Söz zergerı, HH ǧasyrdyŋ oi alyby ärı qazaq ädebietınıŋ asqar şyŋy Ǧabit Müsırepovtıŋ ädebi-memorialdyq muzei-üiınıŋ aşylǧanyna 35 jyl toldy! Elımızdıŋ Täuelsızdık merekesımen tūspa-tūs kelgen osynau aituly künge orai, Almaty qalasy muzeiler bırlestıgıne qarasty S.Mūqanov pen Ǧ.Müsırepovtıŋ ädebi-memorialdyq muzei keşenınde «Ǧabit Müsırepov muzeiıne – 35 jyl» atty döŋgelek üstel öttı.
Mereilı jiynnyŋ şymyldyǧyn belgılı aqyn, ǧalym, Qazaqstannyŋ qūrmettı jazuşysy, Muzei keşenınıŋ ǧylymi bölım jetekşısı Ädılǧazy Qaiyrbekov aşyp, mazmūndy baiandama jasady. Ol qasiettı şaŋyraqtyŋ ırgetasynyŋ qalanu tarihyn şolyp, muzei ūjymynyŋ maŋdai terımen jaryq körgen qūndy eŋbekterdı tanystyrdy. Atap aitsaq, «Ana tılımızdı anamyzdai ardaqtaiyq» maqalalar jinaǧy, «Ǧajaiyp Ǧabeŋ» arnau öleŋder şoǧyry, «Er Ana» äŋgımeler jinaǧy, «Müsırepov hathanasy – Pismoteka Musrepova» epistoliarlyq mūrasy, «Ǧabit Müsırepov» tūlǧalyq ensiklopediiasy t.b. Sonymen qatar, kezınde baspasöz betterınde jaryq körgen Qali Särsenbaidyŋ «Ūlylyq ūiasy» («Egemen Qazaqstan», 12 qazan 1991 j.) jäne özınıŋ «Müsırepovtıŋ muzeidegı mūrasy» («Halyq keŋesı», 8 tamyz 1992 j.) atty maqalalarynan üzındıler keltırıp, jinalǧan qauymdy ötken künnıŋ şūǧylaly sätterıne jeteledı. Ūly suretkerdıŋ ruhy asqaqtaǧan keşke qazaq ruhaniiatynyŋ körnektı tūlǧalary, qalamgerdıŋ ūrpaqtary, muzei janaşyrlary qatysty. Nūrdäulet Aqyş, Quandyq Tümenbai, Gauhar Ǧabitqyzy Müsırepova, Baqbergen Taişeev, Gülnär Qūdabaeva, Asqar Sarbaǧysov, Botagöz Dosqazieva, Laura Oralhanova oi-pıkır, estelıkterımen bölıstı.
Şaraǧa Respublikalyq joǧary medisinalyq kolledjınıŋ student jastary da belsene atsalysty. Olar ūly tūlǧanyŋ ömırı men şyǧarmaşylyǧy jaiynda kökeikestı sūraqtaryn qoiyp, ziialy qauymmen erkın pıkır almasty. Qūrmettı qonaqtarǧa muzei atynan ǧalym, Ahmet Baitūrsynūly muzei-üiınıŋ jetekşısı Raihan Sahybekqyzynyŋ «Ǧasyr saŋylaǧy» ädebi tuyndysy syiǧa berıldı.
Ǧabeŋnıŋ mäŋgılık ruhani mūrasy ūlyqtalǧan būl mädeni ıs-şara ärbır qatysuşynyŋ jüregınde öşpes ız, erekşe äser qaldyrary anyq.
Osy mereilı künge orai qalamger muzeiı alǧaş aşylǧanda Qazaq Elıne jar salyp, baspasözde tūŋǧyş maqala jariialaǧan belgılı jazuşy-jurnalist Qali Särsenbaidyŋ 1991 jyly 12 qazanda «Egemen Qazaqstan» gazetınde jaryq körgen «Ūlylyq ūiasy» atty maqalasyn oqyrmandar nazaryna qaitalap ūsynudy jön körıp otyrmyn. «Ötken künde belgı bar» degen osy şyǧar...
«Eŋ alǧaşqylardyŋ bırı bolyp «Egemendı Qazaqstan» būl ǧimarattyŋ aşyluyna janaşyr bolyp, ızdeusız qalyp bara jatqan alyptar tobyndaǧy ırı tūlǧanyŋ qūttyhanasy men basyna eskertkış tūrǧyzu mäselesıne mūryndyq bolyp edı. Endı sol süiınşı sūraityn kün tudy. Ǧabeŋ tabaldyryǧynan san attap, ışınde tolǧanysty küi keşken qalamger qaraşaŋyraǧy jūrtşylyqqa esıgın aiqara aşty. Būrnaǧy künı saltanatty aşylu räsımı boldy. Ony respublikanyŋ Mädeniet jönındegı memlekettık komitetınıŋ töraǧasy E.Rahmadiev kırıspe söz söilep aşty. Ǧ.Müsırepovtıŋ qalamdas ärıptesterı söz söiledı. Muzei-üidıŋ alqyzyl lentasyn halqymyzdyŋ aiauly azamattarynyŋ bırı Dınmūhamed Ahmetūly Qonaev qidy.
Qazırgıdei uaqytta köŋıl şırkınnıŋ şaryqtaityn, mazdap janatyn şaǧy bälkım sirek bolar. Bızdıŋ medet tūtarymyz – osyndai alasapyran uaqyttyŋ özınde de qazaq halqy sol bäz-baiaǧy tuǧannan qanyna sıŋgen qalpynan bır elı ajyraǧan emes. Künı keşe ǧana respublikanyŋ egemendık alǧanyna bır jyl toldy. Osynau jylnamany paraqtap jıbersek, tarih betıne altyn ärıppen jazylyp qalar toilar da az bolmapty. Torǧaidaǧy Ahaŋ men Jaqaŋnyŋ toiy batyr babalarymyz Abylai, Qabanbai, Bögenbai toilarymen tūtasyp, qazaq dalasy qaita bır tülep, äruaqtanǧan kezı būl.
Mıne, osyndai jaŋǧyrular, eren quanyştar tūsynda būrnaǧy künı zaŋǧar suretker Ǧ. Müsırepovtıŋ ädebi-memorialdyq muzei-üiınıŋ aşyluy respublikanyŋ mädeni ömırındegı ruhani quanyş-qūbylysqa ainaluy da zaŋdy, ärine.
Sırä, jazuşy degen halyqty elden alaböten alyp qarai almaisyz. Onyŋ bar syry da, jyry da halyqtıkı. Sondai sūlu da syrbaz suretker Ǧabeŋdı de halqy äbden saǧynǧan-aq eken. Sol küngı jazuşy üiınıŋ aldyndaǧy qalyŋ nöpırdı körgen jannyŋ kökıregınde bır sät osyndai bır oi mazdar edı…
Ǧabeŋnıŋ qairatkerlıgı, ūstazdyǧy, aiauly da azapty jazuşylyq jolyn muzei barynşa qamtuǧa tyrysqan. Qūndy derekter, dünieler de äjeptäuır. Ärine, būl alǧaşqy qadamdar, ülken ısterdıŋ bastauy. Ony baiyta beru bolaşaqtyŋ ısı.
Qandai bır düniede bolmasyn jazuşy qolynyŋ ystyq taby qalǧandai, «Jat qolynda», «Ūlpan», «Qazaq soldaty», «Oianǧan ölkenıŋ» qoljazbalaryn körgende, sonau bır oquşylyq ömır sol tūnyq küiınde köz aldyŋa keledı. Taŋdy taŋǧa ūryp bas almai oqitynbyz. Bızdıŋ boiymyzǧa mäŋgı adamgerşılık asyl mūrattar ekken tuyndylar edı olar.
Eŋ qymbaty, közge ystyq körınetını jazuşynyŋ jazu üstelı. Osy üstelde otyryp ol «Ūlpandy», «Oianǧan ölkenıŋ» ekınşı kıtabyn, Jazuşylar odaǧynda körkem ädebiettıŋ tılı turaly jasaǧan soŋǧy äigılı baiandamasyn jazdy-au. Baiaǧy özıne ǧana tän erekşelıgı: ūştalǧan qaryndaş pen öşırgış, keibır sätterde özı asa süiıktı käsıp etken aǧaş jonatyn bäkısı, bärı-bärı sol küiınde jatyr. Äsırese, külsalǧyşty körgende «temekısınıŋ külın qaqqanyna deiın ädemı edı ǧoi» dep estelık aitatyn aǧalardyŋ sözı oiǧa oralady.
Kıtaphanasy qandai bai, qandai qūndy. Özınıŋ şyǧarmalary da 10 tomnyŋ o jaq, bū jaǧynda eken. Älemmen, otan klassikalarymen qatar aǧanyŋ, ınınıŋ, basqanyŋ qoltaŋbasy bar, özı jinap-tergen kıtaptar mol. Sırä, jazuşy kıtaphanasynda kıtaptardyŋ alaböten köp bolmauy da onyŋ asa talǧampazdyǧynan dep ūqqan jön. Aragıdık Mūhaŋdardyŋ, Säbeŋderdıŋ Ǧabekeŋderdıŋ beinesın köru tym ystyq. Ädebietımızdıŋ, mädenietımızdıŋ marqasqalarynyŋ tüiıse qalyp, şüiırkelesıp otyruynyŋ özı qandai taǧylymdy sät. Körkemdık düniesındegı syrlastyqqa, sabaqtastyqqa, bauyrmaldyqqa jarqyn bır mysal dersıŋ. Osy bır suretterdı körıp tūryp, muzeidıŋ aşylu saltanatyndaǧy Q. Naimanbaevtyŋ «Būl ülken-kışımızdıŋ basymyzdy qosatyn jerge ainalsyn» degen sözı oiǧa oralady.
Kelesı bır bölme Ǧabeŋnıŋ dramaturgiia älemıne arnalǧan. Ana taqyrybyn ūlttyq ädebietımızde Ǧabeŋdei iın qandyryp jazǧan, şyrqau şyŋyna jetkızgen suretkerdı däl qazır atap körsetu de mümkın emestei. «Qozy Körpeş–Baian sūlu», «Aqan serı–Aqtoqty», «Qyz Jıbek» älı künge sahnamyzdyŋ ary men jany bolyp keledı. Osyndaǧy A. Ǧalymbaevanyŋ beineleuındegı Ūlpan anamyzdyŋ beinesı sondai äserlı. Asa talǧampaz Ǧabeŋ ūnatqan, rizaşylyq bıldırgen tuyndy būl. 1968 jyly 27 nauryzdaǧy «Qyz Jıbektıŋ» bır myŋynşy qoiylymy, Aqtoqtynyŋ, Baiannyŋ, Qyz Jıbektıŋ kiımderı bärı muzeidıŋ mänın, mazmūnyn aşa tüsedı. Orta tūstaǧy Ǧabeŋnıŋ portretı de tartymdy.
Ǧabeŋnıŋ sonau şäkırttık kezı, jazuşylyǧy, ūstazdyǧy, qairatkerlıgı är attaǧan saiyn aşyla beredı. Suretker älemıne tereŋdep enesız. Ūlylyqtyŋ, sūlulyqtyŋ biık şyŋyndai äser qaldyrady. Özınıŋ tūtynǧan dünie-mülıkterı, jürıp-tūrǧan, kezektı oi eŋbegınen keiın bır sät damyl tauyp, tynystaǧan bölmesı de köŋılge tym ystyq. Eŋ bastysy muzei-üiden Ǧabeŋnıŋ ömırdegı, önerdegı dara qoltaŋbasy körınedı. Ädebiet käsıp emes, öner degen özınıŋ ataly sözıne jauap bar onda. Onyŋ ǧūmyrly, ömırşeŋdıgı de sonda. Döiım halqy aman bolsa, astanadaǧy şaŋyraǧy şaiqalmaityn bır qasiettı meken osy boluǧa tiıs.
Ūlylyq pen sūlulyq, meiırımılık pen märttık, ülken jürektılık, bauyrmaldyq, adaldyq jalpy bar mınez bailyǧy osynda. Osynda bolǧan kım-kımde endıgı jerde kei sätte öz boiynan tabyla ketetın pendeşılıgı, paryqsyzdyǧy mäŋgılıkke alystaityndai körınedı. Bügınde bızge ne jetpeidı? Būlar – älgındegı toptap körsetken qasietter. Oǧan tırlıgıŋde eşkımdı alalmai tek talantty jandarǧa ǧana qol ūşyn berıp, qoltyǧynan demegen sūŋǧyla suretkerdıŋ ömırınen mysaldar keltırsek sırä, tausylar ma?! Sondyqtan da sonau bır jyldary halqy baudai tüsıp qyrylyp jatqanda beseudıŋ bırı bolyp hat jazǧan ruhani batyr Ǧabeŋnıŋ būl muzei-üiı älı de bolsa qalyŋ ūiqyda jatqan halqymyzdyŋ ruhani oianuyna, serpıluıne yqpaly zor qasiettı meken boluǧa tiıs.
Muzei-üidıŋ aşylu räsımınde aqyndarymyzdyŋ aqsaqaly Ä. Täjıbaev «Ülken elge ülken qasiet kerek» degen edı. Qazır de san aluan äserdıŋ qūşaǧynda tūryp, sol sözdıŋ biıgınde qalǧyŋ keledı. Egemendık jolyna tüsken tuǧan ūltymyzdyŋ perzentterıne, ūrpaqtaryna sondai qasietter syilaityn osyndai ruhani äuliehana oryndar eşqaşan köptık etpeitının aitsaq bolar».
Täuelsızdık tarihymen bırge jasasyp kele jatqan muzei ekspozisiiasy «Müsırepovtıŋ tılı möldır ärı körkem, beinelı ärı qonymdy» degen Mūhtar Äuezovtıŋ pıkırımen aşylyp, «...Al, qasiettı elım, jerım, qiyspas dos-jaran, aǧaiyn-tuys, säulelı jas ūrpaq, hoş, hoş bolyŋdar! Ǧabit Müsırepov» (28.12.1985) oi tolǧanysyn bıldırgen «Tuǧan elge soŋǧy söz» qoştasu hatymen aiaqtalǧan. Ǧabeŋdei ūly darynnyŋ qaitalanbas ūly mūralary ädebietımız ben mädenietımızdıŋ tarihynda ūrpaqtan ūrpaqqa jetıp, mäŋgı jasai bererı haq!
Nazgül ALTAEVA,
S.Mūqanov pen Ǧ.Müsırepovtıŋ ädebi-memorialdyq muzei keşenınıŋ jetekşısı
