قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋدىڭ كۇردەلى جولىنان ءوتتى. ەلەمەۋگە بولمايتىن جەتىستىكتەر بار، ناقتى ولشەنەتىن ناتيجەلەر دە از ەمەس. الايدا بۇل جەتىستىكتەر مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارداعى ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
جوعارىدان قابىلدانعان شەشىمدەر ءوڭىردىڭ ءۇنىن ەستىمەي قالعاندا
كۇشتى مەملەكەت – كوپ سويلەيتىن مەملەكەت ەمەس، حالىقتى جاقسى تىڭدايتىن مەملەكەت.
الايدا قازاقستاندا اشىق ءارى تەرەڭ تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە بار. ول – مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ازاماتتار مەن وڭىرلەردىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە نەگىزدەلەتىنى.وسىعان بايلانىستى مىناداي سۇراقتار تۋىندايدى: ەكونوميكالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق ناتيجەلەر ايتارلىقتاي بولعانىنا قاراماستان، نەگە مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى الشاقتىق ساقتالىپ وتىر؟ نەلىكتەن ازامات ءوزىن مەملەكەتتىڭ تولىققاندى سۋبەكتىسى رەتىندە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە سەزىنبەيدى؟
بىزدىڭشە، بۇگىنگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – جۇيەنىڭ ءوڭىردى ەستي ءبىلۋى، ونىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋى جانە قابىلدانعان شەشىمنىڭ سوڭعى ناتيجەسىنە جاۋاپ بەرۋ قابىلەتى.
تەڭ قۇقىق – تەڭ ەمەس مۇمكىندىك
كونستيتۋتسيادا زاڭ الدىندا ءبارىنىڭ تەڭ بولۋى قاعيداتىنىڭ ماڭىزى زور. بىراق ونىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. مىسالى، ءار ادامنىڭ ءبىلىم الۋعا قۇقىعى بار. بىراق ۇلكەن قالاداعى مەكتەپ پەن شالعاي اۋىلداعى مەكتەپتىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسى مەن مۇمكىندىكتەرى بىردەي ەمەس. ازاماتتىڭ مەديتسينالىق كومەك الۋعا قۇقىعى بار. بىراق قازىرگى زامانعى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار مەن بىلىكتى ماماندارعا قولجەتىمدىلىك وڭىرلەردە ءارتۇرلى.كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا دا قۇقىق بەرىلگەن. بىراق قارجىعا، جەرگە، ينفراقۇرىلىمعا نەمەسە مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بارلىق ادامدا بىردەي ەمەس. ساياسي ومىرگە قاتىسۋ قۇقىعى دا بار. الايدا ونى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرى دە ءارتۇرلى.
وسىدان قازاقستان قوعامىنداعى جۇيەلى قايشىلىقتاردىڭ ءبىرى كورىنەدى: قۇقىق بارىنە بىردەي بولعانىمەن، سول قۇقىقتى پايدالانۋ مۇمكىندىگى بىردەي ەمەس.
تابىستىڭ، مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنىڭ، ينفراقۇرىلىمنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ وڭىرلەر بويىنشا ءارتۇرلى بولۋى دامىعان ەلدەردە دە كەزدەسەدى. بىراق ول ەلدەردە بۇل ماسەلە مويىندالىپ، ونى ازايتۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار قابىلدانادى.
قازاقستاندا بۇل ماسەلە ءالى دە تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. اسىرەسە, فورمالدى قۇقىق پەن ونى ناقتى پايدالانۋ مۇمكىندىگىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ەلدى تۇتاس كورسەتكىشتەرمەن ەمەس، ناقتى وڭىرلەر بولىنىسىندە قاراعاندا انىق بايقالادى. مىسالى، قازاقستان بويىنشا ورتاشا كورسەتكىش استانا، اتىراۋ نەمەسە تۇركىستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ءال-اۋقاتىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىقتى جاسىرىپ قالۋى مۇمكىن.
وڭىرلىك تەڭسىزدىك: سەزىم ەمەس، ناقتى ساندار
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، 2024 جىلى قازاقستاننىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 136,6 ترلن تەڭگەنى، ال جان باسىنا شاققانداعى كورسەتكىش 6,78 ملن تەڭگەنى قۇرادى. الايدا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ەل اۋماعىندا بىركەلكى بولىنبەيدى. سول جىلى جان باسىنا شاققانداعى جالپى وڭىرلىك ءونىم اتىراۋ وبلىسىندا شامامەن 21,18 ملن تەڭگە، استانادا 10,17 ملن تەڭگە، ال تۇركىستان وبلىسىندا نەبارى 2,18 ملن تەڭگە بولدى. ياعني بۇل كورسەتكىش بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا بىرنەشە ەسەلىك ايىرماشىلىق بار.
بىراق جان باسىنا شاققانداعى جالپى وڭىرلىك ءونىم – ادامنىڭ جالاقىسى دا، ونىڭ جەكە تابىسىنىڭ كورسەتكىشى دە ەمەس. سونىمەن بىرگە بۇل كورسەتكىش ءومىر ءسۇرۋ قۇنىن دا ەسەپكە المايدى. دەگەنمەن ول ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ اۋماقتار بويىنشا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەتىنىن كورسەتەدى. بۇل جاعداي اۋماقتىق تەڭدىكتى تەك بارلىعىنا بىردەي زاڭ قابىلداۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
مىسالى، مۇنايلى وڭىردە وتە ۇلكەن ەكونوميكالىق قۇن وندىرىلگەنىمەن، ول اۆتوماتتى تۇردە ءار وتباسىنىڭ تابىسى ءدال سونداي جوعارى بولادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. سوندىقتان ءوندىرىس كولەمىن عانا ەمەس، ناقتى حالىق تابىسىن، ءومىر ءسۇرۋ قۇنىن، ينفراقۇرىلىمنىڭ، ءبىلىم مەن مەديتسينانىڭ ساپاسىن، جۇمىس ورىندارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قاتار قاراۋ الدەقايدا ماڭىزدى. بۇل كورسەتكىشتەر بويىنشا دا جاعداي وڭىرلەردە بىركەلكى ەمەس.
ماسەلەن، 2026 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قازاقستان بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا اتاۋلى اقشالاي تابىس 252,6 مىڭ تەڭگە بولدى.
الماتىدا بۇل كورسەتكىش 408,2 مىڭ تەڭگەگە، ال تۇركىستان وبلىسىندا 143,4 مىڭ تەڭگەگە، جامبىل وبلىسىندا 166,7 مىڭ تەڭگەگە تەڭ بولدى. ەڭ جوعارى جانە ەڭ تومەن كورسەتكىشتەردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق 2,8 ەسەنى قۇرادى.
بۇكىل ەل بويىنشا ورتاشا كورسەتكىش جالپى جاعدايدىڭ جاقسى ەكەنى تۋرالى اسەر قالىپتاستىرۋى مۇمكىن. بىراق ول ناقتى وڭىردەگى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنە ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن تەك رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەر ارقىلى باعالاۋ دۇرىس ەمەس.
وسىلايشا، ساندار بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءارتۇرلى حالىق توپتارى مەن وڭىرلەر ءۇشىن ءارتۇرلى ناتيجەگە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى.
زاڭ الدىنداعى تەڭدىك ادامنىڭ تۋعان جەرى ونىڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ ساپاسىن الدىن الا انىقتاپ قويسا، تولىققاندى تەڭدىك بولا المايدى.
سوندىقتان مەملەكەت ەل بويىنشا قالىپتاسقان «ورتاشا جاعدايدى» عانا ەمەس، ناقتى وڭىرلەردەگى شىنايى جاعدايدى دا كورۋى قاجەت. ەگەر ورتالىق وڭىردەگى تولىق جاعدايدى كورمەسە، ءوڭىردى تەك ورتالىقتىڭ كورسەتكىشتەرى نەمەسە قالاۋى نەگىزىندە دامىتۋ دۇرىس ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن.
دۇنيەجۇزىلىك بانك قازاقستان دامۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭىندە تەك ەكونوميكالىق وسىمگە عانا ەمەس، بارلىق ازاماتتى قامتيتىن ەكونوميكالىق وسىمگە، الەۋمەتتىك جانە سالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتەرۋگە جانە وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ازايتۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.
الايدا وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ ءوزى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگە ءار جەردە ءارتۇرلى ناتيجە بەرەتىنىن تولىق تۇسىندىرمەيدى.كەلەسى ماسەلە ەكونوميكادان گورى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋ تەتىگىنە قاتىستى.
نەلىكتەن شەشىمدەر وڭىرلەردە ءارتۇرلى ناتيجە بەرەدى؟
كۇشتى باسقارۋ ۆەرتيكالىنىڭ بولۋى وزدىگىنەن كەمشىلىك ەمەس. سونىمەن بىرگە ورتالىقسىزداندىرۋ مەملەكەت وڭىرلەردەگى بارلىق ماسەلەنى شەشۋدەن باس تارتۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. ونىڭ ىشىندە وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى ازايتۋ ماسەلەسى دە بار. مەملەكەتكە ورتاق ەرەجەلەر، جاۋاپكەرشىلىك، ۇلتتىق ستاندارتتار، ۇيلەستىرۋ جانە قاجەت بولعان جاعدايدا جەدەل شەشىم قابىلداۋ قابىلەتى قاجەت. ماسەلە كەرى بايلانىس ورتالىقتاعى شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە جەتكىلىكتى دارەجەدە اسەر ەتپەگەن كەزدە تۋىندايدى.
ادەتتە جوعارىدان تومەن قاراي بەرىلەتىن شەشىم تەز جەتەدى. ال تومەننەن جوعارى قاراي كەلەتىن اقپارات باياۋ قوزعالادى جانە كوبىنە اكىمشىلىك سۇزگىلەردەن وتەدى. كوپ جاعدايدا مىناداي جۇيە قالىپتاسادى:ازاماتتىڭ ماسەلەسى → جەرگىلىكتى قىزمەتكەر → اۋدان → وبلىس → مينيسترلىك → ورتالىق → شەشىم → تاپسىرما → جەرگىلىكتى جەردە ورىنداۋ.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە ماسەلە ءار كەزەڭدە اكىمشىلىك ەسەپكە اينالادى. ال اقپارات شەشىم قابىلدايتىن ورتالىققا جەتكەن كەزدە باستاپقى مازمۇنى جەڭىلدەتىلىپ نەمەسە اكىمشىلىك تۇرعىدان ءتۇسىندىرىلىپ كەتۋى مۇمكىن. ماسەلە شەشىمنىڭ جوعارىدان قابىلدانۋىندا ەمەس. ماسەلە – جاۋاپكەرشىلىك جوعارىدا قالىپ، ال شەشىمنىڭ سالدارىن تومەندەگى حالىق سەزىنەتىن كەزدە تۋىندايدى.
بۇل تۋرالى بيلىكتى سىناۋشىلار عانا ەمەس، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) دا اتاپ وتەدى. ەىدۇ بۇل ماسەلەنى ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ السىزدىگىمەن، قاجەتتى داعدىلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن جانە وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىنىڭ شەكتەۋلىلىگىمەن بايلانىستىرادى.سوندىقتان ۇيىم ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ىشىندە قوعامدىق كەڭەستەردى، كەرى بايلانىس تەتىكتەرىن، ازاماتتاردىڭ باسقارۋعا قاتىسۋىن جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن دامىتۋ قاجەت.
قازاقستانداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ماسەلە تەك وكىلەتتىكتەردىڭ قانشاسى ورتالىقتا ەكەنىنە بايلانىستى ەمەس. باستى ماسەلە – مەملەكەت قوعامنان اقپاراتتى قانشالىقتى ءتيىمدى الادى جانە ونى قوعامعا قاجەتتى شەشىمدەرگە قانشالىقتى تەز اينالدىرا الادى دەگەن سۇراقتا.
ەگەر تومەننەن كەلگەن اقپارات ورتالىققا دەيىن ۇزاق بيۋروكراتيالىق جولدان وتسە، وندا ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى: جاڭا پارلامەنتتىك جۇيە وڭىرلەردىڭ مۇددەسىن تەك ەستىپ قانا قويماي، ونى مەملەكەتتىك ساياساتتا ناقتى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قوسىمشا ارنا قالىپتاستىرا الا ما؟
سونىمەن بىرگە تەڭسىزدىك ماسەلەسى تەك ەكونوميكالىق ەمەس، ينستيتۋتسيونالدىق سيپاتقا دا يە. ويتكەنى شەشىمدەردىڭ ساپاسى ولار قابىلدانعان كەزدە وڭىرلەردىڭ مۇددەسى قانشالىقتى تولىق ەسكەرىلگەنىنە بايلانىستى.
قۇرىلتاي جانە وڭىرلەر: ناتيجە ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەدى؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلتايىنا سايلاۋدى جاڭا پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ ءراسىمى رەتىندە عانا قاراستىرۋعا بولمايدى. بۇل – پارتيالىق ساياساتتىڭ جالپىۇلتتىق شەشىمدەردى وڭىرلەردىڭ ناقتى ماسەلەلەرىمەن بايلانىستىرا الاتىنىن تەكسەرۋدىڭ مۇمكىندىگى.
ءبىر جاعىنان، پارتيالىق ءتىزىمنىڭ ارتىقشىلىعى بار. پارتيالىق مانداتپەن سايلانعان دەپۋتات تەك ءوز ءوڭىرىن عانا ەمەس، بۇكىل ەلدى ويلاۋى ءتيىس.
بۇل پارتيالاردى كوپ ۋادە بەرۋمەن ەمەس، ناقتى ءىس-قيمىل باعدارلامالارىمەن باسەكەلەسۋگە ىنتالاندىرۋى مۇمكىن.
ەكىنشى جاعىنان, مۇندا ەلەۋلى تاۋەكەل دە بار.بىرىڭعاي وكرۋگ جاعدايىندا دەپۋتاتتىڭ ناقتى ءبىر وڭىرمەن تىكەلەي بايلانىسى السىرەۋى مۇمكىن.
سوندىقتان پارتيالىق جۇيە پارتيالاردىڭ وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋىنە جانە ءوز ساياسي باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋىنا جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىمەن تولىقتىرىلۋى ءتيىس. مۇنداي تەتىكتەرگە وڭىرلىك كورسەتكىشتەر، دەپۋتاتتاردىڭ ازاماتتاردى قابىلداۋى، پارلامەنتتىك ساۋالدار، پارتيالىق مىندەتتەمەلەر جانە باسقا دا قۇرالدار جاتۋى مۇمكىن. پارتيا ءوز ساياساتىنىڭ وڭىرلەردە قانداي ناتيجە بەرگەنىنە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ايتپەسە,دەپۋتاتتى بۇكىل ەل سايلاعانىمەن، ناقتى ءوڭىر ءوز ماسەلەسىنە كىم جاۋاپ بەرەتىنىن بىلمەيتىن جاعداي قالىپتاسۋى مۇمكىن.
قۇرىلتاي پارتيالاردىڭ باعدارلامالارى ادەمى ۋادەلەر مەن ۇرانداردىڭ جيىنتىعى بولماي، ناقتى جوسپارعا اينالعان جاعدايدا عانا ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى. ءار پارتيا قوعامعا مىنا سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋى ءتيىس: ءوڭىردە قانداي شارالار ارقىلى جۇمىس ورىندارى اشىلادى; حالىقتىڭ ناقتى تابىسى قالاي وسەدى; كەدەيلىك قالاي ازايادى; ءوڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق قالاي قىسقارادى; وعان قانشا قاراجات قاجەت; قاراجات قايدان الىنادى; ناتيجە ءۇشىن كىم جەكە جاۋاپ بەرەدى؟ تەك وسىنداي جاعدايدا سايلاۋ قالاۋلار جارىسىنان ناقتى مەملەكەتتىك جوبالار باسەكەسىنە اينالادى.
ازاماتتىق سۋبەكتىلىك پارلامەنتتەن ەمەس, ناقتى تەرريتوريادان باستالاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. ادام ءوز اۋىلىنىڭ، اۋدانىنىڭ, قالاسىنىڭ ماسەلەلەرىنە, جەرگىلىكتى ينفراقۇرىلىمعا, اباتتاندىرۋعا, كولىككە, ەكولوگياعا جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ ماسەلەلەرىنە ىقپال ەتە الۋىءتيىس. بۇل – ناقتى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ. وسىنداي جولمەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاسادى. ال پارتيا دەپۋتاتتارى ءۇشىن مۇنىڭءبارى كۇندەلىكتى «اشىق كىتاپ» بولۋى كەرەك.
دەكلاراتسيا ەمەس, ناقتى ناتيجە
مەملەكەتتىك ساياسات ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن قاعيدا. الايدا ەڭ جەتىلدىرىلگەن پارلامەنتتىك مەحانيزمنىڭ ءوزى كۇتىلگەن ناتيجەنى بەرمەيدى, ەگەر اتقارۋشى جۇيە باسقارۋ ساپاسىنازاماتتاردىڭ ومىرىندەگى ناقتى وزگەرىستەرمەن ەمەس, ورىندالعان تاپسىرمالاردىڭ سانىمەن ولشەي بەرسە.
باسشىنى تەك مالىمدەمەسىنە قاراپ باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. سول سياقتى ادامنىڭ ىشكى ادالدىعىن نەمەسە وتانسۇيگىشتىگىن ستاتيستيكامەن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس.بىراق قوعامعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسىن ناقتى ناتيجەلەر ارقىلى باعالاۋعا بولادى.
بىزدىڭشە, قوعام مۇددەسىنە باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياسات مىناداي جۇيەنى قالىپتاستىرۋى ءتيىس:
بۇل ولشەمدەر مەملەكەتتىڭ بەلگىلى ءبىر يدەولوگياسىن سيپاتتامايدى. بۇل – ينستيتۋتسيونالدىق ادىلەتتىلىكتىڭ ولشەنەتىن بەلگىلەرى: مەريتوكراتيا، باسەكەلەستىك، ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى، الەۋمەتتىك قورعالۋ، وڭىرلەردىڭ ومىرشەڭدىگى جانە قۇقىقتىق ايقىندىق.
مەملەكەتتىك قىزمەت مادەنيەتىن وزگەرتەتىن ۋاقىت الدەقاشان كەلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشى ازاماتتىڭ الدىنا ميلوستىن سۇراپ كەلگەن ادام ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ازامات قوعام مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك ينستيتۋتقا جۇگىنەدى. بىراق بۇل ازامات ءاردايىم دۇرىس دەگەندى بىلدىرمەيدى. مەملەكەتتىك اپپارات قابىلدانعان شەشىمنىڭ ءمانىن قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى تىلدە تۇسىندىرۋگە، زاڭدى ساقتاۋعا، ادامدى قۇرمەتتەۋگە، ونىڭ دالەلدەرىن قاراۋعا جانە ءوز ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋگە مىندەتتى. مەملەكەتكە دەگەن قۇرمەت وسىنداي جاعدايدا قالىپتاسادى.
بۇگىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ولشەمدەرىن وزگەرتۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. ياعني شەشىمنىڭ قالاي قابىلدانعانىن عانا ەمەس، ەڭ الدىمەن ونىڭ سوڭعى ناتيجەسىن باعالاۋ كەرەك.
قازاقستانعا ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋ قاجەت ەكەنى انىق. ونىڭ ىشىندە سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ دە بار. بۇل ءبىر رەتتىك رەفورما ناۋقانى ەمەس، تۇراقتى پروتسەسس بولۋى ءتيىس. كوپجىلدىق رەفورمالاردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ينستيتۋتتاردى وزگەرتۋ وزدىگىنەن باسقارۋ تاجىريبەسىن وزگەرتپەيدى جانە اۆتوماتتى تۇردە ءتيىمدى ناتيجە بەرمەيدى. وسىعان بايلانىستى مىناداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ورىندى دەپ سانايمىز.
ءبىرىنشى. پارتيالىق تىزىمدەردى بارىنشا اشىق ەتۋ. قوعام ناقتى كانديداتتىڭ نەگە ءدال سول ورىنعا قويىلعانىن ءبىلۋى ءتيىس. پارتيالاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالاردى ورىنداۋىنا ناقتى ساياسي جانە قارجىلىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ قاجەت.
ەكىنشى. اۋىل، اۋدان جانە وبلىس اكىمدەرىنىڭ، سونداي-اق جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ دەربەستىگىن جەكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار كۇشەيتۋ. وڭىرلەردىڭ دامۋىن باعالايتىن بىرىڭعاي جۇيە قۇرۋ قاجەت. بۇل جۇيەدە تەك جالپى وڭىرلىك ءونىم عانا ەمەس، حالىقتىڭ ناقتى تابىسى، ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ساپاسى، ينفراقۇرىلىم، ەڭبەك ونىمدىلىگى، كەدەيلىك دەڭگەيى جانە تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگى دە ەسكەرىلۋى ءتيىس.
ءۇشىنشى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى ورىندالعان تاپسىرمالاردىڭ سانىنا قاراي ەمەس، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ناتيجەلەرىنە قاراي باعالاۋعا كوشۋ. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەملەكەتتىك رەسۋرستىڭ يەسى ەمەس، ونى قوعام اتىنان ۋاقىتشا باسقاراتىن تۇلعا ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس.
ءتورتىنشى. شەشىمدى ناقتى تسيفرلىق ولشەمدەر ارقىلى قابىلداۋعا بولاتىن جەرلەردە اكىمشىلىك سۋبەكتيۆتىلىكتى بارىنشا ازايتۋ. مەملەكەتتىك دەرەكتەردى قاراپايىم ازاماتقا بارىنشا اشىق ءارى تۇسىنىكتى ەتۋ قاجەت.
بەسىنشى. مەملەكەتتىك شىعىندار مەن مۇددەلەر قاقتىعىسىنا تاۋەلسىز باقىلاۋدى كۇشەيتۋ. جەكەلەگەن سىبايلاس جەمقورلاردى عانا جازالاۋمەن شەكتەلمەي، جەمقورلىققا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەردى جويۋعا كوشۋ قاجەت.
سوندا عانا مەملەكەتتىك قىزمەتشى ناقتى ناتيجەگە مۇددەلى بولادى دەپ ۇمىتتەنۋگە بولادى.
كەز كەلگەن ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانىڭ ستاتيستيكامەن دە، زاڭدارمەن دە الماستىرۋعا بولمايتىن سوڭعى ولشەمى بار. ول – ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى.
بيلىكتى سىناۋ – كەز كەلگەن ساۋ مەملەكەتتىڭ قالىپتى بولىگى. زاڭ شەڭبەرىندەگى جانە باقىلاۋداعى نارازىلىقتى ءبىلدىرۋ – تۇراقتىلىققا قاۋىپ ەمەس، كەرىسىنشە ونى ساقتاۋدىڭ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار سىنعا ونى اقپارات جانە ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسى رەتىندە قابىلداۋى ءتيىس. ەگەر تۇرعىندار جولدىڭ ساپاسىزدىعى، باعانىڭ ءوسۋى، سىبايلاس جەمقورلىق، دارىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋى نەمەسە جۇمىس ورىندارىنىڭ ازدىعى تۋرالى ايتسا، مەملەكەت الدىمەن «بۇل ماسەلە نەگە پايدا بولدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋى كەرەك. «نەگە بۇل تۋرالى ايتىپ جاتىر؟» دەگەن سۇراق ەكىنشى ورىندا تۇرۋى ءتيىس.
ەڭ قاۋىپتى جاعداي – ازامات ءوز ەڭبەگىنە، بىلىمىنە، قابىلەتىنە جانە زاڭعا سۇيەنىپ، ءوزىنىڭ بولاشاعىن وزگەرتە الاتىنىنا سەنۋدەن قالعان كەزدە پايدا بولادى. ەگەر ادام ءۇشىن باستى نارسە كاسىبيلىك ەمەس، تانىستىق; ناتيجە ەمەس، لاۋازىم; زاڭ ەمەس، ءوزارا قورعاۋ; باستاما ەمەس، باعىنىشتىلىق دەپ قابىلدانسا، قوعامنىڭ ىنتاسى بىرتىندەپ، بىراق ءسوزسىز السىرەيدى.
ال قوعامنىڭ ىنتاسىنسىز مىقتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قۇرىلتاي سايلاۋىنىڭ ماسەلەسى 145 دەپۋتاتتىڭ ماسەلەسىمەن عانا شەكتەلمەيدى.
بۇگىندە كونستيتۋتسيانىڭ جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ اۆتوماتتى تۇردە وزگەرەتىنىنە كەپىلدىك بەرمەيتىنىن كورىپ وتىرمىز. ەگەر جوعارىدان قابىلدانعان شەشىم تومەننەن كۇتىلەتىن ناتيجەدەن ماڭىزدى بولىپ قالا بەرسە، ال رەسمي ەسەپ ناقتى ناتيجەدەن جوعارى تۇرسا، جاڭا قۇرىلىم بۇرىنعى قاعيدالارمەن جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا رەفورما سىرتقى قۇرىلىمدى وزگەرتكەنمەن، مازمۇنى وزگەرمەي قالۋى ىقتيمال.
قازاقستانعا «ورتالىقتىڭ شەشىمدەرىن قالاي ورىنداتامىز؟» دەگەن فيلوسوفيادان «ازامات قاي وڭىردە دۇنيەگە كەلسە دە، ونىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە قالاي جاعداي جاسايمىز؟» دەگەن فيلوسوفياعا كوشۋ قاجەت.
بۇل «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ» باستى ولشەمى بولۋى ءتيىس.
مۇندا بارلىعىن بىردەي ەتۋ، بىردەي جالاقى مەن بىردەي زەينەتاقى بەلگىلەۋ نەمەسە بارلىق ءوڭىردى بىردەي ەتۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعان جوق. اڭگىمە – زاڭ الدىنداعى تەڭدىك، باستاپقى مۇمكىندىكتەردىڭ ادىلدىگى، ەرەجەلەردىڭ اشىقتىعى جانە ناتيجە ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءسوزسىز بولۋى تۋرالى. مەملەكەتتىڭ حالىقتى جاي عانا باسقاراتىن مەملەكەت پەن حالىق سەنەتىن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ءدال وسى جەردەن باستالادى.
ازامات مەملەكەتتىڭ سۋبەكتىسىنە اينالۋى ءتيىس
سوندىقتان بۇگىنگى قۇرىلتاي مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ مىندەتى ازاماتتاردى مەملەكەتتىڭ قازىردىڭ وزىندە ادىلەتتى ەكەنىنە سەندىرۋ ەمەس. ودان دا ماڭىزدىسى – ازامات مەملەكەتتىڭ شىنىمەن ادىلەتتى بولا باستاعانىن ءوزى كورەتىن، سەزىنەتىن جانە تەكسەرە الاتىن جۇيە قۇرۋ. بۇل ەندى ساياسي ۇرانداردىڭ ماسەلەسى ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسى، باسشىلىقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كاسىبيلىگى جانە بۇكىل قوعامنىڭ ساياسي جەتىلۋى ماسەلەسى.
مەملەكەت كۇشتى ازاماتتان قورىقپاۋى ءتيىس. كەرىسىنشە، ءبىلىمدى، دەربەس، جاۋاپتى جانە بەلسەندى ازامات – كۇشتى مەملەكەتتىڭ نەگىزى. رەفورمالاردىڭ كەلەسى كەزەڭىنىڭ مىندەتى – ادامنىڭ ءوزىن مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ جاي عانا وبەكتىسى ەمەس، سول شەشىمدەردىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە سەزىنۋىنە جاعداي جاساۋ.
بىزدىڭشە، قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە بارىنشا قاراپايىم فورمۋلانى جۇزەگە اسىرۋى قاجەت: مەملەكەت ازاماتتىڭ ورنىنا ەمەس، ازامات مەملەكەتكە قارسى ەمەس، مەملەكەت ازاماتپەن بىرگە.
