەنتتىك تىڭداۋلار وتكىزۋ قاراستىرىلعان.
مەنىڭ ويىمشا، اتالعان كەزەڭدەردىڭ بارلىعى دا مىندەتتى. مۇنداعى باستى قاعيدا – ەۆوليۋتسيالىق دامۋ، سەبەبى رەفورمانىڭ تابىستىلىعى جىلدامدىققا ەمەس، ءار كەزەڭدەگى جۇيەلىلىك پەن ساپاعا بايلانىستى.
— پرەزيدەنت e-Parliament جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. تسيفرلىق پارلامەنتاريزمنىڭ اشىقتىعىن، قولجەتىمدىلىگىن جانە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قانداي قۇقىقتىق نورمالار مەن تەحنيكالىق ستاندارتتاردى ازىرلەۋ قاجەت؟
— ەڭ الدىمەن ءتۇسىنۋ كەرەك نارسە – e-Parliament جاي عانا قۇجات اينالىمىن تسيفرلاندىرۋ ەمەس، بۇل پارلامەنتتىك قىزمەتتىڭ تۇتاس قۇقىقتىق ترانسفورماتسياسى.
بۇل جۇيە ناقتى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن، ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى ەڭ الدىمەن «پارلامەنت تۋرالى» زاڭدا بەكىتىلۋى ءتيىس.
اتالعان زاڭدا «تسيفرلىق پارلامەنت تۋرالى» جەكە تاراۋ ەنگىزىلىپ، وندا ەلەكتروندىق قۇجاتتاردىڭ، اتاۋلى داۋىس بەرۋلەردىڭ، ەلەكتروندىق قولتاڭبانى قولدانۋ ءتارتىبىنىڭ، اشىق قوعامدىق كونسۋلتاتسيالاردىڭ قۇقىقتىق كۇشى مەن اقپاراتتى قورعاۋ كەپىلدىكتەرى ايقىندالۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار، كونستيتۋتسياعا جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا دا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماڭىزدى. بۇل ەلەكتروندىق وتىرىستاردى جانە دەپۋتاتتاردىڭ قاشىقتان قاتىسۋ نىساندارىن زاڭداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، ال ول ءوز كەزەگىندە اشىق ءارى قاۋىپسىز تسيفرلىق ورتا قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قامتاماسىز ەتەدى.
ونىمەن قاتار، حالىقارالىق تاجىريبەدە سىنالعان تەحنيكالىق ستاندارتتاردى دا قابىلداۋ قاجەت. مىسالى:
- ISO/IEC 27001 – دەرەكتەردى قورعاۋ ستاندارتى;
- eIDAS – ەلەكتروندىق قولتاڭبا مەن سايكەستەندىرۋدىڭ ەۋروپالىق ستاندارتى;
- W3C اشىق دەرەكتەر ستاندارتتارى جانە WCAG 2.1 قولجەتىمدىلىك قاعيداتتارى، ولار پارلامەنتتىك اقپاراتتىڭ بارشا ازاماتتار، سونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار ءۇشىن دە قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – قاۋىپسىزدىك ءاۋديتىنىڭ تاۋەلسىز جۇرگىزىلۋى مىندەتتى بولۋى ءتيىس. بۇل – قوعامدىق سەنىمنىڭ كەپىلى. ەگەر جۇيەنىڭ ءاربىر قادامى اشىق بولىپ، دەرەكتەر سەنىمدى قورعالسا، وندا e-Parliament شىن مانىندە اشىقتىق پەن ەسەپ بەرۋشىلىكتىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالادى.
— ءبىرپالاتالى جۇيەگە كوشۋ كەزىندە پارتيالىق تىزىمدەردىڭ ءرولى ارتادى. دەپۋتاتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن جانە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن قانداي قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر قاجەت؟
— بۇل – ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتەدى، الايدا ول پارلامەنتتى تەك فراكتسيالار جيىنىنا اينالدىرماۋى ءتيىس. پارلامەنت – ەڭ الدىمەن، حالىق وكىلدەرىنىڭ مىنبەرى بولۋى قاجەت.
كوپتەگەن ەلدەردە بۇل تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن دەپۋتاتتىڭ ەركىن مانداتى قاعيداتى ەنگىزىلگەن. ونداي مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالارىندا دەپۋتات ءوز ار-وجدانىمەن داۋىس بەرەدى، پارتيا تاراپىنان مىندەتتى نۇسقاۋلارمەن بايلانىستىرىلمايتىنى تىكەلەي بەكىتىلەدى. پارتيا ونىڭ داۋىس بەرۋ ۇستانىمىنا بايلانىستى مانداتىن قايتارىپ الا المايدى.
سونىمەن قاتار، دەپۋتاتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى تەتىك – دەموكراتيالىق پارتياىشىلىك راسىمدەر. بۇل – اشىق پرايمەريزدەر، پارتيالىق تىزىمدەردى قالىپتاستىرۋدىڭ ايقىندىعى، سونداي-اق دەپۋتاتتىق مانداتقا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزىندە ىشكى پارتيالىق دەموكراتيا قاعيداتتارىن ساقتاۋ.
دەپۋتاتتىق قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ تاعى ءبىر باعىتى – پارلامەنتتىك باقىلاۋ قۇرالدارىن كۇشەيتۋ. بۇعان پارلامەنتتىك تەرگەۋلەر، دەپۋتاتتىق ساۋالدار، ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەپتەرى، سونداي-اق پارلامەنتتەگى وپپوزيتسيا ءۇشىن كوميتەتتەردە كۆوتا بەكىتۋ نورمالارى كىرەدى.
ماڭىزدىسى – دەپۋتاتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەڭ الدىمەن ازاماتتار الدىنداعى بورىشپەن ايقىندالۋى ءتيىس، ال پارتيالىق ءتارتىپ ەكىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە، پوپۋليزم پارلامەنتتىك الاڭنان شەتتەتىلۋى كەرەك.
جوعارعى پالاتا بولماعان جاعدايدا تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن كۇشەيتۋ وزەكتى مىندەتكە اينالادى. سەنات سۇزگىسىنىڭ جويىلۋىنا بايلانىستى باسقا ينستيتۋتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرى كەڭەيتىلۋى ءتيىس.
مىسالى، پارلامەنت كوميتەتتەرىنە كەڭىرەك وكىلەتتىكتەر بەرۋ قاجەت: مينيسترلەر مەن اگەنتتىك باسشىلارىن شاقىرۋ، تەرگەۋ جۇرگىزۋ، تاپسىرمالار بەرۋ، ەسەپ كوميتەتىنە نەمەسە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە (ومبۋدسمەنگە) جۇگىنۋ قۇقىعىن زاڭمەن بەكىتۋ.
سونىمەن قاتار، كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىن جانە وزگە دە جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىم يەلەرىن تاعايىنداۋ ءراسىمى پرەزيدەنتتىڭ كانديداتۋرانى ۇسىنۋى، ودان كەيىن پارلامەنتتىڭ (نەمەسە ونىڭ كوميتەتىنىڭ) ماقۇلداۋى، قاجەت بولعان جاعدايدا قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن.
— ەگەر بارلىق باعىتتاردى قورىتىندىلاساق، قازاقستانداعى زاڭنامالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى باعدارلارىن قالاي ايقىندايسىز؟
— رەفورما ءۇش ستراتەگيالىق قاعيداتقا سۇيەنۋى ءتيىس. ولار – جۇيەلىلىك، عىلىميلىق جانە اشىقتىق. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن كەز كەلگەن وزگەرىس قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىمەن، ەكونوميكالىق ۇردىستەرمەن جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن ۇيلەسىمدى بولۋى قاجەت.
بارلىق تۇزەتۋلەر قۇقىقتىق زەرتتەۋلەرگە، سالىستىرمالى تالداۋعا جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلۋى ءتيىس. مەنىڭ ويىمشا، ءدال وسى باعىت – ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ء(ام زقاي) پارلامەنتتىك رەفورماداعى باستى ميسسياسى بولىپ تابىلادى.
ەشبىر زاڭ مەملەكەتتىك ورگاندار جۇرگىزەتىن رەسمي ساراپتاماسىز جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلمايتىن تاۋەلسىز قوعامدىق ساراپتاماسىز قابىلدانباۋى كەرەك. بۇل – ساپالى ءارى سەنىمدى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ كەپىلى.
ينستيتۋتتىڭ مىندەتى تەك رەفورمانى قۇقىقتىق تۇرعىدان سۇيەمەلدەۋدە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جاڭا ۇلگىدەگى زاڭنامانى قالىپتاستىرۋدا. مۇنداي زاڭناما الدىن الا بولجامدى، اشىق، بەيىمدەلگىش جانە الەمدىك قۇقىقتىق ستاندارتتارعا ۇيلەسىمدى بولۋى ءتيىس.
پارلامەنتتىك رەفورما – بۇل تەك نەگىزگى زاڭ ءماتىنىن وزگەرتۋ ەمەس. بۇل – زاڭنىڭ ءمانى مەن زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ ءرولىن قايتا پايىمداۋ، ياعني ونى مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ جانە ازاماتتاردىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋدىڭ قۇرالى رەتىندە ءتۇسىنۋ.
قۋاتتى جانە ىقپالدى تسيفرلىق پارلامەنت تەك قۇقىق عىلىمىنا، ءتيىمدى تسيفرلىق جۇيەلەرگە جانە قوعام سەنىمىنە سۇيەنگەن جاعدايدا عانا مۇمكىن بولادى.
زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتى پارلامەنتتىك رەفورمانى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە وسى ۇدەرىس بويىنشا قۇقىقتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن نەگىزگى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولۋعا دايىن.
