Kollaj Jİ kömegımen jasaldy
Bızdıŋ elde tabys tauyp, baspanaly bolǧysy keletınder qatary köp. Bıraq jolyn tappai, memlekettık baǧdarlama talabyna sai kelmei, tabysyn rastai almai köbısı äure-sarsaŋǧa tüsıp jür. Jaqyn uaqytta baspana mäselesıne jıtı nazar audarylmasa, tübı qordalanyp qalatyn türı bar.
Ükımet derekközderıne zer salsaq, Qazaqstanda 2023 jyly 17,8 mln şarşy metr tūrǧyn üi paidalanuǧa berıldı. 2024 jyly 19,1 mln şarşy metr baspana salyndy. 2025 jyly 20,1 mln şarşy metr tūrǧyn üi ıske qosylyp, el tarihyndaǧy jaŋa rekordtyq meje tırkeldı. Al biyl jyl soŋyna deiın 18,5 mln şarşy metr tūrǧyn üi beru josparlanyp tūr. Demek, resmi derekterge ilansaq bärı dūrys sekıldı. Äitkenmen, būǧan asa toqmeiılsuge bolmaidy.
İPOTEKA QOLJETIMSIZ BOLYP BARADY
Eldegı jalǧyz jeŋıldetılgen, memlekettık baǧdarlamamen üi beretın baspana instituty bar. Juyqta «Otbasy bank» 2026 jyldyŋ 4 mausymynan bastap jaŋadan berıletın aralyq qaryzdar boiynşa 8,5% kölemındegı bıryŋǧai jyldyq mölşerlemenı engızdı. Būǧan deiın būl mölşerleme 6 paiyzdan 8,5 paiyzǧa deiın özgerıp tūratyn. Endı būl qūrylym da talaptaryn qataituǧa köştı. Būrynǧydai zeinetaqy qorynan şektı mölşerge jetkende, belgılı bır bölıgın üi aluǧa bolatyn mümkındık te qiyndai tüstı. Al ekınşı deŋgeilı bankter 23-25 paiyzdan tömen ipoteka räsımdemeitını anyq. Sebebı bank ärqaşan, tūtynuşyny emes, özın oilaityny aiqyn.
Ūzaq jyldar boiy päter ala almai, üi aluǧa jauapty mekemelerdıŋ tabaldyryǧyn tozdyrǧan adamdar da jeterlık. Sonyŋ bırı – köpbalaly ana, «Altyn alqa» iegerı Alma Anarbek. Ol kezegı kelıp üi aluǧa barǧan, alaida banktıŋ talabynan öte almai, tauy şaǧylyp qaitqan körınedı.
– Bırde «Otbasy bankten» menedjer habarlasyp, üi aluǧa kezegım kelgendıgın habarlady. Quanyp, bankke bardym. Türkıstannan 3 bölmelı päter 17 mln teŋgege şyǧyp tūrǧandyǧyn aitty. Bıraq sanamalai kele tabysym jetpeitındıgın aitty. 2 aptanyŋ ışınde garant, iaǧni kepıl bolatyn adam tabuym kerek eken. Tuystarym, dostarymdy bärın apardym, bıraq talaptaryna sai kelmedı. Kım sızdıŋ 10-15 jyldyq ipotekada üiıŋızge keplı bolsyn, bas tartqandar köp boldy. Aqyry tabysty rastai almai, kelıp tūrǧan baqty qoldan jıberıp aldyq. Ätteŋ! 10 jyl kezekte tūryp, äzer jetıp edık. Küieuım Oŋtüstık Koreiaǧa jūmysqa attandy. Öitkenı qalaida 7 balany baǧyp-qaǧu kerek. Ūldyŋ aldy mektep bıtırıp qaldy. Onyŋ bärıne üi-jai, jaǧdai qajaet qoi. Bızde ünemı bır närsenı qymbattatar kezde AQŞ, Europamen salystyrady. Al Reseide «Ana kapitaly» degen otbasyn qoldau baǧdarlamalary bar. Örkeniettı elderdıŋ, mıne, sondai igılıktı jaqtaryn alyp, bızde de baspana boludyŋ türlı jeŋıldıkterın qarastyryp, tabysty rastau, qūjattyq-brokratiialyq kedergılerdı alyp tastasa eken, - deidı «Altyn alqa» iegerı.
Rasynda da, köptegen azamat özınıŋ tabysyn rastauǧa kelgende türlı kedergıge tap bolatyny jasyryn emes-tı. Memlekettık baǧdarlamaǧa qatysyp, belgılı bır sanatqa kırıp, özınıŋ resmi statusyn däleldeuı qajet. Būl arada da özındık kedergıler baiqalady.
«ÜI ALAMYZ DEP ÖMIRDIŊ BIRAZYN SARP ETETIN TÜRIMIZ BAR»
Al kredittıŋ tarihnamasyna nūqsan kelgen, esep-şoty būǧattalǧandarǧa üi aluy tıptı būldyraǧan saǧymdai körınedı.
Qarjygerler qauymdastyǧynyŋ deregınşe, Qazaqstanda ipotekaǧa ötınım bergen ärbır 100 adamnyŋ şamamen 76-sy nemese ötınımderdıŋ 76%-y bankten bas tartu jauabyn alady. Al tabysty resmi türde rastai almau jäne tölem qabıletınıŋ jetkılıksızdıgı – osy bas tartulardyŋ eŋ basty sebebı. Qazırgı uaqytta elımızde ipotekalyq ötınımderdıŋ tek 24%-y ǧana maqūldanady. Iаǧni mūndai sifrlardyŋ artynda qanşama baspanaǧa mūqtaj otbasylardyŋ taǧdyry tūr degen söz. Būl – alaŋdatarlyq ahual!
Qazır eldegı 3/1 adam ipotekalyq brokerlerdıŋ kömegıne jügıne bastaǧan. Öitkenı basqa amal joq.
Elorda tūrǧyny Baǧjan Armanbekqyzy, üi aludyŋ maşaqatyn tartyp kele jatqanyn aitady. Onyŋ aituynşa, küieuınıŋ tabysy jaqsy bolǧanmen, baiaǧy qaryzdarynyŋ tolyq ötelmeuıne bailanysty esep-şoty būǧattalyp, nesie tarihnamasy bülınıptı. Äitkenmen, üi aludyŋ türlı jolyn ızdep, brokerlık kompaniialarǧa jügınıp körıptı.
– Küieuım ekeumız üi 2-3 bölmelı üi aludy armandap, jolyn ızdep kelemız. Joldasymnyŋ tabysy 400 myŋ teŋgenıŋ ainalasy. Ol ekı jūmysta ısteidı. Al men 2 balamen dekrettemın. Onyŋ baiaǧyda tūmystyq qajettılıkterge alǧan «Altyn banktegı» 2,8 mln teŋgelık qaryz bar. Sony ai saiyn ötei almai, üstındegı paiyzdyq mölşerlemesınıŋ özı 600 myŋǧa jetken. Oǧan aisaiynǧy tölemdı qosyŋyz. Üiden ümıttı üzbei nede bolsa, brokerlık kompaniialarǧa jügındık. Olar eseptei kele, 57 şarşy metr, 34 mln teŋgege, Astana şetınen, 15 jylǧa ai saiynǧy ipotekalyq tölemı 430 myŋ teŋgemen üi aluǧa bolatynyn eseptep berdı. Sol üidı alu üşın, alǧaşqy jarnasyna 6 mln teŋge qūiu kerek eken. Tūrǧyn üi jyl soŋynda berıletının, oǧan deiın ipotekasyn tölep tūru kerektıgın de kesıp aitty. Jaǧamyzdy ūstap, ekınşı deŋgeilı bankten mūnşalyqty qymbat ipotany körıp, uaiymdap kettık. Al baǧa degen künde ösıp jatyr. Sonda jas otbasylar qalai kün körmek, qalai baspanaly bolmaq? Taŋǧalasyz! Memleket jas otbasylardy, köpbalaly analardy üi-jaimen qamtudyŋ jeŋıldıkterın, üi aludyŋ mümkındıkterın qarastyrsa degen tılegımız bar. Tıptı ol üidı alǧanda da, tegın bermeitını anyq qoi. Osy üi alamyz dep ömırdıŋ bırazyn sarp etetın türımız bar, – deidı elorda tūrǧyny.
Qytaidan köşıp kelıp, Almatydaǧy JOO bırınde oqytuşy bolyp ısteitın, PhD doktor Künaiym Saparǧaliqyzy özınıŋ körgen-bılgenımen bölıstı. Ekı jaqtyŋ basapana mäselesın salystyryp aityp bergen bolatyn.
– Bızder Qytaidan köşıp keldık. Joldasym, ūlym üşeumız Almatyǧa aialdadyq. Oǧan deiın Pekinde unversitette magistrlık därejemmen oqytuşy bolyp ıstedım. Ol jaqty bılımdı, bılıktı kadr bolsaŋyz jol aşyq, sabaq üstemesı de köp emes. Aptasyna 2-3 märte baryp, därıs berıp, öz ısıŋızge tyŋǧylyqty bolsaŋyz boldy. Jalaqysy da täuır bolatyn. 6 aidan bastap 1-2 jyl ışınde üi beredı. Ol jaqta ūstaz, därıger degen siiaqty mamandyqtardyŋ qadırı joǧary. Söitıp, basapana alu mümkındıgı zor. Qanşa degenmen, atajūrtqa qaitudy qūp körıp karantin aldynda 2019 jyly Qazaqstanǧa keldık. Qazaqşa tūnyq söilegenmen, barlyq jer orysşa ıs-qaǧazdar jüredı eken. Äiteuır, sol baiaǧy käsıbımmen jūmysqa tūrdym. Universitettke sabaq berdım. Alaida 2-3 ese artyq ısteisız, jalaqy künkörıske jetpeidı. Doktorantura tüsseŋı,z ailyǧyŋyzdyŋ 0,5 jüktemege tüsırıp tastaidy eken. Al būdan keiın qalai baspanaly bolmaqsyz?! Küieuım käsıppen şūǧyldanyp jatyr. Balam qazaq ortasynda össın dep balabaqşaǧa bersem, orysşa söilep kettı ǧoi. Endıgı maqsat Şvesiiaǧa köşıp, üi alu bolyp tūr. Özım aǧylşyn tılı mamanymyn. Sol sebeptı de, üi-küiımız bolmaǧandyqtan jaily qonys ızdep, Europaǧa jol tartpaqpyz. Bıraq qaida jürsek te, öz dıŋgegımızden ajyramauǧa tyrysamyz. Baiqaǧanym mūnda jan-jaqtan qalaǧa kelgen ekı adamnyŋ bırınde üi joq. Jūmysqa tūrsa da, üi ala-almai, bala-şaǧasymen 10 jyldap päter saǧalap jürgenderdı körıp, jüregıŋ auyrady. Eger jaily qonys bolsa, jaǧdai jasalsa, eşkım syrtqa aǧylmas edı ǧoi, - deidı Künaiym Saparǧaliqyzy.
1 MİLLİONǦA JUYQ ADAM ÜIGE MŪQTAJ
Keiıngı jyldary halyq sany edäuır artty. Bıraq, älemettık mäsele älı künge deiın bırızdılıkke tüspei keledı.
Önärkäsıp jäne qūrylys ministrlıgınıŋ deregınşe, Qazaqstanda 982 705 adam baspanaǧa mūqtaj. Sonyŋ 600 myŋǧa juyǧy äleumettık tūrǧydan osal toptarǧa jatady. Kezektegılerdıŋ 310 878-ı (şamamen 30%-y) baspana aluǧa bırınşı kezekte qūqyly. Olardyŋ qataryna ardagerler, köpbalaly otbasylar, tolyq emes otbasylar kıredı. Qazaqstanda baspanaly boludyŋ 3 negızgı baǧyty bar. Dälırek aitqanda, memlekettık baǧdarlamalar arqyly, «Otbasy bank» boiynşa, ekınşı deŋgeilı bankterdıŋ kommersiialyq ipotekalary qarastyrylǧan. Äitkenmen, būl şamamen 1 millionǧa juyq adamnyŋ mäselesın şeşuge qauqarsyz ekenı baiqalady.
META University biznes mektebınıŋ direktory Maqsat Halyqtyŋ paiymdauynşa, baspana baǧasynyŋ şaryqtap ketuıne bırneşe faktor bar.
– Bızdıŋ közqaras boiynşa elde baspanaǧa zäru azamattardyŋ kölemı 2 millionnan asady. Qūrylyp jatqan otbasylar, 2000 jyldarda bolǧan bebi-bum bar. Mıne, solar tez ösıp-jetılude. Olar da qazır şaŋyraq köterıp, baspana ızdeude. Osynyŋ bärın qamtamasyz etu üşın älı de 20 jyl kütuımız kerek. Osyǧan qarap, būl salada da öte ülken reforma boluy kerek dep sanaimyz. Sol üşın öndırıs quatymyzdy arttyrmasaq, mäsele şeşılmeidı. Almaty, Astana, Şymkentte urbanizasiia öte joǧary. Megapolisterge köşıp kelgısı keletınder köp. Atalǧan alyp şaharlarda baǧalar öse beretını sondyqtan. Eger 70 paiyz özımız otandyq önımdermen qūrylysty qamtamasyz ete alsaq, keremet bolar edı. Būl, söz joq, ıskerlık belsendılıktıŋ jandanuyna äserın tigızedı. Qosymşa şaǧyn käsıporyndar köbeiedı, jūmyspen qamtu küşeiedı. Sonda ǧana özımızde sapaly şyqqan önımdermen salynǧan, arzanyraq päterlerge qol jetkızemız, – deidı sarapşy.
QŪJATSYZ ÜILER QİNAP TŪR
Qūrylys kompaniialary qūjatyn tügendemesten üi saludy ädetke ainaldyrǧan. Al mūnyŋ soŋy halyqqa auyr bolyp jatyr. Tıptı 5-6 jyl boiy resmi tırkeude joq tūrǧyn üiler bar. Iаǧni äkımdıktıŋ balansyna ötpegen soŋ, türlı kedergı tuyndaityny anyq. Halyq arasynda «DDU» dep atalyp ketken üilerdıŋ jarnamasy qaptap tūr. Bıraq qūjaty tügel üilerge qaraǧanda arzanyraq ekenı taǧy bar. Qazaqta «arzannyŋ pūly tatymaidy» dep beker aitpaǧan. Qūjaty tolyq räsımdelıp, resmi türde tırkelgen soŋ, tūrǧyndar emhanaǧa, balabaqşa, mektepke tırkele almai dal bop jürgen jaǧdaiattar jiı kezdesedı. Qūjaty joq üiler köşın Astana bastap tūr.
Belgılı qarjyger Maqsat Halyqtyŋ aituynşa, üidı salmas būryn biurokratiialyq kedergılerdı şeşıp, qūjatyn rettep alǧan jön.
– Memleket bırınşı kezekte jaŋa kompaniialardyŋ qūryluyna, bäsekenıŋ artuyna jaǧdai jasasa eken. Ekınşıden, qūrylys kompaniialaryna o basta tūrǧyn üi salu maqsatyn aiqyndap, jerdı qūjat tūrǧysynan laiyqtap bergen dūrys. Äitpese äkımşılık-qūjattyq mäselege qūrylys kompaniialary aqşa tölegen soŋ, üi satatyn kezde qymbat baǧa qoiady. Üşınşıden, şūŋqyr qazudan bastap üi ekspluatasiiaǧa berılgenşe taǧy da biurokratiialyq kedergıge ūşyraidy. Memlekettık organdarǧa baryp däleldep, qūjat kedergılerın şeşıp jürgende, üidı uaqytynda tūrǧyndarǧa tapsyryp ülgermeidı. Al ol 6 aiǧa sozylsa, qanşama jūmysşyny eŋbekaqymen, tamaqpen qamtamasyz etıp, uaqyttan ūtylyp, şyǧynǧa batady. Mūnyŋ bärı jinalyp keledı de, üi qūnynyŋ qymbattauyna äser etedı. Sol üşın de osyndai biurokratiialyq kedergılerdı tüp tamyrymen joiu qajet dep esepteimın, – dep baiyptaidy qarjyger.
NARYQ NELIKTEN TEK BİZNESKE JŪMYS ISTEIDI?
Qoǧamda «tūrǧyn üi naryǧy bizneske jūmys ıstep tūr», «baspana alu qiyndady», «nege üidı qoljetımdı etpeidı» degen san-salaly saualdar qaptady. Äleumettık jelını aşsaŋ da, teledidardyŋ bassaŋ da, gazet-jurnaldy oqysaŋ da üi ala-almai jürgen bır adam. Demek, bızdıŋ elde baspana būrynǧydan da kürmeulı mäselege ainaldy degen söz.
Euraziialyq franchaizing qauymdastyǧynyŋ prezidentı, bılıktı ekonomist Beknūr Qisyqov baspana mäselesın şeşudıŋ tiımdı joldaryn ūsyndy. Ol köptep päter alyp, ony qymbatqa satyp jatqandardyŋ jolyn kesu kerek dep sanaidy. Sondai-aq basana, ipoteka subsidiiamen berılse, tüiıtkıldıŋ tüiını tarqaitynyna senedı.
– İpotekany qymbattatuǧa bolmaidy. Tıpten Keŋes däuırınde de üi halyqqa öte qoljetımdı boldy ǧoi. Ol kezde paiyzsyz beretın. Maqtap otyrǧanym emes, şyntuaitynda solai bolǧan. İpoteka – äleumettık kredit. Bır adam onşaqty päter ūstauǧa bolmaidy dep oilaimyz. Būl naryq zaŋyna qaişy kelse de, äzırge osy erejenı engızu kerek bop tūr. Keibıreuler 20-30 päterdıŋ qojaiyny boluy mümkın. Ol üilerdı jan-jaqtan kelgen, päter ızdep jürgen jastarǧa jalǧa beredı. Oǧan tyiym salynsa deimız. Äzırge jastar, jas otbasylar, jalpy halyqta üi mäselesı şeşılgenşe, bır adamǧa sonşa päter bergızbeiık. Ärı ketkende 2-3 päter bolsyn, boldy. Al podezben, bloktap satyp alu, äleumettık teŋsızdık tudyryp otyr. Sonyŋ saldarynan elge üi jetıspeidı. Memleket üi qūrylysyn qadaǧalap, tek taza ärı sapaly salynǧan üilerge jūrt qonystansa eken. Keibır tūrǧyn üilerde adamdar tūrmaidy. Bärın biznes üşın alǧan. Eger adal bölınse, ipoteka äleumettık baǧyt dep tanylsa, paiyzdary oŋtailansa, eldegı baspana mäselesı şeşıler edı. Äuelı köpbalaly otbasylar oŋtailanǧan, qoljetımdı baspanamen qamtylsa eken. Baspanaǧa mūqtaj, üi ala almai jürgen jastarǧa da eŋ köp degende 7-9 % jaŋa memlekettık baǧdarlamamen, jeŋıldetılgen üimen qamtu kerek. Memleket maqsattı türde ipotekany subsidiiamen berse, ǧajaiyptyŋ eŋ ǧajaby. Jalpy, baspana baǧyty reformaǧa sūranyp tūr, - dep esepteidı ekonOmist.
Toqeterı, qoǧamda jekelegen käsıpkerler öz qarajaty esebınen jer-jerde, halyqqa, qaramaǧyndaǧylarǧa üi jai salyp bergen atymtai jomart jandar kezdesedı. Olimpiada chempiony bolǧan, keiın auylşaruşylyǧy käsıbımen şūǧyldanyp, ata käsıppen ainalysqan Jaqsylyq Üşkempırov aǧamyz 80 päter berıptı. Belgılı mesenat Bauyrjan Ospanov öz auylynda päter mäselesın tübegeilı şeşıp, äleumettık tūrǧydan qamsyzdandyryp otyr. Al Tūrsyn Alagözov 100 adamǧa üi berıp halyqtyŋ qoşemetıne bölendı.
ÄLEMDE TŪRǦYN ÜI MÄSELESI QALAI ŞEŞILGEN?
Damyǧan derjavalar da üi berudıŋ türlı kezeŋınen ötken. Söitıp baryp bügıngı igılıkterge jetken. AQŞ, Europa elderındegı 2-3 ǧasyr būrynǧy üiler bügıngılerge deiın mūra bolyp, qūrylysynyŋ sapaly ekendıgın baiqatyp tūr. Örkeniettı memleketterde eŋ äuelı halyqnyŋ üilı-külı boluyna, jeŋıldetılgen mümkındıktermen üi aluyna jaǧdai jasalǧan. Äsırese köpbalaly otbasylar, jaŋadan şaŋyraq kötergenderge jeŋıldıkter köptep qarastyrylǧan.
Aşyq derekközderge nazar audarsaq, Germaniia siiaqty elderde memleket äleumettık baǧdarlamalardy qarjylandyryp, jaldau aqysy naryqtaǧydan ekı ese tömen bolatyn päterler ūsynady. Tek qana äleumettık baspana qūrylysyna bölıngen biudjet 2026 jyly 4 mlrd eurodan asypty. İspaniia jäne Şveisariia siiaqty elder halqy azaiyp bara jatqan şaǧyn nemese tauly aimaqtarǧa köşıp, biznes aşqysy keletın nemese üi satyp alǧysy keletın jas otbasylarǧa arnaiy qarjylyq kömek beredı. Mäselen, Şveisariiaǧa köşıp keluşılerge 25 myŋ dollar tölep, är balaǧa qosymşa järdemaqy beredı.
İtaliia men Gresiianyŋ keibır qaŋyrap qalǧan auyldarynda üiler simvolikalyq tūrǧyda «1 euroǧa» satylady. Jaŋadan alǧan iesı, üidı belgılengen merzım ışınde tolyqtai jöndeuden ötkızuı tiıs. Al İrlandiia ükımetı Atlantika mūhityndaǧy şaǧyn, şalǧai araldarǧa köşıp, eskı üidı satyp alyp jöndegısı keletın otbasylarǧa 84 myŋ euroǧa deiın qaitarymsyz granttar böledı.
Sonymen qatar, düniejüzınde köpbalaly otbasylar, jas otauǧa tegın üi berıp, baspanamen qamtityn jomart memleketter de bar körınedı. Būl boiynşa, jahanda Arab Ämırlıkterı köş bastap tūr. Damyǧan elderdıŋ ışınde BAÄ siiaqty keibır mūnai eksporttauşy elder özderınıŋ azamattaryna dälırek aitqanda, jas jäne köpbalaly otbasylarǧa üidı tolyǧymen tegın salyp beredı nemese qaitarymsyz qarjy ūsynady.
Öz halqyna qamqorlyq jasaudan Skandinaviia elderı Norvegiia, Şvesiia qalys qalmaidy. Ol jaqtarda Jas otbasylarǧa arnalǧan memlekettık kepıldıkter bar. Olar arzan ärı ūzaq merzımdı 25-30 jylǧa nesieler beredı. Keibır jaǧdailarda kommunaldyq tölemderge subsidiialar da qarastyrylǧan.
Oljas Joldybai
