Foto: videodan alyndy
Elımızde ǧasyrlar qoinauynan jetken köne būiymdardy qalpyna keltırıp, olarǧa ekınşı ömır syilaityn mamandar az. Būl käsıptı meŋgergenderdıŋ basym bölıgı – şeberlıktı atadan balaǧa jalǧaǧan, täjıribesın ıs jüzınde şyŋdaǧan restavratorlar. Alaida olardyŋ käsıbi bılıktılıgın aiqyndaityn naqty talaptar men märtebe tolyq qalyptaspaǧan. Sonyŋ saldarynan sala mamandarynyŋ ǧylymi därejesı, käsıbi ataǧy men memlekettık marapaty da bır jüiege tüspei otyr. Būl turaly “7 kün” baǧdarlamasy jariialady, dep habarlaidy “Adyrna”.
Solardyŋ bırı – qyryq jyldan astam uaqytyn restavrasiia salasyna arnaǧan Tūrsyngül Jailaubaiqyzy. Şeberdıŋ qolynan talai tarihi jädıger ötken. Ol Esık qorǧanynan tabylǧan Altyn adamdy ekınşı ret qalpyna keltıru jūmysyna qatysqan. Sonymen qatar Abylai hannyŋ qamqa tonyn, Qazybek bidıŋ şapanyn, Pazyryq hanşaiymynyŋ kiımın, saq däuırınen qalǧan mata men bylǧary būiymdardy jäne XVIII ǧasyrdaǧy dästürlı kiım ülgılerın qalpyna keltırgen. Restavratordyŋ bırqatar jūmysy Fransiia, Resei jäne Chehiiada ötken körmelerge qoiylǧan.
«Restavrator bolyp men bırınşı bastadym. Özbekälı Jänıbek aǧanyŋ qol astynda boldym. Men öz betımşe oqyǧan joqpyn, eşkım arnaiy üiretken joq. Jänıbekov aǧam menı Ermitajǧa jıberemın degende, qaitys bolyp kettı ǧoi», - dep Tūrsyngül Jailaubaiqyzy būl salaǧa qalai kelgenın eske alady.
Restavratordyŋ eŋ kürdelı jūmystarynyŋ bırı – Qazybek bidıŋ şapanyn qalpyna keltıru. Qatty keuıp, şiratylyp qalǧan tarihi kiımdı bastapqy qalpyna keltıruge şeber ekı jarym jyl uaqyt jūmsaǧan. Sol däuırdıŋ zerlı jıbın ızdep, Būharaǧa deiın barǧan.
«Ol kısınıŋ şapanynyŋ özınde de qasiet qalǧan. Şapanynyŋ özı igerıp, adamdy baurap alatyndai. “Bylai ıste” dep aityp tūrǧan siiaqty. Bız ony qalpyna keltıru üşın qyzym ekeumız Būharaǧa baryp, ūqsas mata äkeldık. Sonyŋ jıbımen tıktık», – deidı Tūrsyngül Jailaubaiqyzy.
Tozǧan matanyŋ tılın tauyp, köne būiymdardyŋ bastapqy qalpyn jaŋǧyrtu – ülken ūqyptylyq pen tereŋ bılımdı qajet etetın jūmys. Keide şeberge qūndy jädıgerlerdı qalpyna keltırudı arnaiy zerthanada emes, öz üiınde jasauǧa tura keledı. Būǧan elımızde restavrasiialyq zerthanalardyŋ jetkılıksızdıgı sebep.
Köpşılık köne jädıgerlerdı tamsana qarap, ūlttyq mūra retınde maqtan tūtady. Alaida sol dünielerdı joǧaludan saqtap qalǧan mamandardyŋ eŋbegı köp jaǧdaida közge körıne bermeidı.
Restavratorlardyŋ märtebesı qandai?
Mamandardyŋ aituynşa, saladaǧy negızgı mäselelerdıŋ bırı – käsıbi restavratorlardy daiarlaityn arnaiy joǧary bılım beru jüiesınıŋ tolyq qalyptaspauy.
Öner jäne gumanitarlyq ǧylymdar joǧary mektebınıŋ dekany, tarihşy Saiat Baimūratūlynyŋ aituynşa, restavratorlardyŋ eŋbegı köbıne qūjat jüzınde körınbeidı.
«Ondai mamandar bızde fizikalyq tūrǧyda bar bolǧanymen, qūjat türınde joq. Restavrator – praktik, qolmen jasaityn adam. Keide olardyŋ özderı körınbei qalady. Köbınese ondai adamdar bır ülken jerge şyǧyp, ūrandap, söilep, jazyp jüretın adamdar emes», - deidı ol.
Qazaqstanda älı künge deiın restavrasiia baǧyty boiynşa joǧary bılım beretın ırgelı oqu orny qalyptasyp ülgermegen. Osyǧan bailanysty mamandardyŋ bılımı resmi ataqtar men sanattarǧa qoiylatyn talaptarǧa tolyq säikes kele bermeidı.
Būl mäsele olardyŋ käsıbi deŋgeiıne ǧana emes, eŋbegınıŋ baǧalanuyna da äser etedı.
«Būl sala Qazaqstanda kenjelep qalǧan. Būl kısılerdıŋ eŋbegı körınbegenı sonşalyq, bız olardy marapatqa ūsynsaq ta, tızımnen tüsıp qalady», – deidı Saiat Baimūratūly.
Osylaişa ūlt qazynasyn tügendep jürgen şeberlerdıŋ eŋbegı laiyqty deŋgeide elenbei keledı.
Sūranys bar, maman tapşy
Qazaqtyŋ köne jädıgerlerıne degen qyzyǧuşylyq bügınde tek şeteldık kolleksionerler arasynda ǧana emes, otandyq muzeiler men jeke kolleksionerler arasynda da artyp keledı. Sūranystyŋ ösuıne qaramastan, tarihi mūrany büldırmei qalpyna keltıretın bılıktı mamandar az.
Al jastardyŋ basym bölıgı būl önerdı öz betınşe meŋgeruge mäjbür.
Zerger Nūrdanbek Bekbolatūlynyŋ aituynşa, restavrasiia salasynda täjıribeden ötken jastar bolǧanymen, arnaiy diplomy bar käsıbi mamandar jetkılıksız.
«El boiynşa osy baǧytta oquyn bıtırgender muzeige kırıp, ülken ūstalardyŋ būryn jasaǧan dünielerın qolyna alyp, qaita qalpyna keltırıp, osy salany damytyp kele jatyr. Bıraq ūlttyq deŋgeide arnaiy qaita qalpyna keltıru mamandyǧyn oqyp, diplom alǧan mamandar joqtyŋ qasy», - deidı zerger.
Sūranystyŋ artuy restavrasiia salasynyŋ maŋyzyn odan ärı körsetıp otyr. Jeke kolleksionerler men muzeiler köbeigen saiyn tarihi būiymdardy qalpyna keltıretın şeberlerge degen qajettılık te arta tüspek.
Ǧasyrlar tereŋınen jetken jädıgerlerge ekınşı ömır syilaǧan şeberler eŋbegınıŋ laiyqty baǧasyn almasa da, tarihi mūrany saqtaudaǧy mındetın toqtatqan emes.
Al Tūrsyngül Jailaubaiqyzy osy uaqytqa deiın ataq pen marapat sūrap, eşkımnıŋ aldyna barmaǧan. Onyŋ bar maqsaty – uaqyttyŋ tabyn saqtap qalǧan jädıgerlerdı keiıngı ūrpaqqa aman jetkızu.
Köne būiymdardyŋ ärbır örnegınde, ärbır jıbınde, ärbır tıgısınde tūtas bır däuırdıŋ tarihy jatyr. Olardy saqtap qalu – tek restavratordyŋ emes, ūlttyq mūraǧa jauapty tūtas qoǧamnyŋ mındetı.
