كوللاج جي كومەگىمەن جاسالدى
ءبىزدىڭ ەلدە تابىس تاۋىپ، باسپانالى بولعىسى كەلەتىندەر قاتارى كوپ. بىراق جولىن تاپپاي، مەملەكەتتىك باعدارلاما تالابىنا ساي كەلمەي، تابىسىن راستاي الماي كوبىسى اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ ءجۇر. جاقىن ۋاقىتتا باسپانا ماسەلەسىنە ءجىتى نازار اۋدارىلماسا، ءتۇبى قوردالانىپ قالاتىن ءتۇرى بار.
ۇكىمەت دەرەككوزدەرىنە زەر سالساق، قازاقستاندا 2023 جىلى 17,8 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. 2024 جىلى 19,1 ملن شارشى مەتر باسپانا سالىندى. 2025 جىلى 20,1 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلىپ، ەل تاريحىنداعى جاڭا رەكوردتىق مەجە تىركەلدى. ال بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 18,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بەرۋ جوسپارلانىپ تۇر. دەمەك، رەسمي دەرەكتەرگە يلانساق ءبارى دۇرىس سەكىلدى. ايتكەنمەن، بۇعان اسا توقمەيىلسۋگە بولمايدى.
يپوتەكا قولجەتىمسىز بولىپ بارادى
ەلدەگى جالعىز جەڭىلدەتىلگەن، مەملەكەتتىك باعدارلامامەن ءۇي بەرەتىن باسپانا ينستيتۋتى بار. جۋىقتا «وتباسى بانك» 2026 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىنان باستاپ جاڭادان بەرىلەتىن ارالىق قارىزدار بويىنشا 8,5% كولەمىندەگى بىرىڭعاي جىلدىق مولشەرلەمەنى ەنگىزدى. بۇعان دەيىن بۇل مولشەرلەمە 6 پايىزدان 8,5 پايىزعا دەيىن وزگەرىپ تۇراتىن. ەندى بۇل قۇرىلىم دا تالاپتارىن قاتايتۋعا كوشتى. بۇرىنعىداي زەينەتاقى قورىنان شەكتى مولشەرگە جەتكەندە، بەلگىلى ءبىر بولىگىن ءۇي الۋعا بولاتىن مۇمكىندىك تە قيىنداي ءتۇستى. ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر 23-25 پايىزدان تومەن يپوتەكا راسىمدەمەيتىنى انىق. سەبەبى بانك ارقاشان، تۇتىنۋشىنى ەمەس، ءوزىن ويلايتىنى ايقىن.
ۇزاق جىلدار بويى پاتەر الا الماي، ءۇي الۋعا جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان ادامدار دا جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى – كوپبالالى انا، «التىن القا» يەگەرى الما اناربەك. ول كەزەگى كەلىپ ءۇي الۋعا بارعان، الايدا بانكتىڭ تالابىنان وتە الماي، تاۋى شاعىلىپ قايتقان كورىنەدى.
– بىردە «وتباسى بانكتەن» مەنەدجەر حابارلاسىپ، ءۇي الۋعا كەزەگىم كەلگەندىگىن حابارلادى. قۋانىپ، بانككە باردىم. تۇركىستاننان 3 بولمەلى پاتەر 17 ملن تەڭگەگە شىعىپ تۇرعاندىعىن ايتتى. بىراق سانامالاي كەلە تابىسىم جەتپەيتىندىگىن ايتتى. 2 اپتانىڭ ىشىندە گارانت، ياعني كەپىل بولاتىن ادام تابۋىم كەرەك ەكەن. تۋىستارىم، دوستارىمدى ءبارىن اپاردىم، بىراق تالاپتارىنا ساي كەلمەدى. كىم ءسىزدىڭ 10-15 جىلدىق يپوتەكادا ۇيىڭىزگە كەپلى بولسىن، باس تارتقاندار كوپ بولدى. اقىرى تابىستى راستاي الماي، كەلىپ تۇرعان باقتى قولدان جىبەرىپ الدىق. اتتەڭ! 10 جىل كەزەكتە تۇرىپ، ازەر جەتىپ ەدىك. كۇيەۋىم وڭتۇستىك كورەياعا جۇمىسقا اتتاندى. ويتكەنى قالايدا 7 بالانى باعىپ-قاعۋ كەرەك. ۇلدىڭ الدى مەكتەپ ءبىتىرىپ قالدى. ونىڭ بارىنە ءۇي-جاي، جاعداي قاجاەت قوي. بىزدە ۇنەمى ءبىر نارسەنى قىمباتتاتار كەزدە اقش، ەۋروپامەن سالىستىرادى. ال رەسەيدە «انا كاپيتالى» دەگەن وتباسىن قولداۋ باعدارلامالارى بار. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ، مىنە، سونداي يگىلىكتى جاقتارىن الىپ، بىزدە دە باسپانا بولۋدىڭ ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرىن قاراستىرىپ، تابىستى راستاۋ، قۇجاتتىق-بروكراتيالىق كەدەرگىلەردى الىپ تاستاسا ەكەن، - دەيدى «التىن القا» يەگەرى.
راسىندا دا، كوپتەگەن ازامات ءوزىنىڭ تابىسىن راستاۋعا كەلگەندە ءتۇرلى كەدەرگىگە تاپ بولاتىنى جاسىرىن ەمەس-ءتى. مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسىپ، بەلگىلى ءبىر ساناتقا كىرىپ، ءوزىنىڭ رەسمي ستاتۋسىن دالەلدەۋى قاجەت. بۇل ارادا دا وزىندىك كەدەرگىلەر بايقالادى.
ء«ۇي الامىز دەپ ءومىردىڭ بىرازىن سارپ ەتەتىن ءتۇرىمىز بار»
ال كرەديتتىڭ تاريحناماسىنا نۇقسان كەلگەن، ەسەپ-شوتى بۇعاتتالعاندارعا ءۇي الۋى ءتىپتى بۇلدىراعان ساعىمداي كورىنەدى.
قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەگىنشە، قازاقستاندا يپوتەكاعا ءوتىنىم بەرگەن ءاربىر 100 ادامنىڭ شامامەن 76-سى نەمەسە وتىنىمدەردىڭ 76%-ى بانكتەن باس تارتۋ جاۋابىن الادى. ال تابىستى رەسمي تۇردە راستاي الماۋ جانە تولەم قابىلەتىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى – وسى باس تارتۋلاردىڭ ەڭ باستى سەبەبى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە يپوتەكالىق وتىنىمدەردىڭ تەك 24%-ى عانا ماقۇلدانادى. ياعني مۇنداي تسيفرلاردىڭ ارتىندا قانشاما باسپاناعا مۇقتاج وتباسىلاردىڭ تاعدىرى تۇر دەگەن ءسوز. بۇل – الاڭداتارلىق احۋال!
قازىر ەلدەگى 3/1 ادام يپوتەكالىق بروكەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنە باستاعان. ويتكەنى باسقا امال جوق.
ەلوردا تۇرعىنى باعجان ارمانبەكقىزى، ءۇي الۋدىڭ ماشاقاتىن تارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، كۇيەۋىنىڭ تابىسى جاقسى بولعانمەن، باياعى قارىزدارىنىڭ تولىق وتەلمەۋىنە بايلانىستى ەسەپ-شوتى بۇعاتتالىپ، نەسيە تاريحناماسى ءبۇلىنىپتى. ايتكەنمەن، ءۇي الۋدىڭ ءتۇرلى جولىن ىزدەپ، بروكەرلىك كومپانيالارعا جۇگىنىپ كورىپتى.
– كۇيەۋىم ەكەۋمىز ءۇي 2-3 بولمەلى ءۇي الۋدى ارمانداپ، جولىن ىزدەپ كەلەمىز. جولداسىمنىڭ تابىسى 400 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسى. ول ەكى جۇمىستا ىستەيدى. ال مەن 2 بالامەن دەكرەتتەمىن. ونىڭ باياعىدا تۇمىستىق قاجەتتىلىكتەرگە العان «التىن بانكتەگى» 2,8 ملن تەڭگەلىك قارىز بار. سونى اي سايىن وتەي الماي، ۇستىندەگى پايىزدىق مولشەرلەمەسىنىڭ ءوزى 600 مىڭعا جەتكەن. وعان ايسايىنعى تولەمدى قوسىڭىز. ۇيدەن ءۇمىتتى ۇزبەي نەدە بولسا، بروكەرلىك كومپانيالارعا جۇگىندىك. ولار ەسەپتەي كەلە، 57 شارشى مەتر، 34 ملن تەڭگەگە، استانا شەتىنەن، 15 جىلعا اي سايىنعى يپوتەكالىق تولەمى 430 مىڭ تەڭگەمەن ءۇي الۋعا بولاتىنىن ەسەپتەپ بەردى. سول ءۇيدى الۋ ءۇشىن، العاشقى جارناسىنا 6 ملن تەڭگە قۇيۋ كەرەك ەكەن. تۇرعىن ءۇي جىل سوڭىندا بەرىلەتىنىن، وعان دەيىن يپوتەكاسىن تولەپ تۇرۋ كەرەكتىگىن دە كەسىپ ايتتى. جاعامىزدى ۇستاپ، ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن مۇنشالىقتى قىمبات يپوتانى كورىپ، ۋايىمداپ كەتتىك. ال باعا دەگەن كۇندە ءوسىپ جاتىر. سوندا جاس وتباسىلار قالاي كۇن كورمەك، قالاي باسپانالى بولماق؟ تاڭعالاسىز! مەملەكەت جاس وتباسىلاردى، كوپبالالى انالاردى ءۇي-جايمەن قامتۋدىڭ جەڭىلدىكتەرىن، ءۇي الۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرسا دەگەن تىلەگىمىز بار. ءتىپتى ول ءۇيدى العاندا دا، تەگىن بەرمەيتىنى انىق قوي. وسى ءۇي الامىز دەپ ءومىردىڭ ءبىرازىن سارپ ەتەتىن ءتۇرىمىز بار، – دەيدى ەلوردا تۇرعىنى.
قىتايدان كوشىپ كەلىپ، الماتىداعى جوو بىرىندە وقىتۋشى بولىپ ىستەيتىن، PhD دوكتور كۇنايىم ساپارعاليقىزى ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەنىمەن ءبولىستى. ەكى جاقتىڭ باساپانا ماسەلەسىن سالىستىرىپ ايتىپ بەرگەن بولاتىن.
– بىزدەر قىتايدان كوشىپ كەلدىك. جولداسىم، ۇلىم ۇشەۋمىز الماتىعا ايالدادىق. وعان دەيىن پەكيندە ۋنۆەرسيتەتتە ماگيسترلىك دارەجەممەن وقىتۋشى بولىپ ىستەدىم. ول جاقتى ءبىلىمدى، بىلىكتى كادر بولساڭىز جول اشىق، ساباق ۇستەمەسى دە كوپ ەمەس. اپتاسىنا 2-3 مارتە بارىپ، ءدارىس بەرىپ، ءوز ىسىڭىزگە تىڭعىلىقتى بولساڭىز بولدى. جالاقىسى دا ءتاۋىر بولاتىن. 6 ايدان باستاپ 1-2 جىل ىشىندە ءۇي بەرەدى. ول جاقتا ۇستاز، دارىگەر دەگەن سياقتى ماماندىقتاردىڭ قادىرى جوعارى. ءسويتىپ، باساپانا الۋ مۇمكىندىگى زور. قانشا دەگەنمەن، اتاجۇرتقا قايتۋدى قۇپ كورىپ كارانتين الدىندا 2019 جىلى قازاقستانعا كەلدىك. قازاقشا تۇنىق سويلەگەنمەن، بارلىق جەر ورىسشا ءىس-قاعازدار جۇرەدى ەكەن. ايتەۋىر، سول باياعى كاسىبىممەن جۇمىسقا تۇردىم. ۋنيۆەرسيتەتتكە ساباق بەردىم. الايدا 2-3 ەسە ارتىق ىستەيسىز، جالاقى كۇنكورىسكە جەتپەيدى. دوكتورانتۋرا تۇسسەڭى،ز ايلىعىڭىزدىڭ 0,5 جۇكتەمەگە ءتۇسىرىپ تاستايدى ەكەن. ال بۇدان كەيىن قالاي باسپانالى بولماقسىز؟! كۇيەۋىم كاسىپپەن شۇعىلدانىپ جاتىر. بالام قازاق ورتاسىندا ءوسسىن دەپ بالاباقشاعا بەرسەم، ورىسشا سويلەپ كەتتى عوي. ەندىگى ماقسات شۆەتسياعا كوشىپ، ءۇي الۋ بولىپ تۇر. ءوزىم اعىلشىن ءتىلى مامانىمىن. سول سەبەپتى دە، ءۇي-كۇيىمىز بولماعاندىقتان جايلى قونىس ىزدەپ، ەۋروپاعا جول تارتپاقپىز. بىراق قايدا جۇرسەك تە، ءوز دىڭگەگىمىزدەن اجىراماۋعا تىرىسامىز. بايقاعانىم مۇندا جان-جاقتان قالاعا كەلگەن ەكى ادامنىڭ بىرىندە ءۇي جوق. جۇمىسقا تۇرسا دا، ءۇي الا-الماي، بالا-شاعاسىمەن 10 جىلداپ پاتەر ساعالاپ جۇرگەندەردى كورىپ، جۇرەگىڭ اۋىرادى. ەگەر جايلى قونىس بولسا، جاعداي جاسالسا، ەشكىم سىرتقا اعىلماس ەدى عوي، - دەيدى كۇنايىم ساپارعاليقىزى.
1 ميلليونعا جۋىق ادام ۇيگە مۇقتاج
كەيىنگى جىلدارى حالىق سانى ەداۋىر ارتتى. بىراق، الەمەتتىك ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن بىرىزدىلىككە تۇسپەي كەلەدى.
وناركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، قازاقستاندا 982 705 ادام باسپاناعا مۇقتاج. سونىڭ 600 مىڭعا جۋىعى الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتارعا جاتادى. كەزەكتەگىلەردىڭ 310 878-ءى (شامامەن 30%-ى) باسپانا الۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە قۇقىلى. ولاردىڭ قاتارىنا ارداگەرلەر، كوپبالالى وتباسىلار، تولىق ەمەس وتباسىلار كىرەدى. قازاقستاندا باسپانالى بولۋدىڭ 3 نەگىزگى باعىتى بار. دالىرەك ايتقاندا، مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى، «وتباسى بانك» بويىنشا، ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كوممەرتسيالىق يپوتەكالارى قاراستىرىلعان. ايتكەنمەن، بۇل شامامەن 1 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە قاۋقارسىز ەكەنى بايقالادى.
META University بيزنەس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ماقسات حالىقتىڭ پايىمداۋىنشا، باسپانا باعاسىنىڭ شارىقتاپ كەتۋىنە بىرنەشە فاكتور بار.
– ءبىزدىڭ كوزقاراس بويىنشا ەلدە باسپاناعا ءزارۋ ازاماتتاردىڭ كولەمى 2 ميلليوننان اسادى. قۇرىلىپ جاتقان وتباسىلار، 2000 جىلداردا بولعان بەبي-بۋم بار. مىنە، سولار تەز ءوسىپ-جەتىلۋدە. ولار دا قازىر شاڭىراق كوتەرىپ، باسپانا ىزدەۋدە. وسىنىڭ ءبارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءالى دە 20 جىل كۇتۋىمىز كەرەك. وسىعان قاراپ، بۇل سالادا دا وتە ۇلكەن رەفورما بولۋى كەرەك دەپ سانايمىز. سول ءۇشىن ءوندىرىس قۋاتىمىزدى ارتتىرماساق، ماسەلە شەشىلمەيدى. الماتى، استانا، شىمكەنتتە ۋربانيزاتسيا وتە جوعارى. مەگاپوليستەرگە كوشىپ كەلگىسى كەلەتىندەر كوپ. اتالعان الىپ شاھارلاردا باعالار وسە بەرەتىنى سوندىقتان. ەگەر 70 پايىز ءوزىمىز وتاندىق ونىمدەرمەن قۇرىلىستى قامتاماسىز ەتە الساق، كەرەمەت بولار ەدى. بۇل، ءسوز جوق، ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ جاندانۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. قوسىمشا شاعىن كاسىپورىندار كوبەيەدى، جۇمىسپەن قامتۋ كۇشەيەدى. سوندا عانا وزىمىزدە ساپالى شىققان ونىمدەرمەن سالىنعان، ارزانىراق پاتەرلەرگە قول جەتكىزەمىز، – دەيدى ساراپشى.
قۇجاتسىز ۇيلەر قيناپ تۇر
قۇرىلىس كومپانيالارى قۇجاتىن تۇگەندەمەستەن ءۇي سالۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ال مۇنىڭ سوڭى حالىققا اۋىر بولىپ جاتىر. ءتىپتى 5-6 جىل بويى رەسمي تىركەۋدە جوق تۇرعىن ۇيلەر بار. ياعني اكىمدىكتىڭ بالانسىنا وتپەگەن سوڭ، ءتۇرلى كەدەرگى تۋىندايتىنى انىق. حالىق اراسىندا «ددۋ» دەپ اتالىپ كەتكەن ۇيلەردىڭ جارناماسى قاپتاپ تۇر. بىراق قۇجاتى تۇگەل ۇيلەرگە قاراعاندا ارزانىراق ەكەنى تاعى بار. قازاقتا «ارزاننىڭ پۇلى تاتىمايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. قۇجاتى تولىق راسىمدەلىپ، رەسمي تۇردە تىركەلگەن سوڭ، تۇرعىندار ەمحاناعا، بالاباقشا، مەكتەپكە تىركەلە الماي دال بوپ جۇرگەن جاعداياتتار ءجيى كەزدەسەدى. قۇجاتى جوق ۇيلەر كوشىن استانا باستاپ تۇر.
بەلگىلى قارجىگەر ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا، ءۇيدى سالماس بۇرىن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى شەشىپ، قۇجاتىن رەتتەپ العان ءجون.
– مەملەكەت ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا كومپانيالاردىڭ قۇرىلۋىنا، باسەكەنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساسا ەكەن. ەكىنشىدەن، قۇرىلىس كومپانيالارىنا و باستا تۇرعىن ءۇي سالۋ ماقساتىن ايقىنداپ، جەردى قۇجات تۇرعىسىنان لايىقتاپ بەرگەن دۇرىس. ايتپەسە اكىمشىلىك-قۇجاتتىق ماسەلەگە قۇرىلىس كومپانيالارى اقشا تولەگەن سوڭ، ءۇي ساتاتىن كەزدە قىمبات باعا قويادى. ۇشىنشىدەن، شۇڭقىر قازۋدان باستاپ ءۇي ەكسپلۋاتاتسياعا بەرىلگەنشە تاعى دا بيۋروكراتيالىق كەدەرگىگە ۇشىرايدى. مەملەكەتتىك ورگاندارعا بارىپ دالەلدەپ، قۇجات كەدەرگىلەرىن شەشىپ جۇرگەندە، ءۇيدى ۋاقىتىندا تۇرعىندارعا تاپسىرىپ ۇلگەرمەيدى. ال ول 6 ايعا سوزىلسا، قانشاما جۇمىسشىنى ەڭبەكاقىمەن، تاماقپەن قامتاماسىز ەتىپ، ۋاقىتتان ۇتىلىپ، شىعىنعا باتادى. مۇنىڭ ءبارى جينالىپ كەلەدى دە، ءۇي قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا اسەر ەتەدى. سول ءۇشىن دە وسىنداي بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ءتۇپ تامىرىمەن جويۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن، – دەپ بايىپتايدى قارجىگەر.
نارىق نەلىكتەن تەك بيزنەسكە جۇمىس ىستەيدى؟
قوعامدا «تۇرعىن ءۇي نارىعى بيزنەسكە جۇمىس ىستەپ تۇر»، «باسپانا الۋ قيىندادى»، «نەگە ءۇيدى قولجەتىمدى ەتپەيدى» دەگەن سان-سالالى ساۋالدار قاپتادى. الەۋمەتتىك جەلىنى اشساڭ دا، تەلەديداردىڭ باسساڭ دا، گازەت-جۋرنالدى وقىساڭ دا ءۇي الا-الماي جۇرگەن ءبىر ادام. دەمەك، ءبىزدىڭ ەلدە باسپانا بۇرىنعىدان دا كۇرمەۋلى ماسەلەگە اينالدى دەگەن ءسوز.
ەۋرازيالىق فرانچايزينگ قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى، بىلىكتى ەكونوميست بەكنۇر قيسىقوۆ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىندى. ول كوپتەپ پاتەر الىپ، ونى قىمباتقا ساتىپ جاتقانداردىڭ جولىن كەسۋ كەرەك دەپ سانايدى. سونداي-اق باسانا، يپوتەكا سۋبسيديامەن بەرىلسە، تۇيىتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقايتىنىنا سەنەدى.
– يپوتەكانى قىمباتتاتۋعا بولمايدى. تىپتەن كەڭەس داۋىرىندە دە ءۇي حالىققا وتە قولجەتىمدى بولدى عوي. ول كەزدە پايىزسىز بەرەتىن. ماقتاپ وتىرعانىم ەمەس، شىنتۋايتىندا سولاي بولعان. يپوتەكا – الەۋمەتتىك كرەديت. ءبىر ادام ونشاقتى پاتەر ۇستاۋعا بولمايدى دەپ ويلايمىز. بۇل نارىق زاڭىنا قايشى كەلسە دە، ازىرگە وسى ەرەجەنى ەنگىزۋ كەرەك بوپ تۇر. كەيبىرەۋلەر 20-30 پاتەردىڭ قوجايىنى بولۋى مۇمكىن. ول ۇيلەردى جان-جاقتان كەلگەن، پاتەر ىزدەپ جۇرگەن جاستارعا جالعا بەرەدى. وعان تىيىم سالىنسا دەيمىز. ازىرگە جاستار، جاس وتباسىلار، جالپى حالىقتا ءۇي ماسەلەسى شەشىلگەنشە، ءبىر ادامعا سونشا پاتەر بەرگىزبەيىك. ءارى كەتكەندە 2-3 پاتەر بولسىن، بولدى. ال پودەزبەن، بلوكتاپ ساتىپ الۋ، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تۋدىرىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان ەلگە ءۇي جەتىسپەيدى. مەملەكەت ءۇي قۇرىلىسىن قاداعالاپ، تەك تازا ءارى ساپالى سالىنعان ۇيلەرگە جۇرت قونىستانسا ەكەن. كەيبىر تۇرعىن ۇيلەردە ادامدار تۇرمايدى. ءبارىن بيزنەس ءۇشىن العان. ەگەر ادال بولىنسە، يپوتەكا الەۋمەتتىك باعىت دەپ تانىلسا، پايىزدارى وڭتايلانسا، ەلدەگى باسپانا ماسەلەسى شەشىلەر ەدى. اۋەلى كوپبالالى وتباسىلار وڭتايلانعان، قولجەتىمدى باسپانامەن قامتىلسا ەكەن. باسپاناعا مۇقتاج، ءۇي الا الماي جۇرگەن جاستارعا دا ەڭ كوپ دەگەندە 7-9 % جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامامەن، جەڭىلدەتىلگەن ۇيمەن قامتۋ كەرەك. مەملەكەت ماقساتتى تۇردە يپوتەكانى سۋبسيديامەن بەرسە، عاجايىپتىڭ ەڭ عاجابى. جالپى، باسپانا باعىتى رەفورماعا سۇرانىپ تۇر، - دەپ ەسەپتەيدى ەكونوميست.
توقەتەرى، قوعامدا جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جەر-جەردە، حالىققا، قاراماعىنداعىلارعا ءۇي جاي سالىپ بەرگەن اتىمتاي جومارت جاندار كەزدەسەدى. وليمپيادا چەمپيونى بولعان، كەيىن اۋىلشارۋشىلىعى كاسىبىمەن شۇعىلدانىپ، اتا كاسىپپەن اينالىسقان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اعامىز 80 پاتەر بەرىپتى. بەلگىلى مەتسەنات باۋىرجان وسپانوۆ ءوز اۋىلىندا پاتەر ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ، الەۋمەتتىك تۇرعىدان قامسىزداندىرىپ وتىر. ال تۇرسىن الاگوزوۆ 100 ادامعا ءۇي بەرىپ حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەندى.
الەمدە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن؟
دامىعان دەرجاۆالار دا ءۇي بەرۋدىڭ ءتۇرلى كەزەڭىنەن وتكەن. ءسويتىپ بارىپ بۇگىنگى يگىلىكتەرگە جەتكەن. اقش، ەۋروپا ەلدەرىندەگى 2-3 عاسىر بۇرىنعى ۇيلەر بۇگىنگىلەرگە دەيىن مۇرا بولىپ، قۇرىلىسىنىڭ ساپالى ەكەندىگىن بايقاتىپ تۇر. وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە ەڭ اۋەلى حالىقنىڭ ءۇيلى-كۇلى بولۋىنا، جەڭىلدەتىلگەن مۇمكىندىكتەرمەن ءۇي الۋىنا جاعداي جاسالعان. اسىرەسە كوپبالالى وتباسىلار، جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەندەرگە جەڭىلدىكتەر كوپتەپ قاراستىرىلعان.
اشىق دەرەككوزدەرگە نازار اۋدارساق، گەرمانيا سياقتى ەلدەردە مەملەكەت الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرىپ، جالداۋ اقىسى نارىقتاعىدان ەكى ەسە تومەن بولاتىن پاتەرلەر ۇسىنادى. تەك قانا الەۋمەتتىك باسپانا قۇرىلىسىنا بولىنگەن بيۋدجەت 2026 جىلى 4 ملرد ەۋرودان اسىپتى. يسپانيا جانە شۆەيتساريا سياقتى ەلدەر حالقى ازايىپ بارا جاتقان شاعىن نەمەسە تاۋلى ايماقتارعا كوشىپ، بيزنەس اشقىسى كەلەتىن نەمەسە ءۇي ساتىپ العىسى كەلەتىن جاس وتباسىلارعا ارنايى قارجىلىق كومەك بەرەدى. ماسەلەن، شۆەيتسارياعا كوشىپ كەلۋشىلەرگە 25 مىڭ دوللار تولەپ، ءار بالاعا قوسىمشا جاردەماقى بەرەدى.
يتاليا مەن گرەتسيانىڭ كەيبىر قاڭىراپ قالعان اۋىلدارىندا ۇيلەر سيمۆوليكالىق تۇرعىدا «1 ەۋروعا» ساتىلادى. جاڭادان العان يەسى، ءۇيدى بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە تولىقتاي جوندەۋدەن وتكىزۋى ءتيىس. ال يرلانديا ۇكىمەتى اتلانتيكا مۇحيتىنداعى شاعىن، شالعاي ارالدارعا كوشىپ، ەسكى ءۇيدى ساتىپ الىپ جوندەگىسى كەلەتىن وتباسىلارعا 84 مىڭ ەۋروعا دەيىن قايتارىمسىز گرانتتار بولەدى.
سونىمەن قاتار، دۇنيەجۇزىندە كوپبالالى وتباسىلار، جاس وتاۋعا تەگىن ءۇي بەرىپ، باسپانامەن قامتيتىن جومارت مەملەكەتتەر دە بار كورىنەدى. بۇل بويىنشا، جاھاندا اراب امىرلىكتەرى كوش باستاپ تۇر. دامىعان ەلدەردىڭ ىشىندە ءباا سياقتى كەيبىر مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر وزدەرىنىڭ ازاماتتارىنا دالىرەك ايتقاندا، جاس جانە كوپبالالى وتباسىلارعا ءۇيدى تولىعىمەن تەگىن سالىپ بەرەدى نەمەسە قايتارىمسىز قارجى ۇسىنادى.
ءوز حالقىنا قامقورلىق جاساۋدان سكانديناۆيا ەلدەرى نورۆەگيا، شۆەتسيا قالىس قالمايدى. ول جاقتاردا جاس وتباسىلارعا ارنالعان مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر بار. ولار ارزان ءارى ۇزاق مەرزىمدى 25-30 جىلعا نەسيەلەر بەرەدى. كەيبىر جاعدايلاردا كوممۋنالدىق تولەمدەرگە سۋبسيديالار دا قاراستىرىلعان.
ولجاس جولدىباي
