مەملەكەت باسشىسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى مەن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسشىلارىنىڭ ۇستالۋىنا بايلانىستى مالىمدەمە جاسادى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە مەملەكەتتىك كومپانيالارداعى سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە، كونستيتۋتسيا تالاپتارىن ساقتاۋ مەن زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە ەرەكشە توقتالدى. سونداي-اق «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قوعام ومىرىندەگى ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
وسى ورايدا ساياساتتانۋشى تاير نيگمانوۆ پرەزيدەنت مالىمدەمەسىنىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ماڭىزىنا توقتالىپ، «ادىلەتتى قازاقستان» مەن «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتتارىنىڭ ءوزارا ساباقتاستىعى، جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ لەگيتيمدىلىگى جانە زاڭ الدىندا بارلىعىنىڭ تەڭ بولۋى ماسەلەلەرى جونىندە پىكىر ءبىلدىردى.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ دا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋى مەملەكەتتىك باسقارۋداعى جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا جانە قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار ول بۇل ۇستانىمداردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگى جانە ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ مىندەتتەرىمەن بايلانىسىن ءتۇسىندىردى.
— پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مالىمدەمەسىنەن وزىنە ءتان ناقتىلىق پەن پرينتسيپشىلدىكتى بايقاۋعا بولادى. بۇل ءسوز مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە ساياسي ۇستانىمىن قانشالىقتى ايقىن كورسەتەدءى؟ قازىرگى جاعدايدا مۇنداي ناقتى ۇستانىمدىجاريا تۇردە ءبىلدىرۋ نەلىكتەن ماڭىزدى بولدى?
— مەنىڭشە، مۇندا ەكى ماڭىزدى قاعيداتتىڭ ساباقتاستىعى كورىنىس تاپقان. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن، باستاپقىدا «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. بۇگىندە بۇل باعىت «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىمەن تولىقتىرىلىپ، مازمۇندىق تۇرعىدان ۇشتاسىپ وتىر.
شىن مانىندە، بۇل ەكى ۇستانىم ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرادى. ويتكەنى ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى – زاڭ تالاپتارىنىڭ بارشاعا بىردەي قولدانىلۋى. ياعني، ادامنىڭ لاۋازىمىنا، قوعامداعى ورنىنا نەمەسە قىزمەتتىك دارەجەسىنە قاراماستان، اركىم زاڭ الدىندا تەڭ بولۋى كەرەك.
وسى تۇرعىدان العاندا، جوعارى دەڭگەيدەگى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىنا قاتىستى قابىلدانعان شارالار اتالعان قاعيداتتاردىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن كورسەتەدى. بۇل – ەشكىمنىڭ زاڭنان جوعارى تۇرمايتىنىن جانە قانداي لاۋازىم يەسى بولسا دا، قۇقىق بۇزعان جاعدايدا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەتىنىن ايقىندايتىن ماڭىزدى ۇستانىم. مۇنداي قادامدار قوعامداعى ادىلەتتىلىك قاعيداتىن نىعايتىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.
بۇل قاعيداتتار كونستيتۋتسيادا دا كورىنىس تاپتى. وسى تۇرعىدان العاندا، مۇنداي ۇستاۋ شارالارى اتا زاڭنىڭ جانە وعان ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ لەگيتيمدىلىگىن ارتتىرىپ، ولاردىڭ ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى.
— مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قوعامدىق ءومىردىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل ۇستانىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ماڭىزدى سيگنال رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما؟
— ءيا، جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. پرەزيدەنت مالىمدەمەسىندەگى «كونستيتۋتسيانى كۇلكى قىلۋ، ونىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن مەنسىنبەۋ حالقىمىزدى كەمسىتۋمەن بىردەي» دەگەن تۇجىرىمىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. مەنىڭشە، بۇل ءسوزدىڭ ساياسي ءمانى تەرەڭ. ويتكەنى ماسەلە تەك زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋمەن شەكتەلمەيدى. مۇندا مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىنە، جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا جانە حالىقتىڭ ەرىك بىلدىرۋىنە قۇرمەتپەن قاراۋ ماسەلەسى دە قامتىلعان.
وسى تۇرعىدان العاندا، كونستيتۋتسيادا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ بەكىتىلۋىن ەسكەرسەك، مۇنداي وقيعالار بۇل ۇستانىمنىڭ جاي عانا قاعاز جۇزىندەگى ءسوز ەمەس، بيلىك جۇزەگە اسىرۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان ناقتى يدەولوگيالىق باعىت ەكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار بۇل قاعيداتتىڭ بارشاعا بىردەي ورتاق ەكەنىن، ياعني ادامنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق يەرارحياداعى ورنى مەن اتقاراتىن لاۋازىمىنا قاراماستان، بارىنە بىردەي قولدانىلاتىنىن ايقىندايدى.
دەمەك، كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋ – تەك قۇقىقتىق مىندەت ەمەس، سونىمەن بىرگە مەملەكەت پەن حالىق الدىنداعى ازاماتتىق ءارى ساياسي جاۋاپكەرشىلىك.
— مەملەكەت باسشىسى جوعارى لاۋازىم، سىڭىرگەن ەڭبەك پەن تۋىستىق بايلانىستار ەشكىمدى زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايتىنىن مالىمدەدى. بۇل قاعيدات مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جانە باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا قالاي ىقپال ەتەدى؟
— قازاقستان قازىر ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. ءبىر كەزدەرى، شامامەن 20 جىل بۇرىن ەلىمىزگە مولىنان قۇيىلعان مۇناي تابىسىنىڭ ءداۋىرى ءوتتى دەۋگە بولادى. سوندىقتان قازاقستانعا تابىس تابۋدىڭ جانە ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ بالاما جولدارىن ىزدەۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە، وسىدان 20 جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا، ەلىمىزدىڭ حالقى دا ەداۋىر ءوستى، الەۋمەتتىك جۇكتەمە دە ارتتى.
سونىمەن قاتار الەمدەگى جاعداي بۇرىنعىدان دا قۇبىلمالى ءارى بولجاپ ايتۋ قيىن سيپاتقا يە بولدى. وسىنداي جاعدايدا قازاقستانعا ەكونوميكانى قايتا قۇرىلىمداپ، ونى ءارتاراپتاندىرۋ، ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالاما باعىتتارىن دامىتۋ قاجەت. جالپى، سىبايلاس جەمقورلىق كەز كەلگەن جاعدايدا زياندى قۇبىلىس. ونىمەن قانداي جاعداي بولماسىن كۇرەسۋ قاجەت.
قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ زاردابى ەكى ەسە اۋىر. ادام بەلگىلى ءبىر لاۋازىمعا جىنىسىنا، جاسىنا، ەتنيكالىق تەگىنە، ءدىني ۇستانىمىنا، تىلىنە نەمەسە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ەمەس، كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن سول سالاداعى تاجىريبەسىنە، باسشىلىق قابىلەتىنە قاراي تاعايىندالۋى كەرەك.
تاعى ءبىر ماڭىزدى قاعيدات – جەكە جاۋاپكەرشىلىك پەن مەملەكەت مۇددەسىنە ادال قىزمەت ەتۋ. ءاربىر باسشى جەكە باسىنىڭ نەمەسە ماتەريالدىق مۇددەسىن ەمەس، مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋى ءتيىس.
سوڭعى ونجىلدىقتاردا ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان قاراجاتتىڭ ەكونوميكاعا كەرى اسەرى زور. ونىڭ كولەڭكەلى سەكتورعا باعىتتالىپ، شەتەلدىك بانكتەردەگى جەكە شوتتاردا، شەتەلدەگى جىلجىمايتىن مۇلىك تۇرىندە ساقتالۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
اسىرەسە، جوعارىدا اتاپ وتكەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك مىندەتتەردى ەسكەرسەك، مۇنداي جاعدايدىڭ سالدارى الدەقايدا اۋىر بولادى.
سوندىقتان بىزگە جاڭا مەملەكەتتىك باسقارۋ مادەنيەتى قاجەت. ونىڭ نەگىزىندە ءۇش ماڭىزدى قاعيدات جاتۋى ءتيىس: ءبىرىنشىسى – مەريتوكراتيا، ەكىنشىسى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس، ءۇشىنشىسى – ءاربىر باسشىنىڭ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك سالاسى ءۇشىن جەكە جاۋاپ بەرۋى.
— پرەزيدەنت زاڭ الدىندا بارلىعىنىڭ تەڭ ەكەنىن جانە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن تاعى دا راستادى. بۇل ۇستانىمدار سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋگە، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا قالاي ىقپال ەتەدى؟
— زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى جانە زاڭ الدىندا بارلىعىنىڭ تەڭدىگى تۋرالى ايتقاندا، ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارعان ءجون. كەيدە جەكەلەگەن ازاماتتار پارا بەرۋ نەمەسە زاڭ تالاپتارىن بۇزۋ ماسەلەسىندە ءوز ارەكەتتەرىن اقتاۋعا تىرىسادى. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي جاعدايلار كەزدەسەدى.
ياعني جوعارى دەڭگەيدەگى سىبايلاس جەمقورلىق جەكەلەگەن ادامدار ءۇشىن كۇندەلىكتى ومىردەگى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى اقتايتىن مورالدىق نەگىزگە اينالۋى مۇمكىن. ال مەملەكەت سىبايلاس جەمقورلىققا بارلىق دەڭگەيدە ىمىراسىز ۇستانىم تانىتقان جاعدايدا، ازاماتتاردىڭ جۇيەگە دەگەن سەنىمى ارتادى. ولار زاڭ تالاپتارىنىڭ شىنىمەن دە بارشاعا بىردەي قولدانىلاتىنىنا كوز جەتكىزەدى. وسىلايشا قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قالىپتاسادى.
جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن كورگەندە، زاڭ تالاپتارىن وزدەرى دە ساقتاۋى كەرەكتىگىن تۇسىنەدى.
