الماتىداعى قاراعايلى قورىمىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە ساق داۋىرىنە جاتاتىن ايۋ بەينەسىندەگى التىن مۇسىنشە مەن بىرنەشە ادامنىڭ سۇيەگى تابىلدى. بۇل تۋرالى قالا اكىمدىگى ايتتى، دەپ حابارلايدى «ادىرنا» ءتىلشىسى.
عالىمداردىڭ بولجامىنشا، بۇل جادىگەر باس كيىمدى اشەكەيلەۋگە ارنالعان. الدىن الا زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قورىمنىڭ ب.ز.د. IV–III عاسىرلارعا جاتاتىنىن كورسەتەدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا ديامەترى 25–26 مەتر، بيىكتىگى شامامەن 2,5 مەتر بولاتىن وبادان كوپتەگەن ادام سۇيەگى انىقتالعان. الدىن الا بولجام بويىنشا، مۇندا ءتورت ەرەسەك ادام مەن ءۇش بالا جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن جەرلەنگەن ادامداردىڭ ناقتى سانى ءالى انىقتالعان جوق.
ارحەولوگتەر ادام سۇيەكتەرىنەن بولەك، ساق داۋىرىنە ءتان قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارىن دا تاپقان. مامانداردىڭ مالىمەتىنشە، وبا ەجەلگى زاماندا تونالعان. توناۋشىلار قازعان شۇڭقىردىڭ كولەمى شامامەن 3 مەتردى قۇرايدى. سونىڭ سالدارىنان جادىگەرلەردىڭ باسىم بولىگى باستاپقى ورنىنان قوزعالىپ، رەتسىز شاشىلىپ قالعان.
قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ەڭ قۇندى ولجالاردىڭ ءبىرى – ايۋ بەينەسىندە قۇيىلعان شاعىن التىن مۇسىنشە. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، ول باس كيىمگە ساندىك ەلەمەنت رەتىندە تاعىلعان. بۇيىمداعى ارنايى تەسىكتەر ونىڭ ماتاعا تىگىلىپ بەكىتىلگەنىن اڭعارتادى.
مۇنداي اشەكەيلەر ساق داۋىرىندەگى كيىم ۇلگىلەرىنە ءتان. بۇعان دەيىن دە قازاقستان اۋماعىنان وسىعان ۇقساس جادىگەرلەر تابىلعان. ماسەلەن، «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىنەن ارقار بەينەسىندەگى التىن اشەكەي انىقتالسا، 2014 جىلى كوكقاينار قورىمىنان بارىس مۇسىنشەسى تابىلعان.
«قاراعايلى قورىمىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ناقتىلاۋ جانە جەرلەنگەن ادامداردىڭ سانىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا عىلىمي تالداۋلار جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. بۇل جۇمىسقا انتروپولوگ ماماندار دا تارتىلادى. ءبىر وبادان ادام سۇيەكتەرىنىڭ ادەتتەن تىس كوپ تابىلۋى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ويتكەنى مۇنداي جەرلەۋ ورىندارى قازاقستان اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەدى. ادەتتە وسىنداي كولەمدەگى وبالارعا ءبىر نەمەسە ەكى ادام جەرلەنگەن»، – دەيدى الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى مارات مۇعالۇلى نۇرپەيىسوۆ.
ال بىرلەستىك ديرەكتورى ءلاززات قۇدايبەرگەنقىزى ساعىندىقوۆانىڭ ايتۋىنشا، ايۋ بەينەسىندەگى التىن مۇسىنشە – قازاقستان ءۇشىن بىرەگەي جادىگەر.
«بۇعان دەيىن ەلىمىزدە مۇنداي ولجا كەزدەسپەگەن. بۇل جاڭالىق قارا تەڭىز ماڭىنان التايعا دەيىنگى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مادەني بايلانىستار مەن ۇقساستىقتاردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى»، – دەدى ول.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر تولىق اياقتالىپ، تابىلعان جادىگەرلەرگە عىلىمي وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن ولاردى الماتى مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىنا ەنگىزىپ، كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ايتا كەتەيىك، الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگى 2022 جىلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنايى ليتسەنزيا الىپ، قالا اۋماعىندا دەربەس عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن باستاعان. سول جىلى الاتاۋ اۋدانىنداعى ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن وبادان ب.ز.د. V–II عاسىرلارعا تيەسىلى ساق جاۋىنگەرىنىڭ تونالماعان جەرلەۋ ورنى تابىلعان. قازبا كەزىندە التىنمەن بەزەندىرىلگەن قىلىش بولىكتەرى، اڭ ستيلىندەگى التىن اشەكەيلەر، كۇمىس بۇيىمدار مەن ادام سۇيەكتەرى انىقتالدى.
2024 جىلى الاتاۋ اۋدانىنداعى تاعى ءبىر وبانى زەرتتەۋ بارىسىندا ادام سۇيەكتەرىنىڭ بولىكتەرى، قولادان جاسالعان بەكىتكىشتەر مەن شەگەلەر تابىلعان. ال «بورالداي ساق قورعاندارى» ارحەولوگيالىق پاركىندە يتاليا مەن فرانتسيا ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن. بۇل جۇمىستار ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ جەر استىنداعى قۇرىلىمىن زاماناۋي ادىستەرمەن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.
2025 جىلى ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىن وبالاردىڭ بىرىنەن ەجەلگى توناۋشىلار قازعان جەراستى جولى انىقتالعان. ماماندار ەسكەرتكىشتىڭ قۇرىلىمىن، ءبۇلىنۋ سيپاتى مەن ساقتالۋ دەڭگەيىن جان-جاقتى زەرتتەگەن.
