Qazaqstandaǧy mūzdyqtar – eldıŋ su qauıpsızdıgınıŋ maŋyzdy tıregı. Alaida klimattyŋ jylynuy olardyŋ kölemın jyl saiyn qysqartyp keledı. Būl özgerıs özenderdıŋ aǧynyna, auyl şaruaşylyǧy men energetikaǧa, sondai-aq su resurstaryna äser etuı mümkın. Mūzdyqtardyŋ bügıngı jaǧdaiy men erteŋgı qaupın sarapşylarmen bırge taldadyq.
Mūzdyqtardy kım jäne qalai zertteidı?
Bügınde Qazaqstanda 2500-den asa mūzdyq bar.
Olardyŋ basym bölıgı Ile Alatauy, Jetısu Alatauy, Küngei Alatauy men Altai jotalarynda ornalasqan.
Olardyŋ özgerısın tūraqty baqylauda Almatydaǧy IýNESKO qamqorlyǧyndaǧy 2-sanattaǧy Ortalyq Aziia öŋırlık gliasiologiialyq ortalyǧy maŋyzdy röl atqarady. Ortalyq Qazaqstan Ükımetı men IýNESKO kelısımı negızınde qūrylǧan, al onyŋ halyqaralyq märtebesı byltyr Qazaqstannyŋ bastamasymen taǧy segız jylǧa ūzartyldy.
Derekköz: Takir Balyqbaevtyŋ jeke qorynan
Ortalyq direktory Takir Balyqbaevtyŋ aituynşa, mūnda Qazaqstannyŋ tauly kriosferasyn jyl boiy baqylauǧa mümkındık beretın ǧylymi infraqūrylym qalyptasqan.
– Gliasiologiialyq ortalyq üş biık tauly stansiia – «Tūiyqsu mūzdyǧy», Ülken Almaty kölı maŋyndaǧy jäne «Josaly-Kezeŋ» stansiialary negızınde kriosferaǧa jyl boiy monitoring jürgızu jüiesın qūrdy, – dedı ol.
Stansiialarda aua raiy körsetkışterımen qatar mūzdyqtardyŋ massalyq balansy, qar jamylǧysy, mūzdyq kölderı, köpjyldyq toŋ men tabiǧi qauıptı prosester baqylanady. Qazır ortalyq jalpy audany 930 şarşy şaqyrymnan asatyn ekı myŋnan astam mūzdyq boiynşa dinamikalyq baqylau qatarlaryn qalyptastyrǧan. Ǧaryştyq monitoring arqyly Syrdariia men Ämudariia basseinderındegı mūzdyqtardyŋ 60 jyldan astam uaqyttaǧy özgerısterı de zerttelıp keledı.
Būl derekter otandyq ūiymdar men salalyq vedomstvolarǧa, sondai-aq Düniejüzılık mūzdyqtardy baqylau qyzmetıne (WGMS) berıledı jäne IPCC baiandamalarynda paidalanylady. Monitoringtıŋ praktikalyq maŋyzy da bar. Ol «Qazseldenqorǧaumen» bırlesıp Tian-Şandaǧy 50-den astam morenalyq mūzdyq köldıŋ būzylu qaupı baǧalanǧan.
Ortalyqtyŋ halyqaralyq bailanysy da keŋeiıp keledı. Bügınde ol toǧyz eldegı 21 ǧylymi ūiymmen jūmys ısteidı. Biyl ortalyqtyŋ qarjylandyruy 115 mln teŋgege ūlǧaitylyp, qarajat stansiialardyŋ üzdıksız jūmysy men zertteu infraqūrylymyn jaŋartuǧa baǧyttalǧan.
Mūzdyqtar jyldam azaiyp jatyr ma?
Ūzaq merzımdı baqylaular mūzdyqtardyŋ tūraqty türde şegınıp kele jatqanyn körsetedı.
Soŋǧy 5–6 onjyldyqta olardyŋ audany jyl saiyn orta eseppen 0,73–0,75 paiyzǧa, kölemı şamamen 1 paiyzǧa qysqarǧan.
Būl özgerıs barlyq mūzdyqta bırdei jürmeidı. Olardyŋ klimatqa reaksiiasy kölemıne, ornalasuy men jer bederıne bailanysty.
– Ärbır mūzdyq – jer bederı men klimattyŋ özara ärekettesuınıŋ nätijesı. Ärbır mūzdyq klimattyŋ özgeruıne özındık erekşelıkterıne säikes jauap beredı. Audany 0,1 şarşy şaqyrymnan az mūzdyqtardyŋ rejimıne jergılıktı tabiǧi jaǧdailar köbırek äser etedı. Al audany 14 şarşy şaqyrymnan asatyn ırı mūzdyqtardyŋ özgerısı negızınen öŋırlık klimattyq jaǧdailarmen anyqtalady, – delıngen Ortalyq Aziia öŋırlık gliasiologiialyq ortalyǧynyŋ jauabynda.
Mūzdyqtardyŋ azaiuynyŋ negızgı sebebı – klimattyŋ jylynuy. 1961–2025 jyldary Qazaqstannyŋ tauly öŋırlerındegı ortaşa jyldyq aua temperaturasy şamamen 1 °C-qa artqan. Temperaturanyŋ ösuı mūzdyqtardyŋ eru kezeŋın ūzartyp, qar syzyǧyn joǧary köterse, jauyn-şaşynnyŋ qardan jaŋbyrǧa auysuy qysta jinalatyn qar kölemın azaitady.
Derekköz: Saiat Älımqūlovtyŋ jeke qorynan
Būl özgerıster mūzdyqtarǧa ǧana emes, özenderdıŋ su rejimıne de äser etedı. Geografiia jäne su qauıpsızdıgı instituty basqarma töraǧasynyŋ orynbasary Saiat Älımqūlovtyŋ aituynşa, mūnda basty faktor – jahandyq jylynu.
– Bızdıŋ zertteulerımız körsetkendei, gidrologiialyq rejimnıŋ özgeruıne äser etetın negızgı faktor – klimattyŋ jahandyq jylynuy. Soŋǧy onjyldyqtarda qysqy jäne köktemgı aua temperaturasynyŋ joǧarylauy men jylymyqtardyŋ jiıleuı qardyŋ erterek eruıne äkelıp, köktemgı su tasu kezeŋı köptegen özenderde orta eseppen 7–10 künge erterek bastaluda. Klimattyŋ jylynuy özenderdıŋ gidrologiialyq rejimımen qatar mūzdyqtardyŋ massalyq balansyna da tıkelei äser etedı, – dedı ol.
Eger qazırgı ürdıs saqtalsa, ǧalymdardyŋ boljamynşa, 2050–2070 jyldary audany 0,5 şarşy şaqyrymnan kışı mūzdyqtardyŋ basym bölıgı joiylyp, ırı mūzdyqtar bırneşe bölıkke ydyrauy mümkın.
Mūzdyq erıse, su köbeie me?
Mūzdyqtardyŋ azaiuy bırden su tapşylyǧyna äkelmeidı. Kerısınşe, belgılı bır kezeŋde mūzdyŋ qarqyndy eruı özenderdegı aǧyndy uaqytşa arttyrady. Ǧylymda būl qūbylys «su şyŋy» (peak water) dep atalady.
Saiat Älımqūlovtyŋ aituynşa, qazırgı kezeŋdegı qarqyndy eru keibır özenderdegı su kölemın uaqytşa ūlǧaituy mümkın.
– Aua temperaturasynyŋ joǧarylauy mūzdyqtardyŋ eruın küşeitıp, qar syzyǧynyŋ joǧarylauyna jäne qorektenu aimaǧynyŋ qysqaruyna alyp keledı. Sonyŋ nätijesınde qazırgı kezeŋde mūzdyqtardyŋ qarqyndy eruı özenderdegı aǧynnyŋ uaqytşa ūlǧaiuyna, iaǧni «su şyŋy» kezeŋınıŋ qalyptasuyna sebep boluy mümkın. Alaida būl ūzaq merzımdı ürdıs emes. Mūzdyqtardyŋ kölemı azaiǧan saiyn olardyŋ özenderdı qorektendırudegı rölı de älsıreidı, – dedı ol.
Ortalyq Aziia öŋırlık gliasiologiialyq ortalyǧynyŋ zertteulerı de osy özgerıstı körsetedı. Ǧalymdar üş jyl ışınde alty özennen alynǧan jetı myŋnan astam su synamasyna izotoptyq taldau jürgızıp, köktemgı su tasqynynyŋ eŋ joǧary kezeŋı şılde–tamyzdan säuır–mamyrǧa qarai yǧysyp kele jatqanyn anyqtaǧan.
Klimattyq ssenariiler boiynşa, öŋırdegı mūzdyqtarmen qorektenetın özenderde «su şyŋy» 2030 jyldardyŋ ekınşı jartysy men 2040 jyldardyŋ basynda baiqaluy mümkın. Odan keiın mūzdyq qory azaiǧan saiyn, äsırese jazǧy özen aǧyny tömendei bastaidy.
Iаǧni bügıngı uaqytşa su molşylyǧy erteŋgı tūraqty su qorynyŋ kepılı emes. Kerısınşe, ol mūzdyq qorynyŋ sarqylyp bara jatqany turaly belgı. Endeşe basty sūraq – būl prosestı bäseŋdetuge bola ma?
Mūzdyqtardy saqtap qaluǧa bola ma?
Älemnıŋ är elınde mūzdyqtardyŋ eruın baiaulatuǧa baǧyttalǧan türlı tehnologiialar synaqtan ötıp jatyr. Bıraq äzırge olardyŋ tiımdılıgı jekelegen mūzdyqtarmen şekteledı jäne jahandyq jylynudy toqtata almaidy.
– Qytaida mūzdyqtardy kün säulesınen qorǧaityn geotekstilder men nanotalşyq materialdar, Batys elderınde jasandy qar öndıru jäne jauyn-şaşyndy jasandy arttyru tehnologiialary synaluda. Qazaqstan da pilottyq jobalar aiasynda būlttardy sebu tehnologiiasyn qoldanady. Alaida mūndai ädıster äzırge şaǧyn aumaqta ǧana tiımdı ärı olardy keŋınen engızu qomaqty qarjyny talap etedı, – deidı ortalyq mamandary.
Sondyqtan mamandar mūzdyqtardy saqtaudyŋ negızgı joly – jahandyq jylynudy tejeu ekenın aitady. Parniktık gazdar şyǧaryndylaryn qysqartu jäne klimattyq mındettemelerdı oryndau jekelegen tehnologiialardan äldeqaida auqymdy nätije bere alady.
Derekköz: Aijan Ysqaqovanyŋ jeke qorynan
Ekolog, sarapşy Aijan Ysqaqovanyŋ pıkırınşe, mūzdyqtardyŋ eruı – tek ǧylymi qauymdastyqtyŋ mäselesı emes. Onyŋ saldary eŋ aldymen su qauıpsızdıgınen körınedı.
– Klimattyŋ özgeruı men mūzdyqtardyŋ eruı tek ǧalymdardy qyzyqtyratyn mäsele degen keŋ taraǧan qate tüsınık bar. Alaida soŋǧy jüz jylda älem mūzdyqtarynyŋ edäuır bölıgın joǧaltty. Taǧy bır qauıptı mif – būl prosestı endı özgertu mümkın emes degen pıkır. Aldaǧy onjyldyqtarda ony tolyq toqtatu mümkın bolmasa da, qarqynyn bäseŋdetuge bolady, – dedı sarapşy.
Onyŋ aituynşa, Qazaqstan, Qyrǧyzstan jäne Ortalyq Aziianyŋ basqa elderı klimat özgerısıne beiımdelıp, su resurstaryn bırlesıp basqarudyŋ ortaq jüiesın qalyptastyruy qajet.
Demek, mūzdyqtardyŋ taǧdyry jahandyq klimat saiasatyna da, öŋırlık su basqaruyna da bailanysty. Al özgerıstıŋ naqty auqymyn tüsınudıŋ eŋ senımdı joly – ūzaq merzımdı monitoring. Qazaqstanda mūndai baqylaudyŋ simvolyna ainalǧan nysannyŋ bırı – Tūiyqsu.
Tūiyqsu – klimattyŋ jylnamasy
Gliasiolog Nikolai Kasatkin üşın Tūiyqsu – jai ǧana zertteu nysany emes. Ol şirek ǧasyrdan astam uaqyt boiy mūzdyqqa köterılıp, mūzdyŋ eruın, mūzdyq kölınıŋ deŋgeiın jäne aspaptar körsetkışın tırkep keledı. Osy üzdıksız ölşemder Tūiyqsudyŋ ǧana emes, tūtas tauly öŋır klimatynyŋ özgerısın tüsınuge mümkındık beredı.
Qysta stansiiadaǧy aspaptar aua temperaturasy men ylǧaldylyǧyn, jauyn-şaşyn, jel, qar jamylǧysy, atmosferalyq qysym jäne kün säulesınıŋ ūzaqtyǧyn tırkeidı. Al jazda ǧalymdar kün saiyn mūzdyq kölınıŋ deŋgeiın ölşep, mūzdyqqa şyǧady. Oǧan ūzyndyǧy tört metrden asatyn 120-dan astam reika ornatylǧan. Solar arqyly erıgen mūz kölemı anyqtalyp, mūzdyqtyŋ jyldyq massa balansy esepteledı.
Derekköz: veters.kz
Osyndai üzdıksız baqylaudyŋ arqasynda Tūiyqsu Ortalyq Aziiadaǧy eŋ jaqsy zerttelgen mūzdyqtardyŋ bırıne ainaldy. Onyŋ derekterı 1950-jyldardan berı Düniejüzılık mūzdyqtardy baqylau qyzmetıne berılıp keledı.
Kasatkinnıŋ esebınşe, 1957 jyldan berı Tūiyqsu jylyna orta eseppen bır million tekşe metr mūz joǧaltady. Būl – jai ǧana statistika emes, azaiyp bara jatqan tūşy su qory.
– Adamdar mūny jai ǧana tüsıne bermeidı. Üide krandy aşsa, su aǧady. Al onyŋ qaidan kelgenı turaly oilamaidy. Al su däl osy jerden keledı, – dedı gliasiolog.
Kasatkin üşın mūzdyqtardyŋ ärbır özgerısı klimattyŋ özındık jylnamasy. Sondyqtan Tūiyqsudaǧy baqylau bır mūzdyqtyŋ taǧdyryn ǧana emes, bükıl tauly jüiede jürıp jatqan prosesterdı tüsınuge mümkındık beredı.
Alaida mūndai monitoringtı ondaǧan jyl boiy jalǧastyru üşın tek qūral-jabdyq emes, mamandar qajet.
Gliasiologtar nege daiyndalmaidy?
Qazaqstan mūzdyqtaryn zertteu halyqaralyq deŋgeide moiyndalǧanymen, elımızde «gliasiolog» degen jeke mamandyq boiynşa kadr daiarlanbaidy. Qazır qajettı bılım gidrologiia, gidrogeologiia, klimatologiia, ekologiia, geoinformatika jäne su resurstaryn basqaru baǧyttary arqyly berıledı.
– Mysaly, Qazaq ūlttyq su şaruaşylyǧy jäne irrigasiia universitetınde bırqatar bılım beru baǧdarlamalary boiynşa «Geologiia jäne gidrogeologiia negızderı» men «Gidrologiia» pänderı aiasynda «Gliasiologiia negızderı» oqytylady. Al Qazaq ūlttyq agrarlyq zertteu universitetınıŋ baǧdarlamalarynda mūzdyqtardy, su resurstary men klimattyq prosesterdı zertteuge qajettı qūzyretter qalyptastyratyn pänder engızılgen, – dep habarlady Ǧylym jäne joǧary bılım ministrlıgı.
Derekköz: Seth Campbell with students, Juneau Icefield Research Program
Q.Sätbaev atyndaǧy Qazaq ūlttyq tehnikalyq zertteu universitetınde de mūzdyqtardyŋ eruı, erıgen sulardyŋ qalyptasuy, tauly öŋırlerdıŋ su teŋgerımı men qauıptı tabiǧi prosester gidrogeologiia, injenerlık geologiia jäne su şaruaşylyǧy pänderı arqyly qarastyrylady.
– Gidrogeologiia üşın mūzdyqtar jerüstı jäne jerasty aǧyndarynyŋ qalyptasu közderınıŋ bırı bolyp sanalady. Sondyqtan studentter mūzdyqtardyŋ eruı, erıgen sulardyŋ jerasty sularyna sıŋuı, tauly audandardaǧy su qorlarynyŋ qalyptasuy jäne mūzdyqtardyŋ degradasiiasy kezınde su resurstarynyŋ özgeruı siiaqty mäselelerdı oqidy. İnjenerlık geologiiada mūzdyqtardyŋ eruınen bolatyn sel, köşkın, betkei tūraqtylyǧynyŋ özgeruı jäne olardyŋ infraqūrylymǧa äserı qarastyrylady, – dep tüsındırılgen ministrlık aqparatynda.
Bügıngı jüie osylaişa tar beiındı gliasiologtan görı mūzdyqtardy pänaralyq tūrǧydan zerttei alatyn mamandardy daiarlauǧa baǧyttalǧan. Bıraq klimat özgergen saiyn mūzdyqtardy käsıbi zertteitın kadrlarǧa sūranys ta arta beredı.
Qazaqstandaǧy gliasiologiia mektebınıŋ qalyptasuyna professor İgor Severskii eleulı üles qosqanyn aitu qajet. Ol alpys jyldan astam uaqyt boiy mūzdyqtar, qar köşkını jäne tauly öŋırlerdegı tabiǧi prosesterdı zerttep keledı. Ǧalymnyŋ jetekşılıgımen üş ǧylym doktory men 13 ǧylym kandidaty daiarlanǧan.
P.S. Gliasiologiia – biık taudaǧy ekspedisiiany, jyl boiǧy monitoringtı jäne kürdelı tabiǧi jaǧdaida jūmys ısteudı talap etetın sala. Sondyqtan mūzdyqtardy zertteu – tek ǧylymnyŋ mındetı emes. Būl Qazaqstannyŋ su qauıpsızdıgın aldyn ala baǧalaudyŋ bır tetıgı. Mūzdyqtar şegınıp barady. Olardy tolyq toqtatu äzırge mümkın emes. Bıraq özgerıstı der kezınde ölşep, su resurstaryna äserın boljap, oǧan beiımdeluge bolady. Al būl üşın Qazaqstanǧa tūraqty monitoringpen qatar, mūzdyqtardyŋ tılın tüsınetın jaŋa buyn ǧalymdary qajet.
Aiǧanym Mūstapaeva
