فوتو: ۆيدەودان الىندى
ەلىمىزدە عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن كونە بۇيىمداردى قالپىنا كەلتىرىپ، ولارعا ەكىنشى ءومىر سىيلايتىن ماماندار از. بۇل كاسىپتى مەڭگەرگەندەردىڭ باسىم بولىگى – شەبەرلىكتى اتادان بالاعا جالعاعان، تاجىريبەسىن ءىس جۇزىندە شىڭداعان رەستاۆراتورلار. الايدا ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ايقىندايتىن ناقتى تالاپتار مەن مارتەبە تولىق قالىپتاسپاعان. سونىڭ سالدارىنان سالا ماماندارىنىڭ عىلىمي دارەجەسى، كاسىبي اتاعى مەن مەملەكەتتىك ماراپاتى دا ءبىر جۇيەگە تۇسپەي وتىر. بۇل تۋرالى “7 كۇن” باعدارلاماسى جاريالادى, دەپ حابارلايدى “ادىرنا”.
سولاردىڭ ءبىرى – قىرىق جىلدان استام ۋاقىتىن رەستاۆراتسيا سالاسىنا ارناعان تۇرسىنگۇل جايلاۋبايقىزى. شەبەردىڭ قولىنان تالاي تاريحي جادىگەر وتكەن. ول ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن ادامدى ەكىنشى رەت قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا قاتىسقان. سونىمەن قاتار ابىلاي حاننىڭ قامقا تونىن، قازىبەك ءبيدىڭ شاپانىن، پازىرىق حانشايىمىنىڭ كيىمىن، ساق داۋىرىنەن قالعان ماتا مەن بىلعارى بۇيىمداردى جانە XVIII عاسىرداعى ءداستۇرلى كيىم ۇلگىلەرىن قالپىنا كەلتىرگەن. رەستاۆراتوردىڭ بىرقاتار جۇمىسى فرانتسيا، رەسەي جانە چەحيادا وتكەن كورمەلەرگە قويىلعان.
«رەستاۆراتور بولىپ مەن ءبىرىنشى باستادىم. وزبەكالى جانىبەك اعانىڭ قول استىندا بولدىم. مەن ءوز بەتىمشە وقىعان جوقپىن، ەشكىم ارنايى ۇيرەتكەن جوق. جانىبەكوۆ اعام مەنى ەرميتاجعا جىبەرەمىن دەگەندە، قايتىس بولىپ كەتتى عوي»، - دەپ تۇرسىنگۇل جايلاۋبايقىزى بۇل سالاعا قالاي كەلگەنىن ەسكە الادى.
رەستاۆراتوردىڭ ەڭ كۇردەلى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى – قازىبەك ءبيدىڭ شاپانىن قالپىنا كەلتىرۋ. قاتتى كەۋىپ، شيراتىلىپ قالعان تاريحي كيىمدى باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋگە شەبەر ەكى جارىم جىل ۋاقىت جۇمساعان. سول ءداۋىردىڭ زەرلى ءجىبىن ىزدەپ، بۇحاراعا دەيىن بارعان.
«ول كىسىنىڭ شاپانىنىڭ وزىندە دە قاسيەت قالعان. شاپانىنىڭ ءوزى يگەرىپ، ادامدى باۋراپ الاتىنداي. “بىلاي ىستە” دەپ ايتىپ تۇرعان سياقتى. ءبىز ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قىزىم ەكەۋمىز بۇحاراعا بارىپ، ۇقساس ماتا اكەلدىك. سونىڭ جىبىمەن تىكتىك»، – دەيدى تۇرسىنگۇل جايلاۋبايقىزى.
توزعان ماتانىڭ ءتىلىن تاۋىپ، كونە بۇيىمداردىڭ باستاپقى قالپىن جاڭعىرتۋ – ۇلكەن ۇقىپتىلىق پەن تەرەڭ ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن جۇمىس. كەيدە شەبەرگە قۇندى جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدى ارنايى زەرتحانادا ەمەس، ءوز ۇيىندە جاساۋعا تۋرا كەلەدى. بۇعان ەلىمىزدە رەستاۆراتسيالىق زەرتحانالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سەبەپ.
كوپشىلىك كونە جادىگەرلەردى تامسانا قاراپ، ۇلتتىق مۇرا رەتىندە ماقتان تۇتادى. الايدا سول دۇنيەلەردى جوعالۋدان ساقتاپ قالعان مامانداردىڭ ەڭبەگى كوپ جاعدايدا كوزگە كورىنە بەرمەيدى.
رەستاۆراتورلاردىڭ مارتەبەسى قانداي؟
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، سالاداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كاسىبي رەستاۆراتورلاردى دايارلايتىن ارنايى جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تولىق قالىپتاسپاۋى.
ونەر جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار جوعارى مەكتەبىنىڭ دەكانى، تاريحشى سايات بايمۇراتۇلىنىڭ ايتۋىنشا، رەستاۆراتورلاردىڭ ەڭبەگى كوبىنە قۇجات جۇزىندە كورىنبەيدى.
«ونداي ماماندار بىزدە فيزيكالىق تۇرعىدا بار بولعانىمەن، قۇجات تۇرىندە جوق. رەستاۆراتور – پراكتيك، قولمەن جاسايتىن ادام. كەيدە ولاردىڭ وزدەرى كورىنبەي قالادى. كوبىنەسە ونداي ادامدار ءبىر ۇلكەن جەرگە شىعىپ، ۇرانداپ، سويلەپ، جازىپ جۇرەتىن ادامدار ەمەس»، - دەيدى ول.
قازاقستاندا ءالى كۇنگە دەيىن رەستاۆراتسيا باعىتى بويىنشا جوعارى ءبىلىم بەرەتىن ىرگەلى وقۋ ورنى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن. وسىعان بايلانىستى مامانداردىڭ ءبىلىمى رەسمي اتاقتار مەن ساناتتارعا قويىلاتىن تالاپتارعا تولىق سايكەس كەلە بەرمەيدى.
بۇل ماسەلە ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنە عانا ەمەس، ەڭبەگىنىڭ باعالانۋىنا دا اسەر ەتەدى.
«بۇل سالا قازاقستاندا كەنجەلەپ قالعان. بۇل كىسىلەردىڭ ەڭبەگى كورىنبەگەنى سونشالىق، ءبىز ولاردى ماراپاتقا ۇسىنساق تا، تىزىمنەن ءتۇسىپ قالادى»، – دەيدى سايات بايمۇراتۇلى.
وسىلايشا ۇلت قازىناسىن تۇگەندەپ جۇرگەن شەبەرلەردىڭ ەڭبەگى لايىقتى دەڭگەيدە ەلەنبەي كەلەدى.
سۇرانىس بار، مامان تاپشى
قازاقتىڭ كونە جادىگەرلەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق بۇگىندە تەك شەتەلدىك كوللەكتسيونەرلەر اراسىندا عانا ەمەس، وتاندىق مۋزەيلەر مەن جەكە كوللەكتسيونەرلەر اراسىندا دا ارتىپ كەلەدى. سۇرانىستىڭ وسۋىنە قاراماستان، تاريحي مۇرانى بۇلدىرمەي قالپىنا كەلتىرەتىن بىلىكتى ماماندار از.
ال جاستاردىڭ باسىم بولىگى بۇل ونەردى ءوز بەتىنشە مەڭگەرۋگە ءماجبۇر.
زەرگەر نۇردانبەك بەكبولاتۇلىنىڭ ايتۋىنشا، رەستاۆراتسيا سالاسىندا تاجىريبەدەن وتكەن جاستار بولعانىمەن، ارنايى ديپلومى بار كاسىبي ماماندار جەتكىلىكسىز.
«ەل بويىنشا وسى باعىتتا وقۋىن بىتىرگەندەر مۋزەيگە كىرىپ، ۇلكەن ۇستالاردىڭ بۇرىن جاساعان دۇنيەلەرىن قولىنا الىپ، قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، وسى سالانى دامىتىپ كەلە جاتىر. بىراق ۇلتتىق دەڭگەيدە ارنايى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماماندىعىن وقىپ، ديپلوم العان ماماندار جوقتىڭ قاسى»، - دەيدى زەرگەر.
سۇرانىستىڭ ارتۋى رەستاۆراتسيا سالاسىنىڭ ماڭىزىن ودان ءارى كورسەتىپ وتىر. جەكە كوللەكتسيونەرلەر مەن مۋزەيلەر كوبەيگەن سايىن تاريحي بۇيىمداردى قالپىنا كەلتىرەتىن شەبەرلەرگە دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتا تۇسپەك.
عاسىرلار تەرەڭىنەن جەتكەن جادىگەرلەرگە ەكىنشى ءومىر سىيلاعان شەبەرلەر ەڭبەگىنىڭ لايىقتى باعاسىن الماسا دا، تاريحي مۇرانى ساقتاۋداعى مىندەتىن توقتاتقان ەمەس.
ال تۇرسىنگۇل جايلاۋبايقىزى وسى ۋاقىتقا دەيىن اتاق پەن ماراپات سۇراپ، ەشكىمنىڭ الدىنا بارماعان. ونىڭ بار ماقساتى – ۋاقىتتىڭ تابىن ساقتاپ قالعان جادىگەرلەردى كەيىنگى ۇرپاققا امان جەتكىزۋ.
كونە بۇيىمداردىڭ ءاربىر ورنەگىندە، ءاربىر جىبىندە، ءاربىر تىگىسىندە تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ تاريحى جاتىر. ولاردى ساقتاپ قالۋ – تەك رەستاۆراتوردىڭ ەمەس، ۇلتتىق مۇراعا جاۋاپتى تۇتاس قوعامنىڭ مىندەتى.
