كلارا تولەنباەۆا: سىرنايمەن ءان ايتۋ مەكتەبىن اشسام دەيمىن

947

- مادەنيەت جانە اقپا­رات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋى­مەن، قىزىلوردا وبلىسى، شيەلى اۋدانى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن جاقىندا وتكەن «ءوز­دەرىڭ بىلەر نارتايمىن!» اتتى رەسپۋبليكالىق ءانشى-جىرشىلار بايقاۋىندا باس جۇلدەگە يە بولدىڭىز. ون­سىزدا اتىڭىز بار، اتاعىڭىز بار ونەر يەسىسىز. قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بۇل دودادا كەرىسىنشە قازى­لار القاسىنىڭ قۇرامىندا وتى­رۋى كەرەك ەمەس پە؟
- سىر سۇلەيى نارتاي بە­كەجانوۆ اتىنداعى بۇل باي­قاۋ وسىعان دەيىن قى­زىلوردا وڭىرىندە رەسپۋبليكالىق كو­لەمدە ءوتىپ كەلدى. بيىل باس قالا — استانادا ۇيىمداس­تىرىلدى. بۇدان بۇرىن ءبىر­نەشە رەت ۇسىنىستار ايتىل­عان، بىراق وتباسىلىق جاع­­دا­يىما بايلانىستى قا­تىسا المادىم. بالالارىم كىشكەنتاي بولىپ، رەتى كەل­مەي جۇرگەن. بىراق وسى جولى اڭگىمە قوزعالعاندا، بىردەن باس تارتتىم. شاكىرت­تەرىم­مەن جاعالاسقىم كەلمەدى. ونىڭ ۇستىنە، جاسىمىز تو­لىستى. ۋاقىتىندا ازدى-كوپتى سىنعا ءتۇسىپ، توپتان وزدىق دەگەندەي. الايدا قاي­­رات بايبوسىنوۆ، الماس الما­توۆ اعالارىمىز «سىر­نايمەن ءان ايتۋ ءداستۇرىن ءبىر كىسىدەي ناسيحاتتاپ جۇرگەن ادامسىڭ. سول كوشتى ءوزىڭ باس­تاپ ءجۇر­گەننەن كەيىن، كە­يىنگىلەرگە جول كورسەتىپ، ءجون كورسەتىپ، جارقىراپ شىق­سايشى» دەپ ءبىراز قامشى­لادى. سول كىسىلەردىڭ ءسوزىن جەر­گە تاستاي المادىم. ءتا­ۋە­كەل ەتىپ، دا­يىن­دالۋعا كى­رىس­تىم. ءنا­تي­جەسى جامان بول­عان جوق. باس ءجۇل­دەگە تىگىلگەن تە­مىر تۇلپار­دىڭ كىلتىن فا­ريزا اپاي ءوز قولى­مەن تا­بىستادى. بۇيىرت­سا، وسى كو­لىكتى يگىلى­گىمىزگە ءمىن­­سەك دەگەن نيەتىمىز بار.
- بايقاۋدىڭ شارتى قالاي بولدى؟
- ۇمىتكەرلەرگە قويىل­عان تالاپ بويىنشا ەكى كەزەڭدە ءۇش اننەن ورىندادىق.
نارتاي بەكەجانوۆتىڭ ءوز شىعارمالارى مەن ۇستازى تايجان، زامانداستارى شا­شۋباي، كەنەننىڭ اندەرىن ورىنداۋعا ەرىك بەردى. باستى ولجام — نارتاي اتامىزدىڭ بۇرىن-سوڭدى كوپ ايتىل­ماعان، مۇراعاتتا جاتقان مۇرالارىن جارىققا الىپ شىقتىم. جالپى، مۇنداي باي­­قاۋلاردىڭ ۇلكەنگە دە، كى­شىگە دە بەرەر تاعىلىمى كوپ. دودا اياسىندا تانىمال كۇي­شى قوشقاربەك تاسبەر­گە­نوۆ، شيەلىدە تۇراتىن نار­تاي بە­كەجانوۆتىڭ ءداستۇرىن جال­­عاستىرىپ جۇرگەن ءبىر­­­دەن-ءبىر شاكىرتى قۇرمانبەك بەك­سە­­يىتوۆ، ءانشى-جىرشى ءال­مىر­­زا نوعايباەۆ اعالا­­رى­­مىز كەلىپ، شەبەرلىك دارىستەر ءوت­كىزدى. ءار ءاننىڭ، ءار كۇيدىڭ شىعۋ تاريحىن بايانداپ، قا­لاي ورىندالا­تىنىن كور­سەت­تى. استاناعا كۇندە كەلە بەر­­مەيتىن، جاستاردىڭ قو­لىنا تۇسە بەر­مەيتىن مايتال­ماندار. وسىنداي اعالارى­مىزبەن قاۋى­شىپ، ساباق الىپ، دۇنيەتا­نى­­مى­مىز­دى كەڭەيتتىك دەپ وي­لايمىن.
- ءسىزدىڭ قولىڭىزدا نار­تايدىڭ سىرنايى بار دەپ ەستي­­مىز. بىراق كوپ جەرگە الىپ شىق­­پاي­تىن سياقتىسىز؟
- نارتاي بەكەجانوۆتىڭ شىعارماسىن شاشاۋ شىعار­ماي، دارىپتەپ جۇرگەن قۇرمانبەك بەكسەيىتوۆ دەگەن اعامىز اقىن-كومپوزيتوردىڭ 12 تۇيمەلى سىر­نايىن كەزىندە ماعان اما­ناتتاپ تاپسىرعانى راس.
- وتىرعان ۇلكەن-كىشى
كوڭىل كورىپ،
ايتامىن اسەم جىردى
توگىلدىرىپ.
سىرنايدى قارىنداسقا
تاستاپ كەتتىم،
شىقسىن دەپ ءبىر
سىرنايشى ىرىم قىلىپ.
قاراما ەسكى ەكەن دەپ
فورماسىنا،
تالايدىڭ بارىپ كەلگەن
ورداسىنا.
سىرنايىمدى تىلەيمىن
شىن جۇرەكتەن،
قارىنداستىڭ اينالسىن دەپ جولداسىنا، — دەپ اق باتا­سىن بەرگەن. بۇگىنگى كۇنى جاق­سى­لى­عىمىزبەن قۋانتىپ، جۇلدەگە يە بولىپ جاتساق، دۋا­لى اۋىز قا­ريانىڭ سول باتاسى دارىعان شىعار دەپ ويلاي­مىن.
نارتايدىڭ سىرنايى كو­نەنىڭ كوزىندەي بولىپ، ءۇيىمنىڭ تورىندە تۇر. بۇل اسپاپتىڭ داۋى­سى نارتايدىڭ ءوز اندەرىنە عانا جاقسى كەلەدى. دىبىس قاتارى تولىق بولماعاندىقتان، باسقا مەكتەپتىڭ تۋىندىلا­رىنا، ماي­­رانىڭ، شاشۋباي­دىڭ شى­عار­مالارىنا شاماسى جەتە بەرمەيدى. سوندىقتان كوپ جاع­دايدا ۇلتجاندى ازامات، ونەر جاناشىرى يمانعالي تاسماعام­بەتوۆ سىيلاعان سىر­نايىممەن ءان سالامىن.
- ءسىزدىڭ ونەر جولىڭىزعا قاراپ وتىرساق، بارلىعى ءوز رە­تى­مەن باستالىپ، ساتىمەن كەلە جات­قان ءتارىزدى…
- قۇدايعا شۇكىر دەيمىن. شى­نىندا دا ءاردايىم اللا تاعالا جولىمدى اشىپ، باعىما تىلەكشى بولاتىن سياقتى. با­سىمدى تاۋعا دا، تاسقا دا ۇرىپ، قينالعان كەزىم جوق.
بالالىق شاقتان باستاسام، اۋەلى انام سەمەي ءوڭىرى، اقسۋات اۋدانىنداعى بالالار مۋزىكا مەكتەبىنە قولىمنان جەتەكتەپ اپاردى. سول جەردە بايان كلا­سىندا مۋزىكانت رەتىندە ساۋلە جۇماحمەتوۆا اپايىمىزدان ۇيرەنگەنىم ۇشان-تەڭىز. ول كىسى مەنى باياندا وينايتىن مامان مۋزىكانت رەتىندە تاربيەلەدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءتۇرلى جارىستارعا، بايقاۋلارعا قا­تىسىپ ءجۇرىپ، سىرنايمەن ءان ايتۋعا ءوز بەتىمشە اۋەستەندىم. سەمەيدىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىن­داعى پەداگوگيكالىق كوللەد­جىنە وقۋعا تۇسكەندە ديرەكتو­رىمىز ناۋبات قاليەۆ قا­نا­­­تى­­نىڭ استىنا الىپ، ونە­رىم­دى ۇشتاي ءتۇستى.
شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ اندەرىن بىزگە قاز-قالپىندا جەتكىزگەن كەلدەنباي ولمە­سەكوۆتى كوللەدجگە الدىرىپ، «تالانتتى بالالاردى تاربيەلەپ شىعارىڭىز» دەپ ءداستۇرلى ءان ۇيىرمەسىن اشىپ بەردى. كەل­دەنباي اعا جۇسىپبەك ەلەبە­كوۆتىڭ شاكىرتى مادەنيەت ەشە­كەەۆپەن تانىستىردى. نە كە­رەك، سول كىسىلەردىڭ باعىتتا­ۋىمەن الماتىعا كەلدىم. مۇندا قايرات اعا قۇشاق جايا قارسى الىپ، بەكبولات تىلەۋحاننىڭ سىنى­بىنان ءبىر-اق شىقتىم. بەك­بو­لات اعانىڭ ايتۋىمەن ءبىرىن­شى كۋرستا پرەزيدەنت ور­كەسترىنە جۇمىسقا تۇردىم.
- «باعىما قاراي، جاقسى جار جولىقتىردىم» دەدىڭىز…
- ءيا، جۇبايىم ءانشى-كوم­پوزيتور، «الامان» توبىنىڭ جەتەكشىسى مەدەت ەكەۋمىز كون­سەرۆاتوريادا تانىسىپ، كەيىن­نەن شاڭىراق كوتەردىك. وقۋ بىتىرگەن جىلى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىز مەنى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە شاقىردى. ەكى ۇجىمدا قاتار جۇمىس ىستەدىم. پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ، سا­بىل­عانىمىز دا جوق. باستاپقى­دا جاتاقحانادا تۇردىق. بىراق ءبىز ءۇشىن حان سارايىنان كەم ەمەس ەدى. 2006 جىلى پرەزيدەنت وركەسترىمەن شىعارماشىلىق ەسەپ بەردىم. سول كونتسەرتتەن كەيىن وركەستر جەتەكشىسى اباي تاسبولاتوۆ ەكى بولمەلى قىز­مەتتىك پاتەردىڭ كىلتىن ۇستاتتى. ال 2009 جىلى ەلباسى بىرقاتار ونەر ادامدارىنا پاتەردىڭ كىلتىن تاپسىردى. 15 ارىپتەسىم­مەن بىرگە ءبىز دە باسپانالى بول­دىق.
- بۇعان قوسا، تاۋەلسىزدىك­تىڭ 20 جىلدىق تويىندا مارتەبە­ڭىز ءوسىپ، اتاق الدىڭىز…
- پرەزيدەنت وركەسترىندە تەر توككەنىمە — 15 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. «قوناق — قويدان جۋاس» بولعانىمەن، از وتىرىپ، كوپ سىنايدى. سىرتتان كەلگەن قانشاما رەسمي مەيماننىڭ الدىندا ابىرويمەن ەلىمىزدىڭ ونەرىن تانىتۋعا تىرىستىق. سول ەڭبەگىم باعالانعان شىعار دەپ ويلايمىن. «قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن الىپ، ءبىر قۋانىپ قالدىق.
- ال «قازاقستان» ۇلتتىق ار­ناسىنىڭ «كەش جارىق» باعدار­لاماسىنا ءتۇسۋ سىزگە قانشالىقتى قاجەت بولدى؟
- نەگىزى، باعدارلاما ءۇي­لەستىرۋشىلەرىنىڭ ءتۇسىندى­رۋلەرى بويىنشا كەزەكتى كونتسەرتتىك باعدارلامالاردىڭ بىرىنە قاتىسامىن دەپ كەلگەن ەدىم. ءاندى جاندى داۋىستا نەمەسە فونوگراممامەن ورىنداۋ تۋ­رالى دا تولىق ماعلۇمات بەرىل­مەدى. ناقتى تالاپ ايتىلمادى. رامازان اعا حابارلاسىپ، «مۇ­نىڭ نە، سەنىڭ ءوز داۋسىڭمەن ءان سالۋعا مۇمكىندىگىڭ جەتەتىن ەدى عوي» دەگەندە، نە تۋرالى ايتىپ جاتقانىن ۇقپاي، وزىنەن سۇ­رادىم. بايقاۋعا كەلگەنىمدى، وندا ساراپشىلار القاسىنىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن سول كەزدە ءبىر-اق ءبىلدىم. ارينە، كەيىن باعدار­لاما جەتەكشىلەرىمەن حا­بارلاسىپ، ءوز وكپە-رەنىشىمدى جەت­كىز­دىم. ەكىنشى كەزەڭگە وتكە­نىمدى بىلگەننەن كەيىن، «شە­شىنگەن سۋدان تايىنباس» دەپ، اياعىنا دەيىن قاتىسىپ، اقىرى وندا دا ۇزدىك دەپ تانىلدىم.
- مەرۋەرت تۇسىپباەۆانىڭ «قولىن قايدا جىبەرەرىن بىلمەي، شام ۇستاپ شىقتى» دەگەن پىكىرىن قالاي قابىلدادىڭىز؟
- بۇل جەردە دە تۇسىنبەستىك بولدى. رەجيسسەرلەر «ءسىزدىڭ ارتىڭىزدا ساحنالىق قويىلىم كورسەتىلەدى. بيشىلەرمەن بىرگە ءسىز دە قولىڭىزعا شام ۇستاپ شىعۋىڭىز كەرەك» دەگەن سوڭ، كەلىسكەنمىن. ايتپەسە، باسقا امالىن تابار ەدىم. جالپى، سىندى دۇرىس قابىلداي بىلەتىن اداممىن. مەرۋەرت مەنىڭ ءان­شىلىگىمە ءمىن تاققان جوق. قويا­تىن سىنى بولمادى. سوندىق­تان اسا ءمان بەرىپ، رەنجىپ جات­پا­دىم.
- سىرنايدى سەرىك ەتكەن ارۋ­لاردان كىمدەردى اتار ەدىڭىز؟
- جالپى، سىرناي تاتارلار­دان ەنگەن كىرمە اسپاپ. ازىرگى دەرەك-بولجام بويىنشا، قا­زاق­تىڭ مۋزىكا مادەنيەتىندە سىر­نايمەن ءان ايتۋ ءداستۇرى ماي­رادان باستاۋ الادى. ون ەكى قاتار سىرنايدى اتالارىمىز ءوزىنىڭ ءتول اسپابى رەتىندە قا­بىلداپ كەتتى. دەگەنمەن بۇل سالا ءالى دە تۇبەگەيلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتە­دى. ءبىر انىعى، ءان ونەرىندەگى بەس مەكتەپ سياقتى سىرنايدىڭ دا ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. ارقادان، باتىستان، جە­تىسۋدان، سىر بويىنان قولىنا سىرناي ۇستاپ كەلگەندەردىڭ ما­قامى، مانەرى ءبىر-بىرىنە ۇق­ساي بەرمەيدى. ولاردىڭ اراسىندا نارتاي، شاشۋباي اتالارى­مىزدىڭ ءىزىن جالعاستىرعان از دا بولسا ارۋلار بوي كورسەتىپ ءجۇر. قازىرگى ساتتە مايرا ۋاليقىزى اتىنداعى حا­لىقارالىق بايقاۋ ۇيىم­داس­تىرىپ، ناسيحاتتاپ جۇرگەن اعاي­شا يساعۇلوۆا اپا­مىزدى ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. دەگەن­مەن اركىمنىڭ سالعان ءىزى، ۇستان­عان باعىتى، شىعار­ما­شىلىق جولى بولەك. مەنىڭ اشقان جا­ڭالىعىم دەپ — ءداستۇرلى اندەردى سىرنايمەن ورىنداپ جۇرگەن­دىگىمدى ايتا الامىن. مەنىڭ ءىزىم­دى قۋىپ كەلە جاتقان نازگۇل قي­لىباەۆا دەگەن ءسىڭلىم بار.
- «قازاقتىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىندەگى سىرنايمەن ءان ايتۋ ءداستۇرى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاماق ويىڭىز بولىپ پا ەدى؟
- كىشكەنتايلارىم بىرىنەن كەيىن ءبىرى ومىرگە كەلىپ، ورتا­سىندا شىعارماشىلىق ەسەپ بەرىپ، گاسترولگە شىعىپ كەتىپ جۇرگەنىمدە، ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جۇيەسى وزگەرىپ كەتتى. ەندى ماشاقاتى كوبەيدى. سونىمەن، ازىرگە توقتاپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە، داۋىسىم بابىندا، جاستىق جا­لىنىم بويىمدا تۇرعان ۋاقىت­تى ءتيىمدى پايدالانىپ، كليپ ءتۇسىرىپ، ءان جازدىرىپ، شىرقاپ قالسام دەيمiن. اللا عۇ­مىر بەر­سە، جاسىمىز ۇلعايا كەلە، قاعازعا باس قويامىن دەگەن جوس­پارىم بار.
- سىرنايمەن ءان سالۋدى ءۇي­رەتەتىن ءوز ادىستەمەلىك وقۋلى­­عى­ڭىزدى جازدىڭىز با؟
- زاۋرە سماقوۆا اپايى­مىزدىڭ «سىرناي ۇيرەنۋ مەك­تەبى» دەگەن وقۋلىعى بار. اس­پاپتا ويناۋ ادىسىنە ارنالعان. ءبىز كوبىنە وسى وقۋلىقتى پاي­دالانامىز. ويتكەنى ءار بالا اۋەلى اسپاپتى دۇرىس مەڭگەرۋى قاجەت. قول ەمىن-ەركىن جۇرەدى، تەحنيكاسى قالىپتاسادى. ساۋساق ماشىقتانادى. سوسىن انگە اۋىسقاندا ءوز مانەرىمىزگە اۋىت­قيمىز. ونى قولمەن باسىپ، كوزبەن كورسەتىپ، ءار ساۋساقتى ءوز ورنىنا قويا وتىرىپ، ۇيرەتپەسەك، نوتاعا ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇرىنعى تاسپالاردى تىڭداتا­مىز. جالپى، الداعى ۋاقىتتا ادىستەمەلىك كىتاپ جازۋ ويىمدا بار. قازىردىڭ وزىندە ءوز رەپەر­تۋا­رىمداعى اندەردى نوتاعا ءتۇسى­رىپ، جيناقتاپ قويدىم. «ءسىز­­دەن ساباق الايىنشى» دەپ ءوتىنىش بىلدىرەتىن جاستار كوپ. تالانتتى بالالار تەست تاپسىرا الماي، وقۋدان قۇلاپ جاتادى. «بۇ­لاق كورسەڭ، كوزىن اش» دە­گەندەي، بولاشاقتا ونەرلى ۇل-قىز­داردى سىرنايمەن ءان ايتۋعا تاربيەلەيتىن جەكە مەكتەبىمدى اشسام دەپ ارماندايمىن.
- كەيدە ءداستۇردى دارىپتە­گەن­دەر شىعارماشىلىق كەش وتكى­زۋگە اسىقپايتىنداي كورىنەدى…
- الماتىنى ايتپاعاندا استانانىڭ وزىندە جۇرتشى­لىق­پەن جۇزدەسەتىن ۋاقىت كەلدى. ال­عاشقى شىعارماشىلىق كون­تسەرتىم ەلوردادا وتكەنىنە التى جىل بولىپتى. ازىرگە وبلىس­تار­دى ارالاپ ءجۇرمىن. بو­لا­شاقتا ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ور­­داسىندا ءبىر كونتسەرت قويۋ ويىمدا بار.
- ەسترادالىق باعىتتاعى اندەرىڭىزدىڭ اۆتورى — جۇبايى­ڭىز مەدەت سالىقوۆ. باسقا كوم­پو­زيتورلارمەن جۇمىس ىستەگىڭىز كەلمەي مە؟
- ەسترادالىق باعىتتاعى اندەرىمنىڭ التى-جەتىسى راسىندا مەدەتتىڭ تۋىندىلارى. «گۇل سەزىم» ءانى عانا ەسكەندىر حاسان­عا­ليەۆ اعامىزدىكى ەكەن. مە­دەتتىڭ ءانى كوڭىلىمە بىردەن قو­نىپ، جانىما جاعىپ تۇرادى. قالقامان ءساريننىڭ ولەڭىنە جازىلعان «جىبەك سەزىم» ءانىنىڭ مەن ءۇشىن شوقتىعى بيىك. سون­دىقتان «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەپ، الىستان ىزدە­مەي، جاقىننان دوربالاپ جا­تىرمىن. باسقا دا كومپوزيتور­لار اندەرىن ۇسىنادى، بىراق ءالى جارىققا شىعارىپ ۇلگەرگەن جوقپىن. ءبىر بايقاعانىم، ءداس­تۇرلى ونەر مەن ەسترادانى قاتار الىپ ءجۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
ءداستۇرلى انشىلەر ءوزىنىڭ با­عىتىمەن، قىر-سىرىمەن، كاسىبي ورىنداۋ ەرەكشەلiگىمەن دارا­لانسا، ەسترادا جاڭاشىلدىق­تى تالاپ ەتەدى. ءاردايىم جاسارىپ، ادەمىلەنىپ، جارقىراپ جۇرۋگە مىندەتتەيدى. وسى تالاپتارعا ساي بولۋعا ۇمتىلامىز.
- وتباسىڭىز تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز…
- ءبىر ۇيدە التى بالا وستىك. ءبىر اكە، ءبىر انادان تۋىلعان ءۇش ۇل، ءۇش قىزبىز. مەن ەڭ كەن­جەسىمەن. انام — گۇلبارشىن بايگەلوۆا قا­زىر زەينەتتە. اكە­مىز مۋفتي و دۇنيەلىك بول­دى. ونەر بىزگە نا­عاشى­لارى­مىز­دان دارى­عان. بالا كەزىمنەن ءداستۇرلى ءاندى سول كىسىلەردەن ەستىپ وستىك. اعالا­رىم — مۇعا­لىم، دارىگەر ما­مان­دىقتارىن تاڭ­دادى. جان-قالدىبەك دەگەن اعام بار. اس­­تانادا قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى تەاتر­دىڭ بەلدى اكتەرى. مۇقاعالي ما­قاتاەۆتىڭ رولىمەن تانىمال. ءوز وتباسىمدا مەدەت ەكەۋمىزدىڭ اقكەربەز، ايگەرىم ەسىمدى قىز­دارىمىز، نۇرسامات اتتى ۇلى­مىز بار.


اڭگىمەلەسكەن قانشايىم بايداۋلەت، «ايقىن».

پىكىرلەر