ءسوز زەرگەرى، حح عاسىردىڭ وي الىبى ءارى قازاق ادەبيەتىنىڭ اسقار شىڭى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيىنىڭ اشىلعانىنا 35 جىل تولدى! ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن وسىناۋ ايتۋلى كۇنگە وراي، الماتى قالاسى مۋزەيلەر بىرلەستىگىنە قاراستى س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىندە «عابيت مۇسىرەپوۆ مۋزەيىنە – 35 جىل» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
مەرەيلى جيىننىڭ شىمىلدىعىن بەلگىلى اقىن، عالىم، قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسى، مۋزەي كەشەنىنىڭ عىلىمي ءبولىم جەتەكشىسى ادىلعازى قايىربەكوۆ اشىپ، مازمۇندى بايانداما جاسادى. ول قاسيەتتى شاڭىراقتىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانۋ تاريحىن شولىپ، مۋزەي ۇجىمىنىڭ ماڭداي تەرىمەن جارىق كورگەن قۇندى ەڭبەكتەردى تانىستىردى. اتاپ ايتساق، «انا ءتىلىمىزدى انامىزداي ارداقتايىق» ماقالالار جيناعى، «عاجايىپ عابەڭ» ارناۋ ولەڭدەر شوعىرى، «ەر انا» اڭگىمەلەر جيناعى، «مۇسىرەپوۆ حاتحاناسى – پيسموتەكا مۋسرەپوۆا» ەپيستوليارلىق مۇراسى، «عابيت مۇسىرەپوۆ» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسى ت.ب. سونىمەن قاتار، كەزىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جارىق كورگەن قالي سارسەنبايدىڭ «ۇلىلىق ۇياسى» («ەگەمەن قازاقستان»، 12 قازان 1991 ج.) جانە ءوزىنىڭ «مۇسىرەپوۆتىڭ مۋزەيدەگى مۇراسى» («حالىق كەڭەسى»، 8 تامىز 1992 ج.) اتتى ماقالالارىنان ۇزىندىلەر كەلتىرىپ، جينالعان قاۋىمدى وتكەن كۇننىڭ شۇعىلالى ساتتەرىنە جەتەلەدى. ۇلى سۋرەتكەردىڭ رۋحى اسقاقتاعان كەشكە قازاق رۋحانياتىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارى، قالامگەردىڭ ۇرپاقتارى، مۋزەي جاناشىرلارى قاتىستى. نۇرداۋلەت اقىش، قۋاندىق تۇمەنباي، گاۋحار عابيتقىزى مۇسىرەپوۆا، باقبەرگەن تايشەەۆ، گۇلنار قۇداباەۆا، اسقار سارباعىسوۆ، بوتاگوز دوسقازيەۆا، لاۋرا ورالحانوۆا وي-پىكىر، ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
شاراعا رەسپۋبليكالىق جوعارى مەديتسينالىق كوللەدجىنىڭ ستۋدەنت جاستارى دا بەلسەنە اتسالىستى. ولار ۇلى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىندا كوكەيكەستى سۇراقتارىن قويىپ، زيالى قاۋىممەن ەركىن پىكىر الماستى. قۇرمەتتى قوناقتارعا مۋزەي اتىنان عالىم، احمەت بايتۇرسىنۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ جەتەكشىسى رايحان ساحىبەكقىزىنىڭ «عاسىر ساڭىلاعى» ادەبي تۋىندىسى سىيعا بەرىلدى.
عابەڭنىڭ ماڭگىلىك رۋحاني مۇراسى ۇلىقتالعان بۇل مادەني ءىس-شارا ءاربىر قاتىسۋشىنىڭ جۇرەگىندە وشپەس ءىز، ەرەكشە اسەر قالدىرارى انىق.
وسى مەرەيلى كۇنگە وراي قالامگەر مۋزەيى العاش اشىلعاندا قازاق ەلىنە جار سالىپ، باسپاسوزدە تۇڭعىش ماقالا جاريالاعان بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست قالي سارسەنبايدىڭ 1991 جىلى 12 قازاندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «ۇلىلىق ۇياسى» اتتى ماقالاسىن وقىرماندار نازارىنا قايتالاپ ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. «وتكەن كۇندە بەلگى بار» دەگەن وسى شىعار...
«ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «ەگەمەندى قازاقستان» بۇل عيماراتتىڭ اشىلۋىنا جاناشىر بولىپ، ىزدەۋسىز قالىپ بارا جاتقان الىپتار توبىنداعى ءىرى تۇلعانىڭ قۇتتىحاناسى مەن باسىنا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ ماسەلەسىنە مۇرىندىق بولىپ ەدى. ەندى سول ءسۇيىنشى سۇرايتىن كۇن تۋدى. عابەڭ تابالدىرىعىنان سان اتتاپ، ىشىندە تولعانىستى كۇي كەشكەن قالامگەر قاراشاڭىراعى جۇرتشىلىققا ەسىگىن ايقارا اشتى. بۇرناعى كۇنى سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمى بولدى. ونى رەسپۋبليكانىڭ مادەنيەت جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ە.راحماديەۆ كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشتى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ قالامداس ارىپتەستەرى ءسوز سويلەدى. مۋزەي-ءۇيدىڭ القىزىل لەنتاسىن حالقىمىزدىڭ اياۋلى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى دىنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ قيدى.
قازىرگىدەي ۋاقىتتا كوڭىل شىركىننىڭ شارىقتايتىن، مازداپ جاناتىن شاعى بالكىم سيرەك بولار. ءبىزدىڭ مەدەت تۇتارىمىز – وسىنداي الاساپىران ۋاقىتتىڭ وزىندە دە قازاق حالقى سول ءباز-باياعى تۋعاننان قانىنا سىڭگەن قالپىنان ءبىر ەلى اجىراعان ەمەس. كۇنى كەشە عانا رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىك العانىنا ءبىر جىل تولدى. وسىناۋ جىلنامانى پاراقتاپ جىبەرسەك، تاريح بەتىنە التىن ارىپپەن جازىلىپ قالار تويلار دا از بولماپتى. تورعايداعى احاڭ مەن جاقاڭنىڭ تويى باتىر بابالارىمىز ابىلاي، قابانباي، بوگەنباي تويلارىمەن تۇتاسىپ، قازاق دالاسى قايتا ءبىر تۇلەپ، ارۋاقتانعان كەزى بۇل.
مىنە، وسىنداي جاڭعىرۋلار، ەرەن قۋانىشتار تۇسىندا بۇرناعى كۇنى زاڭعار سۋرەتكەر ع. مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيىنىڭ اشىلۋى رەسپۋبليكانىڭ مادەني ومىرىندەگى رۋحاني قۋانىش-قۇبىلىسقا اينالۋى دا زاڭدى، ارينە.
ءسىرا، جازۋشى دەگەن حالىقتى ەلدەن الابوتەن الىپ قاراي المايسىز. ونىڭ بار سىرى دا، جىرى دا حالىقتىكى. سونداي سۇلۋ دا سىرباز سۋرەتكەر عابەڭدى دە حالقى ابدەن ساعىنعان-اق ەكەن. سول كۇنگى جازۋشى ءۇيىنىڭ الدىنداعى قالىڭ ءنوپىردى كورگەن جاننىڭ كوكىرەگىندە ءبىر ءسات وسىنداي ءبىر وي مازدار ەدى…
عابەڭنىڭ قايراتكەرلىگى، ۇستازدىعى، اياۋلى دا ازاپتى جازۋشىلىق جولىن مۋزەي بارىنشا قامتۋعا تىرىسقان. قۇندى دەرەكتەر، دۇنيەلەر دە اجەپتاۋىر. ارينە، بۇل العاشقى قادامدار، ۇلكەن ىستەردىڭ باستاۋى. ونى بايىتا بەرۋ بولاشاقتىڭ ءىسى.
قانداي ءبىر دۇنيەدە بولماسىن جازۋشى قولىنىڭ ىستىق تابى قالعانداي، «جات قولىندا»، «ۇلپان»، «قازاق سولداتى»، «ويانعان ولكەنىڭ» قولجازبالارىن كورگەندە، سوناۋ ءبىر وقۋشىلىق ءومىر سول تۇنىق كۇيىندە كوز الدىڭا كەلەدى. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ باس الماي وقيتىنبىز. ءبىزدىڭ بويىمىزعا ماڭگى ادامگەرشىلىك اسىل مۇراتتار ەككەن تۋىندىلار ەدى ولار.
ەڭ قىمباتى، كوزگە ىستىق كورىنەتىنى جازۋشىنىڭ جازۋ ۇستەلى. وسى ۇستەلدە وتىرىپ ول «ۇلپاندى»، «ويانعان ولكەنىڭ» ەكىنشى كىتابىن، جازۋشىلار وداعىندا كوركەم ادەبيەتتىڭ ءتىلى تۋرالى جاساعان سوڭعى ايگىلى بايانداماسىن جازدى-اۋ. باياعى وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگى: ۇشتالعان قارىنداش پەن وشىرگىش، كەيبىر ساتتەردە ءوزى اسا سۇيىكتى كاسىپ ەتكەن اعاش جوناتىن باكىسى، ءبارى-ءبارى سول كۇيىندە جاتىر. اسىرەسە، كۇلسالعىشتى كورگەندە «تەمەكىسىنىڭ كۇلىن قاققانىنا دەيىن ادەمى ەدى عوي» دەپ ەستەلىك ايتاتىن اعالاردىڭ ءسوزى ويعا ورالادى.
كىتاپحاناسى قانداي باي، قانداي قۇندى. ءوزىنىڭ شىعارمالارى دا 10 تومنىڭ و جاق، بۇ جاعىندا ەكەن. الەممەن، وتان كلاسسيكالارىمەن قاتار اعانىڭ، ءىنىنىڭ، باسقانىڭ قولتاڭباسى بار، ءوزى جيناپ-تەرگەن كىتاپتار مول. ءسىرا، جازۋشى كىتاپحاناسىندا كىتاپتاردىڭ الابوتەن كوپ بولماۋى دا ونىڭ اسا تالعامپازدىعىنان دەپ ۇققان ءجون. اراگىدىك مۇحاڭداردىڭ، سابەڭدەردىڭ عابەكەڭدەردىڭ بەينەسىن كورۋ تىم ىستىق. ادەبيەتىمىزدىڭ، مادەنيەتىمىزدىڭ مارقاسقالارىنىڭ تۇيىسە قالىپ، شۇيىركەلەسىپ وتىرۋىنىڭ ءوزى قانداي تاعىلىمدى ءسات. كوركەمدىك دۇنيەسىندەگى سىرلاستىققا، ساباقتاستىققا، باۋىرمالدىققا جارقىن ءبىر مىسال دەرسىڭ. وسى ءبىر سۋرەتتەردى كورىپ تۇرىپ، مۋزەيدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنداعى ق. نايمانباەۆتىڭ «بۇل ۇلكەن-كىشىمىزدىڭ باسىمىزدى قوساتىن جەرگە اينالسىن» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى.
كەلەسى ءبىر بولمە عابەڭنىڭ دراماتۋرگيا الەمىنە ارنالعان. انا تاقىرىبىن ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە عابەڭدەي ءيىن قاندىرىپ جازعان، شىرقاۋ شىڭىنا جەتكىزگەن سۋرەتكەردى ءدال قازىر اتاپ كورسەتۋ دە مۇمكىن ەمەستەي. «قوزى كورپەش–بايان سۇلۋ»، «اقان سەرى–اقتوقتى»، «قىز جىبەك» ءالى كۇنگە ساحنامىزدىڭ ارى مەن جانى بولىپ كەلەدى. وسىنداعى ا. عالىمباەۆانىڭ بەينەلەۋىندەگى ۇلپان انامىزدىڭ بەينەسى سونداي اسەرلى. اسا تالعامپاز عابەڭ ۇناتقان، ريزاشىلىق بىلدىرگەن تۋىندى بۇل. 1968 جىلى 27 ناۋرىزداعى «قىز جىبەكتىڭ» ءبىر مىڭىنشى قويىلىمى، اقتوقتىنىڭ، باياننىڭ، قىز جىبەكتىڭ كيىمدەرى ءبارى مۋزەيدىڭ ءمانىن، مازمۇنىن اشا تۇسەدى. ورتا تۇستاعى عابەڭنىڭ پورترەتى دە تارتىمدى.
عابەڭنىڭ سوناۋ شاكىرتتىك كەزى، جازۋشىلىعى، ۇستازدىعى، قايراتكەرلىگى ءار اتتاعان سايىن اشىلا بەرەدى. سۋرەتكەر الەمىنە تەرەڭدەپ ەنەسىز. ۇلىلىقتىڭ، سۇلۋلىقتىڭ بيىك شىڭىنداي اسەر قالدىرادى. ءوزىنىڭ تۇتىنعان دۇنيە-مۇلىكتەرى، ءجۇرىپ-تۇرعان، كەزەكتى وي ەڭبەگىنەن كەيىن ءبىر ءسات دامىل تاۋىپ، تىنىستاعان بولمەسى دە كوڭىلگە تىم ىستىق. ەڭ باستىسى مۋزەي-ۇيدەن عابەڭنىڭ ومىردەگى، ونەردەگى دارا قولتاڭباسى كورىنەدى. ادەبيەت كاسىپ ەمەس، ونەر دەگەن ءوزىنىڭ اتالى سوزىنە جاۋاپ بار وندا. ونىڭ عۇمىرلى، ومىرشەڭدىگى دە سوندا. ءدويىم حالقى امان بولسا، استاناداعى شاڭىراعى شايقالمايتىن ءبىر قاسيەتتى مەكەن وسى بولۋعا ءتيىس.
ۇلىلىق پەن سۇلۋلىق، مەيىرىمىلىك پەن مارتتىك، ۇلكەن جۇرەكتىلىك، باۋىرمالدىق، ادالدىق جالپى بار مىنەز بايلىعى وسىندا. وسىندا بولعان كىم-كىمدە ەندىگى جەردە كەي ساتتە ءوز بويىنان تابىلا كەتەتىن پەندەشىلىگى، پارىقسىزدىعى ماڭگىلىككە الىستايتىنداي كورىنەدى. بۇگىندە بىزگە نە جەتپەيدى؟ بۇلار – الگىندەگى توپتاپ كورسەتكەن قاسيەتتەر. وعان تىرلىگىڭدە ەشكىمدى الالماي تەك تالانتتى جاندارعا عانا قول ۇشىن بەرىپ، قولتىعىنان دەمەگەن سۇڭعىلا سۋرەتكەردىڭ ومىرىنەن مىسالدار كەلتىرسەك ءسىرا، تاۋسىلار ما؟! سوندىقتان دا سوناۋ ءبىر جىلدارى حالقى باۋداي ءتۇسىپ قىرىلىپ جاتقاندا بەسەۋدىڭ ءبىرى بولىپ حات جازعان رۋحاني باتىر عابەڭنىڭ بۇل مۋزەي-ءۇيى ءالى دە بولسا قالىڭ ۇيقىدا جاتقان حالقىمىزدىڭ رۋحاني ويانۋىنا، سەرپىلۋىنە ىقپالى زور قاسيەتتى مەكەن بولۋعا ءتيىس.
مۋزەي-ءۇيدىڭ اشىلۋ راسىمىندە اقىندارىمىزدىڭ اقساقالى ءا. تاجىباەۆ «ۇلكەن ەلگە ۇلكەن قاسيەت كەرەك» دەگەن ەدى. قازىر دە سان الۋان اسەردىڭ قۇشاعىندا تۇرىپ، سول ءسوزدىڭ بيىگىندە قالعىڭ كەلەدى. ەگەمەندىك جولىنا تۇسكەن تۋعان ۇلتىمىزدىڭ پەرزەنتتەرىنە، ۇرپاقتارىنا سونداي قاسيەتتەر سىيلايتىن وسىنداي رۋحاني اۋليەحانا ورىندار ەشقاشان كوپتىك ەتپەيتىنىن ايتساق بولار».
تاۋەلسىزدىك تاريحىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان مۋزەي ەكسپوزيتسياسى «مۇسىرەپوۆتىڭ ءتىلى ءمولدىر ءارى كوركەم، بەينەلى ءارى قونىمدى» دەگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پىكىرىمەن اشىلىپ، «...ال، قاسيەتتى ەلىم، جەرىم، قيىسپاس دوس-جاران، اعايىن-تۋىس، ساۋلەلى جاس ۇرپاق، حوش، حوش بولىڭدار! عابيت مۇسىرەپوۆ» (28.12.1985) وي تولعانىسىن بىلدىرگەن «تۋعان ەلگە سوڭعى ءسوز» قوشتاسۋ حاتىمەن اياقتالعان. عابەڭدەي ۇلى دارىننىڭ قايتالانباس ۇلى مۇرالارى ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ تاريحىندا ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ، ماڭگى جاساي بەرەرى حاق!
نازگۇل التاەۆا،
س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ جەتەكشىسى
