ەڭبەك ادامدارىنىڭ بەينەسىن تاسپاعا باسىپ، تاريحتا قالدىرعان 85 جاستاعى فوتوگراف نۇرمانبەت عيزاتۇلى ءوز ەستەلىك، تاجريبەسىمەن بولىسەدى.
بۇگىن – ەڭبەك ادامى كۇنى. كۇن سايىن ەلدىڭ تىرشىلىگىن العا سۇيرەپ، ماڭداي تەرىمەن ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن تالاي جاننىڭ ەڭبەگى كوپ جاعدايدا كوزگە كورىنە بەرمەيدى. ءبىرى جەر قويناۋىندا، ءبىرى ەگىس دالاسىندا، ەندى ءبىرى قۇرىلىس باسىندا ءجۇرىپ، قوعامنىڭ قالىپتى تىنىسىن قامتاماسىز ەتەدى. ال وسىنداي ەلەۋسىز كورىنەتىن ەڭبەكتى تاسپاعا ءتۇسىرىپ، ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرعان جانداردىڭ ەڭبەگى بولەك. قىرىق جىلعا جۋىق شىعارماشىلىق جولىندا ەڭبەك ادامدارىنىڭ بەينەسىن فوتوعا تۇسىرگەن ارداگەر فوتوگراف نۇرمانبەت قيزاتۇلى ءۇشىن ءار كادر – ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءداۋىردىڭ دەرەگى.
ەڭبەك ادامى كۇنىنە وراي فوتوگرافپەن ونىڭ ەستەلىكتەرى، ۇمىتىلماس كادرلارى جانە فوتوونەردىڭ تاريحي جادىداعى ءرولى جايلى اڭگىمەلەستىك.
– ءسىز ەڭبەك ادامدارىنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىن كوپ جىل بويى فوتوعا ءتۇسىردىڭىز. فوتوگراف رەتىندە قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ بويىنان ەڭ الدىمەن نەنى بايقايسىز؟
– ءبىز كەيىپكەردى ءوز بەتىمىزشە توسىننان بارىپ تۇسىرە سالمايمىز. ادەتتە، ول ەڭبەك ەتەتىن ۇلكەن ۇيىمنىڭ باسشىلارى ارقىلى تانىسىپ، كەيىپكەردىڭ اتقارىپ جۇرگەن جۇمىسى، جەتىستىكتەرى تۋرالى ازدى-كوپتى مالىمەت الىپ، سوعان قاراي ءتۇسىرىلىمنىڭ باعىتىن بەلگىلەيمىز. ياعني، بەلگىلى ءبىر رەجيسسۋرالىق ارەكەتتەر جاساپ، كومپوزيتسياسىن كەلتىرۋگە تىرىسامىز.
بىراق مەن كورگەن نارسەنى سول كۇيىندە كوشىرىپ قانا قويمايمىن. كەيىپكەردىڭ بولمىسىن، ەڭبەگىن سۋرەت ارقىلى اشۋعا تىرىسامىن. كەيدە وسىنداي ساتتەر ۇزاققا سوزىلىپ كەتسە، كەيىپكەر دە «سۋرەتكە ەمەس، كينوعا ءتۇسىرىپ جاتقاندايسىز عوي» دەپ ازىلدەپ، «وسى دا جەتەر» دەپ ىڭعايسىزداناتىن كەزدەر بولادى.
بۇل، مەنىڭشە، ونىڭ سۋرەتكە ءتۇسۋدى ۇناتپاعانىنان ەمەس. ءوزىنىڭ ىستەپ تۇرعان جۇمىسىنىڭ از ۋاقىتقا بولسا دا توقتاپ قالعانىنا قىنجىلادى. ويتكەنى ەڭبەك ادامى ءۇشىن جۇمىسىنان ءبولىنۋ وڭاي ەمەس.
سوندىقتان فوتوگراف ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – كەيىپكەردىڭ تابيعي قالپىن بۇزباي، ونىڭ ەڭبەگىن بارىنشا شىنايى جەتكىزۋ. ادامنىڭ سىرتقى بەينەسىن عانا ەمەس، ونىڭ ەڭبەگىنە دەگەن كوزقاراسىن، سول ورتاداعى بولمىسىن دا ءبىر كادر ارقىلى كورسەتە ءبىلۋ كەرەك.
– ءسىزدىڭ ارحيۆىڭىزدە ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتكەن ادامداردىڭ كوپتەگەن فوتوسى بار. ەسىڭىزدە ەرەكشە قالعان ەڭبەك ادامى نەمەسە ءتۇسىرىلىم وقيعاسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– 1970 جىلدارى اۋداندىق گازەتتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە شوپاندار قىستاۋىنا بارىپ، ولاردىڭ ءبىر كۇندىك تۇرمىس-تىرشىلىگىن كورسەتۋ ماقساتىندا ماتەريال دايىندادىم.
ەرتەڭگىسىن قورادان شىعىپ، ورىسكە شاشىراپ جاتقان وتاردىڭ شەتىندە جايىلىپ جۇرگەن قويلاردى كوردىم. سول كەزدە شوپان ءيتىن شاقىرىپ، «اقتوس! اقتوس! ايتاق!» دەپ، ءيتىنىڭ باعىت-باعدارىن نۇسقاپ، قامشىسىن سىلتەگەن ءساتىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، گازەتكە جاريالادىم.
گازەتتىڭ سول ءنومىرى سول كەزدەگى باقىلاۋشى كوميتەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىنا تيگەندە، سۋرەتتى كورىپ، ۇلكەن شۋ شىقتى. «كەڭەستىك سوتسياليستىك قوعامنىڭ يدەولوگياسىنا جات ەلەمەنتتەردى ەنگىزىپ وتىرعان، نە دەگەن كورگەنسىزدىك!» دەگەن سىن ايتىلدى. ءتىپتى وسى سۋرەت ءۇشىن مەنى سوتتاۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولعان.
ابىروي بولعاندا، كوڭىلى ءتۇزۋ، جاعدايدى تۇسىنگەن ءبىر ادام اراعا ءتۇسىپ، مەنىڭ جازادان امان قالۋىما سەبەپ بولدى.
سول كەزدەگى قوعامدا يدەولوگياعا دەگەن كوزقاراس وسىنداي دەڭگەيدە ەدى. ال مەن ءۇشىن بۇل وقيعا قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ شىنايى بەينەسىن كورسەتۋ كەيدە قانداي تاۋەكەلگە الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتكەن ەرەكشە جاعداي بولىپ قالدى.
– كەيىپكەردى سۋرەتكە تۇسىرگەندە ونىڭ ەڭبەگىن ءبىر عانا كادر ارقىلى كورسەتۋ قانشالىقتى قيىن؟ ەڭبەك ادامىنىڭ شىنايى بولمىسىن اشۋ ءۇشىن قانداي ءساتتى ىزدەيتىن ەدىڭىز؟
– كەيىپكەردىڭ ەڭبەگىن، جۇمىسىن، سىرتقى سيپاتىن كورسەتۋ تۇرعىسىنان قاراعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. مۇندا كەيىپكەردىڭ ءوزى عانا ەمەس، ونى قورشاعان ورتا دا ماڭىزدى. كەيدە كونتراست جاساۋ ءۇشىن قوسىمشا دەتالدار مەن جاناما كورىنىستەردى پايدالانۋعا بولادى.
كادردىڭ ساپالى شىعۋىنا وسىنداي ۇساق كورىنىستەردىڭ دە ماڭىزى زور. ماسەلەن، كەيىپكەردىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ءبىر بولشەگىن، قولىنداعى قۇرالىن نەمەسە اينالاسىنداعى ورتانى فون رەتىندە الىپ، ونى كەيىپكەرمەن بايلانىستىرا كورسەتۋگە بولادى. سوندا ادامنىڭ كاسىبى مەن بولمىسى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ، كەيىپكەردى تەرەڭىرەك اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەنىڭشە، فوتوگرافتىڭ مىندەتى – ادامدى جاي عانا سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ەمەس. ءبىر كادردىڭ ىشىندە ونىڭ بولمىسىن، ەڭبەگىن جانە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاسىن قاتار جەتكىزە ءبىلۋ. سوندا سۋرەتتە ەڭبەك ادامىنىڭ سىرتقى بەينەسى عانا ەمەس، ونىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگى مەن كاسىبىنىڭ ءمانى دە كورىنەدى. ويتكەنى، ءبىر كادر – ءبىر ءداۋىردىڭ دەرەگى.
– ءسىز تۇسىرگەن فوتولاردىڭ اراسىندا ماڭداي تەرىمەن ەلگە قىزمەت ەتكەن جۇمىسشىلار، ديقاندار، قۇرىلىسشىلار، مالشىلار سەكىلدى ماماندار بار. سول ادامداردىڭ قانداي قاسيەتى سىزگە ەرەكشە اسەر ەتتى؟
– 40 جىلداي ەڭبەك جولىمدا جەر استىنا ءتۇسىپ، شاحتەرلەردى تۇسىرگەننەن باسقا، جەر مەن كوكتىڭ اراسىنداعى تالاي ەڭبەك ادامىن قامتىعان سياقتىمىن. ءارتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتەتىن ادامدارمەن كەزدەسىپ، ولاردىڭ تىرشىلىگىن، كۇندەلىكتى ەڭبەگىن كوزبەن كوردىم.
سۋرەتكە تۇسىرگەن ادامداردىڭ كوبىسى ءوز ىسىنە ءسۇيسىنىپ، ەڭبەگىنەن ءلاززات الاتىن جاندار ەدى. ولار مەنى جاقىن تارتىپ، ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، كەيىن دە ارالاسىپ تۇرۋعا نيەت تانىتاتىن. بۇل، ءبىر جاعىنان، ولاردىڭ دا، مەنىڭ دە ماماندىق تاڭداۋدا جاڭىلماعانىمىزدى كورسەتەدى دەپ ويلايمىن.
ادامنىڭ ءوز ەڭبەگىن سۋرەتتەن كورىپ، وعان قۋانىپ، فوتوگرافقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋى – مەن ءۇشىن ۇلكەن ماراپات. ويتكەنى بۇل ولاردىڭ ەڭبەگىن دۇرىس كورسەتە العانىمدى بىلدىرەدى. ال ءوز كەزەگىندە، مەنىڭ دە وسى ماماندىقتى تاڭداپ، قاتەلەسپەگەنىمدى سەزىندىرەدى.
– ۋاقىت وتە كەلە كوپتەگەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ ەسىمى ۇمىتىلۋى مۇمكىن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، فوتوسۋرەت ولاردىڭ ەڭبەگىن تاريحتا ساقتاپ قالۋدا قانداي ءرول اتقارادى؟
– ءيا، زىرىلداعان ۋاقىتتىڭ ءوزى وتكەن كۇندەر وقيعالارىن ۇمىتتىرۋ ءۇشىن اراعا كىرگەن ۇرى سياقتى. ايتسە دە، سول ارەكەتكە قارسى تۇراتىن دۇنيەنىڭ ءبىرى – وسى سۋرەت.
سۋرەت – تاريحي وقيعالار مەن سول كەزەڭنىڭ جادىگەرلەرىن عاسىردان عاسىرعا جەتكىزەتىن قۇرال عانا ەمەس، وتكەن تاريحىمىزدان ساقتالعان سالت-سانانىڭ جاسامپاز جاڭعىرىعى، دەرەكتى دايەگى دەۋگە بولادى.
فوتوونەردىڭ بۇلاق كوزىن اشىپ، ونىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە، كەلەشەك كەلبەتىن قالىپتاستىرىپ، تاريحتا قالدىرۋعا دا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار بار. سونىڭ ءبىرى – «فوتوونەر» بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اسىلحان ءابدىرايىمۇلى. ول بىرنەشە فوتوداستاننىڭ جارىق كورۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ، قوعامىمىزدىڭ بولمىسى مەن بەينەسىن تاريح بەتىندە قالدىرۋعا ۇلەس قوستى.
قوعامدىق بولمىسىمىز بەن زامان بەينەسىنىڭ تاريحتا ساقتالۋىندا سۋرەتتىڭ ءرولى وسىنداي. ءبىر عانا كادر كەيدە تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ءۇنىن، تىنىسىن، ادامىن جانە ونىڭ ءومىرىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزە الادى.
فوتو: photooner.kz
– بىرنەشە ونجىلدىقتى قامتيتىن شىعارماشىلىق جولىڭىزعا كوز جۇگىرتكەندە، ءوزىڭىز ءۇشىن ەڭ قىمبات بولعان كادرلار مەن كاسىبي جولىڭىزداعى ەستە قالعان ساتتەردى ايتىپ بەرىڭىزشى؟
– جاسامپاز يدەيالارىمەن حالقىنا قىمبات مۇرا قالدىرعان، تاۋ تۇلعالى قازاقتىڭ ءبىرتۋار اسىل پەرزەنتى دىنمۇحامەد قوناەۆتى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا، ۇيىنەن كوپ ۇزاي الماي، قاتاڭ تارتىپپەن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن كەزىندە سۋرەتكە تۇسىرۋگە بارعان ەدىم.
ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. اشىلعان ەسىكتىڭ ار جاعىندا، بوساعادا ادامنىڭ بويىنداي اعاش بۇتالارى تۇر. سول بۇتالاردىڭ اراسىنان جىلتىلداعان كوك-جاسىل الاۋ كورىنەدى. ال سول الاۋدىڭ اراسىنان قىزىل جىبەك حالات كيگەن ديماش اعا بىزگە كۇلىمسىرەگەن كۇيى قاراپ تۇر.
وتقا ورانعانداي بولعان الگى كورىنىس ءاپ-ساتتە كوزدەن عايىپ بولىپ، ءبارى قايتادان ءوزىنىڭ بۇرىنعى قالپىنا ءتۇستى. بىراق مەن كورگەن سول ءبىر ءسات جادىمدا ماڭگى ساقتالىپ قالدى.
مەن مۇنداي سيقىرلى ءساتتى ومىرىمدە بۇدان كەيىن كورگەن جوقپىن. كەيدە فوتوگراف ءۇشىن ەڭ قىمبات كادردى الدىن الا جوسپارلاۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءبىر ساتتە وزدىگىنەن پايدا بولادى. سەنىڭ مىندەتىڭ – سول ءساتتى بايقاپ، جوعالتىپ الماي، كادرعا ءتۇسىرىپ ۇلگەرۋ.
– بۇگىنگى جاس فوتوگرافتارعا جانە جالپى جاستارعا ەڭبەك ادامىنا قاراۋ، ونىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ تۋرالى قانداي وي ايتار ەدىڭىز؟
– اللا جاراتقان ادامزاتتىڭ پاراساتىن، بۇگىنگى كۇننىڭ بولمىسىن الداعى كەلەر داۋىرگە امان جەتكىزۋ اماناتىن ارقالاعان سۋرەتشىلەر قاۋىمىنىڭ جۇگى اۋىر. سوندىقتان سۋرەت ءتۇسىرۋدى جاي عانا اۋەستىككە اينالدىرماي، وعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ءجون.
جاستار التىن ىزدەپ، تاۋ قوپارىپ، تاس جارعان كەنشىدەي قاجىماي، قايرات تانىتىپ، ۇزدىكسىز ىزدەنۋى كەرەك. فوتوگرافيادا دا دايىن دۇنيەگە توقمەيىلسىمەي، ۇنەمى جاڭا قىر ىزدەگەن دۇرىس.
ەڭ باستىسى – تۇسىرگەن ءار سۋرەتىڭە ءوزىڭ قاتال سىنشى بولا ءبىلۋ. ءوز جۇمىسىڭا سىرت كوزبەن قاراپ، كەمشىلىگىڭدى مويىنداپ، ونى تۇزەتۋگە ۇمتىلساڭ، ناتيجە دە جامان بولمايدى. فوتوگراف ءۇشىن ىزدەنىس پەن تالاپ ەشقاشان توقتاماۋى كەرەك. ويتكەنى ەڭبەك ادامىن ءتۇسىرىپ تاريحتا قالدىراتىن فوتوگرافتىڭ ءوزى دە ءبىر ەڭبەك ادامى.
– سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت!
دانا نۇرمۇحانبەت
“ادىرنا” ۇلتتىق پورتالى
