سوڭعى كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردە "2026 جىلعى 17 قاراشادا الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى كيبەرشابۋىل بولادى" دەگەن اقپارات كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. بىراق ونىڭ نەگىزى بار ما؟ قاۋىپ نەدەن، نەگە دايىن بولۋ كەرەك؟
جازبا اۆتورلارى بانك شوتتارىنداعى قاراجات نولگە اينالىپ، بۇكىل الەمدە ينتەرنەت ءۇش ايعا دەيىن ىستەمەي قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى بۇل جاعدايدى «COVID 2.0» دەپ اتاپ، حالىقتى ازىق-تۇلىك، اۋىزسۋ جانە قولما-قول اقشا جيناۋعا شاقىرعان.
الايدا مۇنداي ۇرەيلى بولجامنىڭ ارتىندا قانداي دالەل بار؟ الەمدىك ينتەرنەتتى ءبىر ساتتە ءوشىرۋ تەحنيكالىق تۇرعىدان مۇمكىن بە؟ بانكتەگى اقشانىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپى قانشالىقتى شىنايى؟ قازاقستاندا بۇل اقپاراتقا قاتىستى قانداي تۇسىنىكتەمە بەرىلدى؟ وسى سۇراقتارعا ساراپتامالىق تۇرعىدان جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
ۇرەيلى بولجام قايدان شىقتى؟
«تسيفرلىق اپوكاليپسيس» تۋرالى اڭگىمەنىڭ تارالۋىنا X الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى Wesley ەسىمدى قولدانۋشىنىڭ جازباسى سەبەپ بولعان. ول برازيليادان شىققان باعدارلامالىق جاساقتاما ازىرلەۋشىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، 2026 جىلعى 17 قاراشادا الەمدىك قارجى جۇيەسى مەن ينتەرنەت ينفراقۇرىلىمىنا باعىتتالعان اۋقىمدى حاكەرلىك شابۋىل جاسالۋى ىقتيمال.
ونىڭ ستسەناريى بويىنشا، الدىمەن مىڭداعان بانكتىك شوتتاعى اقشا قالدىعى ءنول بولىپ كورىنەدى. كەيىن قارجى ۇيىمدارى كليەنتتەردىڭ قاراجاتى تۋرالى اقپاراتتى قالپىنا كەلتىرە المايتىن جاعدايعا جەتەدى. بۇدان سوڭ الەم بويىنشا ينتەرنەت بايلانىسى ءۇش ايعا دەيىن توقتايدى-مىس. وسى كەزەڭدە اسا قۋاتتى جاساندى ينتەللەكت ىسكە قوسىلىپ، تسيفرلىق جۇيەلەردەگى بارلىق وسال تۇستى جويادى دەگەن بولجام دا ايتىلعان.
بىراق بۇل مالىمدەمەلەردىڭ ەشقايسىسى ناقتى تەحنيكالىق دەرەكتەرمەن، رەسمي قۇجاتتارمەن نەمەسە تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىسىمەن راستالماعان.
جازبا اۆتورى اقپاراتتى داركنەتتەن العانىن مالىمدەگەنىمەن، دەرەككوزىن اشىپ كورسەتپەگەن. بولجامدى شابۋىلدى كىم ۇيىمداستىراتىنى، قانداي جۇيەلەرگە قاۋىپ تونەتىنى جانە شابۋىلدىڭ تەحنيكالىق مەحانيزمى تۋرالى دا ناقتى مالىمەت جوق.
وسىلايشا، باستاپقىدا بەلگىسىز قولدانۋشىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسى بولعان اقپارات كەيىن كەيبىر Telegram-ارنالاردا ناقتى بولاتىن وقيعا رەتىندە ۇسىنىلا باستاعان.
الەمدىك ينتەرنەتتى ءۇش ايعا ءوشىرۋ مۇمكىن بە؟
بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ينتەرنەتتىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. كوپشىلىك ينتەرنەتتى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن بىرىڭعاي جۇيە رەتىندە ەلەستەتۋى مۇمكىن. الايدا شىن مانىندە ول – ءبىر-بىرىمەن بايلانىسقان مىڭداعان دەربەس جەلىلەردەن تۇراتىن كۇردەلى ينفراقۇرىلىم. ينتەرنەتتىڭ بۇكىل الەمگە ورتاق ءبىر عانا باسقارۋ ورتالىعى نەمەسە ونى ءبىر باتىرمامەن وشىرەتىن تەتىگى جوق. ءار مەملەكەتتە، بايلانىس وپەراتورىندا، دەرەكتەر ورتالىعىندا جانە ءىرى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردا ءوز ينفراقۇرىلىمى بار. ولاردىڭ جۇمىسى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى بولعانىمەن، بارلىعى ءبىر عانا جۇيەگە تاۋەلدى ەمەس.
ارينە، ينتەرنەتتىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايلار بار. مىسالى:
* حالىقارالىق سۋاستى كابەلدەرىنىڭ زاقىمدانۋى;
* ءىرى دەرەكتەر ورتالىقتارىنا جاسالعان كيبەرشابۋىلدار;
* ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇزاق ۋاقىتقا ءۇزىلۋى;
* تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداعى اۋقىمدى اقاۋلار;
* بەلگىلى ءبىر ەلدەردە ينتەرنەتكە مەملەكەتتىك شەكتەۋلەر ەنگىزىلۋى.
مۇنداي جاعدايلار جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە نەمەسە ايماقتاردا بايلانىستىڭ ۇزىلۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.
دەگەنمەن ءبىر ەلدەگى ينتەرنەتتىڭ ءوشۋى مەن بۇكىل الەمدىك جەلىنىڭ تولىق توقتاۋى – ەكى بولەك قۇبىلىس.
سوندىقتان ينتەرنەتتىڭ بۇكىل پلانەتادا ءبىر مەزگىلدە ءۇش ايعا ءوشىپ قالۋى تۋرالى بولجامنىڭ تەحنيكالىق نەگىزى جوق دەۋگە بولادى. مۇنداي ستسەناريدىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن الەمنىڭ كوپتەگەن تاۋەلسىز بايلانىس جۇيەلەرى ءبىر ۋاقىتتا ىستەن شىعۋى قاجەت.
بانكتەگى اقشا شىنىمەن جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟
الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جازبالاردىڭ تاعى ءبىر الاڭداتارلىق تۇسى – بانكتىك شوتتارداعى قاراجاتتىڭ جويىلۋى تۋرالى مالىمدەمە. الايدا مۇندا ەكى ۇعىمدى اجىراتىپ الۋ قاجەت: بانكتىك جۇيەنىڭ تەحنيكالىق اقاۋى جانە كليەنت قاراجاتى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ تولىق جويىلۋى. ماسەلەن، بانك قوسىمشاسى اشىلماي قالسا نەمەسە شوتتاعى اقشا قالدىعى قاتە كورسەتىلسە، بۇل قاراجاتتىڭ جوعالعانىن بىلدىرمەيدى.
بانكتەر كليەنتتەردىڭ قارجىلىق وپەراتسيالارىن بىرنەشە دەڭگەيدە تىركەيدى. ولاردىڭ ىشىندە دەرەكتەر بازاسى، رەزەرۆتىك كوشىرمەلەر، ترانزاكتسيالار تاريحى جانە اقپاراتتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇيەلەرى بار. سوندىقتان ءموبيلدى قوسىمشاداعى اقاۋ سالدارىنان نولدىك بالانس كورىنۋى مۇمكىن بولعانىمەن، بۇل – سالىمشىنىڭ شوتىنداعى اقشا شىنىمەن جويىلدى دەگەن ءسوز ەمەس.
ارينە، كيبەرشابۋىلدار بانك جۇيەلەرىنە ەلەۋلى زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. ولار تولەمدەردىڭ ۋاقىتشا توقتاۋىنا، اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ىستەن شىعۋىنا نەمەسە كەيبىر دەرەكتەرگە قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەلۋىنە اكەلۋى ىقتيمال.
بىراق الەمدەگى بارلىق بانكتىڭ كليەنتتەرى تۋرالى اقپاراتتى ءبىر مەزەتتە جانە قايتارىمسىز جويۋ – مۇلدە باسقا دەڭگەيدەگى كۇردەلى ستسەناري.
قازىرگى ۋاقىتتا 17 قاراشادا ءدال وسىنداي شابۋىل جاسالاتىنىن راستايتىن سەنىمدى اقپارات جوق.
«COVID 2.0» دەگەن نە؟ جي الەمدى قۇتقارا ما?
جەلىدە تاراعان بولجامنىڭ ەڭ تۇسىنىكسىز تۇستارىنىڭ ءبىرى – «COVID 2.0» اتاۋى. باستاپقى جازبادا بۇل تەرميننىڭ ناقتى ماعىناسى تۇسىندىرىلمەگەن. ونىڭ كومپيۋتەرلىك ۆيرۋسقا، تسيفرلىق داعدارىسقا نەمەسە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن سالىستىرۋعا قاتىستى ايتىلعانى بەلگىسىز.
مۇنداي اتاۋلار كوبىنە اقپاراتتىڭ ەموتسيونالدىق اسەرىن كۇشەيتۋ ءۇشىن قولدانىلادى. ويتكەنى COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە الەم حالقى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى داعدارىستى، شەكتەۋلەردى جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى باستان وتكەردى.
ال جاساندى ينتەللەكت ءۇش ايدىڭ ىشىندە بۇكىل الەمدىك تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ وسال تۇستارىن جويادى دەگەن پىكىر دە كۇمان تۋدىرادى.
بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. ول كۇماندى ارەكەتتەردى انىقتاۋعا، باعدارلامالىق جاساقتاماداعى وسالدىقتاردى تابۋعا جانە ىقتيمال شابۋىلداردى بولجاۋعا كومەكتەسەدى.
بىراق جاساندى ينتەللەكت بارلىق تسيفرلىق جۇيەنى تولىق قاۋىپسىز ەتە المايدى. سەبەبى تەحنولوگيالار ۇنەمى وزگەرىپ، جاڭا باعدارلامالار مەن قۇرىلعىلار پايدا بولعان سايىن جاڭا وسالدىقتار دا تۋىندايدى.
ونىڭ ۇستىنە جۇيەلەردى جاڭارتۋ، قاۋىپسىزدىك شارالارىن ەنگىزۋ جانە مامانداردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن تۇراقتى بايلانىس ينفراقۇرىلىمى قاجەت. دەمەك، ينتەرنەتتى ادەيى ءوشىرىپ، ءۇش اي ىشىندە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى يدەيانىڭ ناقتى تەحنيكالىق نەگىزدەمەسى جوق.
نەلىكتەن ءدال 17 قاراشا؟
بۇل داتاعا قاتىستى تاعى ءبىر قىزىقتى جايت بار. 2026 جىلعى 17 قاراشادا اقش-تا حالىقتى توتەنشە جاعدايلار تۋرالى حاباردار ەتۋ جۇيەسىن جوسپارلى تۇردە سىناقتان وتكىزۋ كوزدەلگەن. اڭگىمە Emergency Alert System (EAS) جۇيەسى تۋرالى بولىپ وتىر. ونى اقش-تىڭ توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىگى (FEMA) مەن فەدەرالدىق بايلانىس كوميسسياسى (FCC) ۇيىمداستىرادى. جوسپار بويىنشا، تەستىلەۋ اقش-تىڭ شىعىس ۋاقىتىمەن شامامەن ساعات 14:20-دا باستالۋى ءتيىس. سىناق كەزىندە ارنايى حابارلامالار راديو جانە تەلەارنالار ارقىلى تاراتىلادى. ال ۇيالى تەلەفوندارعا حابارلاما جىبەرۋ قاراستىرىلماعان.
ماڭىزدىسى – بۇل جوسپارلى تەستىلەۋ تۋرالى اقپارات الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ۇرەيلى بولجامداردان الدەقايدا بۇرىن، قىركۇيەك ايىندا جاريالانعان. سوندىقتان ەكى وقيعانىڭ ءبىر كۇنگە سايكەس كەلۋى ولاردىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىس بار ەكەنىن بىلدىرمەيدى.
جوسپارلى ەسكەرتۋ جۇيەسىن تەكسەرۋ مەن بۇكىل الەمگە تونەتىن كيبەرشابۋىل تۋرالى مالىمدەمەنى ءبىر وقيعا رەتىندە كورسەتۋگە نەگىز جوق.
قازاقستاندا نە ايتىلدى؟
ينتەرنەتتىڭ ءوشۋى جانە ازىق-تۇلىك تاپشىلىعى تۋرالى قاۋەسەتتەر قازاقستاندا دا تارالا باستادى. وسىعان بايلانىستى ەلدىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى بەرگەن تۇسىنىكتەمەدە حالىقتى شۇعىل تۇردە ازىق-تۇلىك، سۋ جانە ءدارى-دارمەك جيناۋعا مىندەتتەيتىن نەمەسە سوعان نەگىز بولاتىن رەسمي ەسكەرتۋ تاراتىلماعانى ايتىلعان. ۆەدومستۆو ازاماتتاردى جالعان اقپاراتقا سەنبەۋگە، تەكسەرىلمەگەن مالىمەتتەردى تاراتپاۋعا جانە رەسمي دەرەككوزدەرگە سۇيەنۋگە شاقىردى.
توتەنشە جاعداي تۋىنداعان جاعدايدا 112 نومىرىنە حابارلاسۋعا بولادى. ال ەلدەگى قاۋىپسىزدىك جاعدايى مەن ىقتيمال توتەنشە وقيعالار تۋرالى اقپاراتتى تجم-ءنىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەسمي رەسۋرستارىنان باقىلاعان ءجون. ياعني، قازاقستاندا 17 قاراشادا ينتەرنەت ءۇش ايعا وشەدى نەمەسە ازاماتتار شۇعىل تۇردە قولما-قول اقشا جيناۋى كەرەك دەگەن رەسمي ەسكەرتۋ جوق.
تجم نەگە 72 ساعاتتىق قور دايىنداۋدى ۇسىنادى؟
بۇل جەردە ءبىر ماڭىزدى جايتتى ەسكەرۋ كەرەك. مامانداردىڭ ۇيدە بەلگىلى ءبىر مولشەردە ازىق-تۇلىك پەن قاجەتتى زاتتاردىڭ قورىن ۇستاۋعا قاتىستى كەڭەسى بار. بىراق ونىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە تاراعان «تسيفرلىق اپوكاليپسيسكە» ەشقانداي قاتىسى جوق. توتەنشە جاعدايلار كەزىندە، اسىرەسە جەر سىلكىنىسى، سۋ تاسقىنى نەمەسە باسقا دا تابيعي اپاتتار بولعاندا، ءار وتباسىنىڭ كەمىندە 72 ساعاتقا جەتەتىن قاجەتتى زاتتارى بولعانى دۇرىس. ءۇش تاۋلىككە ارنالعان توتەنشە جاعداي قورىنا مىنالاردى ەنگىزۋگە بولادى:
* اۋىزسۋ: ءبىر ادامعا تاۋلىگىنە شامامەن 3 ليتردەن ەسەپتەگەندە، ءۇش كۇنگە كەمىندە 9 ليتر سۋ;
* ۇزاق ساقتالاتىن ازىق-تۇلىك: كونسەرۆىلەر، جارما، كەپكەن نان جانە باسقا دا دايىن ونىمدەر;
* ءدارى-دارمەك: العاشقى مەديتسينالىق كومەك قوبديشاسى جانە كۇندەلىكتى قابىلدايتىن دارىلەر;
* قۇجاتتار: جەكە كۋالىك، ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى;
* قولما-قول اقشا: تولەم تەرمينالدارى مەن بانكتىك قوسىمشالار ىستەمەي قالعان جاعدايدا قاجەت بولۋى مۇمكىن;
* بايلانىس قۇرالدارى: قۋاتتاعىش، قوسىمشا اككۋمۋلياتور (power bank), فونار;
* جىلى كيىم: اۋا رايىنا سايكەس قاجەتتى كيىم-كەشەك پەن باسقا دا تۇرمىستىق زاتتار.
مۇنداي دايىندىق – توتەنشە جاعدايلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدىڭ قاراپايىم ۇلگىسى. ونى ينتەرنەتتىڭ وشەتىنى تۋرالى قاۋەسەتپەن بايلانىستىرۋ دۇرىس ەمەس.
قورقىنىشتى اقپاراتتان قالاي قورعانۋ كەرەك؟
كيبەرقاۋىپسىزدىك پەن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى قاۋىپتەردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. الەمدە كۇن سايىن ءتۇرلى حاكەرلىك شابۋىلدار، دەرەكتەردىڭ تارالۋى جانە تەحنيكالىق اقاۋلار تىركەلەدى. الايدا بۇل ناقتى قاۋىپتىڭ بولۋى كەز كەلگەن ۇرەيلى بولجامعا سەنە بەرۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. اسىرەسە، بەلگىلى ءبىر كۇندى اتاپ، جاھاندىق اپات بولادى دەپ مالىمدەيتىن اقپاراتقا ساقتىقپەن قاراعان ءجون.
مۇنداي حابارلامالاردى باعالاۋ كەزىندە بىرنەشە نارسەگە نازار اۋدارۋ قاجەت:
1. اقپاراتتىڭ باستاپقى دەرەككوزى كورسەتىلگەن بە؟
2. رەسمي مەملەكەتتىك ورگاندار نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمدار بۇل مالىمەتتى راستادى ما؟
3. تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ تەحنيكالىق قورىتىندىسى بار ما؟
4. اقپارات ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن بە، الدە بەلگىسىز ادامنىڭ بولجامى عانا ما؟
5. جازبا ادامداردى ۇرەيلەندىرىپ، شۇعىل ارەكەت جاساۋعا يتەرمەلەي مە؟
سوڭعى بەلگىگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. ويتكەنى الاياقتار دا وسىنداي ۇرەيلى اقپاراتتى پايدالانىپ، ازاماتتارعا «اقشاڭىزدى قاۋىپسىز جەرگە اۋدارىڭىز»، «قاراجاتىڭىزدى ساقتاپ بەرەمىز» نەمەسە «ارنايى قورعانىس قىزمەتىن ۇسىنامىز» دەگەن جالعان ۇسىنىستار جاساۋى مۇمكىن.
سوندىقتان بەلگىسىز ادامدارعا بانك دەرەكتەرىن بەرۋگە، كۇماندى سىلتەمەلەرگە وتۋگە جانە قورقىنىشتىڭ اسەرىمەن قارجىلىق شەشىم قابىلداۋعا بولمايدى.
قورىتىندى: ينتەرنەت وشەدى دەۋگە نەگىز جوق
قازىرگى ۋاقىتتا 2026 جىلعى 17 قاراشادا الەمدىك ينتەرنەت ءۇش ايعا توقتايدى، بانكتەردەگى قاراجات جويىلادى نەمەسە «COVID 2.0» باستالادى دەگەن بولجامدى راستايتىن سەنىمدى دالەل جوق. بۇل اقپارات ازىرگە الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلگىسىز قولدانۋشىنىڭ تەكسەرىلمەگەن مالىمدەمەسىنە نەگىزدەلگەن.
الەمدىك ينتەرنەتتىڭ تولىق ءوشۋى تەحنيكالىق تۇرعىدان اسا كۇردەلى ستسەناري بولعاندىقتان، ونى ناقتى بولاتىن وقيعا رەتىندە كورسەتۋگە نەگىز جوق. سول سياقتى بارلىق بانكتىڭ كليەنتتەر قاراجاتى تۋرالى دەرەكتەرىن ءبىر مەزەتتە جويىپ جىبەرۋ تۋرالى مالىمدەمە دە دالەلدەنبەگەن.
ال قازاقستاننىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى تاراپىنان حالىقتى وسى كۇنگە بايلانىستى جاپپاي دايىندىققا شاقىرعان رەسمي ەسكەرتۋ جوق. سوندىقتان 17 قاراشاعا قاتىستى دۇربەلەڭگە بەرىلىپ، ازىق-تۇلىك پەن قولما-قول اقشانى جاپپاي جيناۋدىڭ قاجەتى جوق. دەگەنمەن ءار وتباسىنىڭ توتەنشە جاعدايلارعا ارنالعان ءۇش كۇندىك قورى بولعانى ارتىق ەتپەيدى.
ەڭ باستىسى – قورقىنىشتى حابارلامانى شىنايى قاۋىپپەن شاتاستىرماۋ.
اقپاراتتىق زاماندا جالعان مالىمەتتىڭ جىلدام تارالۋى دا قوعام ءۇشىن ۇلكەن سىناق. مۇنداي جاعدايدا دۇربەلەڭنەن گورى دەرەككە، ەموتسيادان گورى ساراپتامالىق پىكىرگە سۇيەنگەن الدەقايدا دۇرىس.
گۇلبارشىن نۇرحان
"ادىرنا"
