Демографиялық саясатты қайта баптау қажет

Елдегі халық санының өсімі мемлекеттің дамуына әсер ете ме, немесе даму өсімге ықпал жасай ма? Қолға алынған шаралардың ұтымды-ұтымсыз тұстары қандай? Алда не істемек керек?

2006-2008 жылдары ел үкіметіне тууды ынталандыру шаралары бойынша ұсыныстарды әзірлеуге қатысып, Солтүстік Қазақстан облысы үшін 2010-2014 жылдарға арналған «Ұрпақ Қоры – Фонд поколений» атты тууды ынталандыру аймақтық бағдарламасын әзірлеген Фархад Қуанғановтың мақаласында осы туралы айтылады.

ҚАЗАҚ САНЫ ЕКІ ЕСЕДЕН АСТАМ ҚЫСҚАРДЫ

Туу көрсеткіші мәселесі XXI ғасырдың маңызды саяси және стратегиялық тақырыптарының біріне айналып отыр. Жаңа электоралдық кезең жағдайында елдің адами әлеуетін қалпына келтіру мәселесі жаңа саяси күштер мен қоғамдық қозғалыстардың басты күн тәртібіне шығуы мүмкін. 

Бұл тек әлеуметтік саясатқа қатысты мәселе емес. XXI ғасырда халық саны мен адами капиталдың сапасы жаһандық бәсекелестіктің негізгі факторына айналуда. Халқы өсіп, білім деңгейі жоғары мемлекеттер стратегиялық артықшылықтарға ие болады – экономикалық, технологиялық немесе геосаяси болса да. Біздің көз алдымызда демография әлемдік тәртіптің архитектурасын айқындайтын жаңа шындық қалыптасып келеді. 

Индустриалды дамыған елдердің көпшілігі үшін халықтың қартаюы, туу деңгейінің төмендеуі және депопуляция тұрақты дамудың басты сын-қатеріне айналды. Отбасын қолдаудың және адами капиталды арттырудың тиімді тетіктерін іздеу мемлекеттің тиімділігін және ел басшыларының тарихи рөлін бағалайтын маңызды өлшемдердің бірі болуда.

Қазақстан үшін демографиялық мәселенің маңызы ерекше. 

Біріншіден, қоғамда ХХ ғасырдағы ашаршылық, соғыстар және көші-қон салдарынан болған орасан адам шығынын қалпына келтіруге деген сұраныс сақталып отыр. Әртүрлі бағалаулар бойынша, 1932–1933 жылдардағы ашаршылық кезінде халықтың орны толмас шығыны 1,75–2,2 миллион адамды құраса, тағы бір миллионнан астам адам республикадан тыс жерлерге көшіп кеткен. Соның нәтижесінде қазақ халқының саны екі еседен астам қысқарды. Бұл қасірет туралы тарихи жады бүгінгі күнге дейін қазақтардың ұлттық даму мен тарихи әділеттілік туралы түсінігіне әсер етуде. 

Екіншіден, адами капитал XXI ғасырдың басты стратегиялық ресурсына айналып отыр. Халқы көп әрі білімді мемлекеттер халықаралық аренадағы гегемониялық сын-қатерлерге төтеп беріп, ұлттық қауіпсіздігін нығайтып, экономикалық табысқа жетіп, жаңа күш орталықтарына айнала алады. Кең байтақ аумағы және халық тығыздығы әлемдегі ең төмен мемлекеттердің бірі ретінде Қазақстан үшін демографиялық өсім әлеуметтік қана емес, стратегиялық маңызға да ие. 

Міне, сондықтан да демографиялық даму Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде қарастырылды. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев та ұзақ мерзімді демографиялық саясаттың маңызын жүйелі түрде атап келеді. Мемлекет басшысы өз Жолдауында:

«Елдегі демографиялық үрдістерді егжей-тегжейлі зерделеп, ұзақ жылға арналған шешімдер қабылдау айрықша маңызды», - деп атап өткен.

Президент тапсырмасы бойынша Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі жанынан Демографиялық процестерді талдау және болжау орталығы құрылды. Қазіргі таңда 2035 жылға дейінгі демографиялық даму тұжырымдамасын әзірлеу мәселесі күн тәртібінде тұр. 

ӘЛЕМ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АУЫСУ ДӘУІРГЕ АЯҚ БАСТЫ

БҰҰ-ның World Population Prospects 2024 болжамына сәйкес, 2050 жылға дейін әлем халқы өсімінің негізгі бөлігі Африка құрлығына тиесілі болады. Шығыс және Оңтүстік Азия халық санының өсуін жалғастырғанымен, біртіндеп демографиялық шегіне жақындайды. Ал Еуропа, Шығыс Азия және посткеңестік кеңістіктің бір бөлігі халық санының қысқаруына тап болады.

Ғалымдардың басым көпшілігі бұл үрдісті демографиялық ауысу заңымен түсіндіреді. Яғни қоғам аграрлық жүйеден индустриялық жүйеге өткен сайын туу деңгейі төмендейді.

2100 жылға қарай:

• Еуропа халқы 745 млннан 593 млн адамға дейін қысқарады;

• Ресей халқы 145 млннан 126 млн адамға дейін азаяды;

• Украина халқы 37 млннан 15 млн адамға дейін төмендейді;

• Оңтүстік Корея халқы 51 млннан 22 млн адамға дейін қысқарады;

• Жапония халқы 124 млннан 77 млн адамға дейін кемиді;

• Ауғанстан халқы 42 млннан 129 млн адамға дейін өседі (3 есе!).

Осы жағдайларда Орталық Азия тұрақты демографиялық өсім сақталған санаулы аймақтардың бірі болып қала береді. Болжамдарға сәйкес, өңір халқы 2024 жылғы 82 млн адамнан ғасыр соңына қарай шамамен 150 млн адамға дейін жетеді. Әсіресе, Өзбекстан халқының саны қарқынды өсіп, 36 млн адамнан 74 ммилионнан астам адамға дейін ұлғаяды.

БҰҰ болжамы бойынша Қазақстан халқы 2100 жылға қарай 34 млн адамға жетуі мүмкін. Бұл үрдістер аймақтағы экономикалық және саяси ықпал теңгерімін түбегейлі өзгертуі ықтимал.

Кесте: 2100 жылға қарай әлемдік халық санының өзгеруі

Ескерту : Кестедегі мәліметтер БҰҰ «World Population Prospects 2024: Summary of Results» есебіне сәйкес көрсетілді. 

НЕЛІКТЕН ЕУРОПАЛЫҚ МОДЕЛЬ НӘТИЖЕ БЕРМЕЙДІ? 

Еуропа тәжірибесі көрсеткендей, тіпті ауқымды әлеуметтік бағдарламалардың өзі туу дағдарысын еңсере алмайды. Бүгінде Еуропаның барлық дерлік елдерінде туу коэффициенті халықтың қарапайым ұдайы өсу деңгейінен төмен. Бұл көрсеткіш бір әйелге шаққанда 2,1 баладан аз. Дамыған елдерде бұл көрсеткіш орта есеппен 1,6 деңгейінде қалып отыр.

Өсу модельдерінің болмауы еуропалық елдерді демографиялық құлдырауды сыртқы миграция арқылы өтеуге мәжбүр етеді, бұл жаңа әлеуметтік және саяси қиындықтар туғызады. 

Ресей де әзірге депопуляция үрдісін тоқтата алған жоқ. «Ана капиталы» бағдарламасына қомақты қаражат бөлінгеніне қарамастан, БҰҰ болжамдары бойынша ел халқының саны азая береді. Бұл дәстүрлі қолдау шаралары жүйелі өзгерістерсіз шектеулі нәтиже беретінін көрсетеді.

АҚШ ПЕН ФРАНЦИЯНЫҢ ҚҰПИЯСЫ

Бұл тұрғыдан алғанда АҚШ пен Францияның тәжірибесі ерекше назар аудартады. Бұл елдерде отбасы институтын қолдауға бағытталған саясаттың арқасында туу деңгейі көптеген дамыған мемлекеттермен салыстырғанда жоғары деңгейде сақталды.

Бұл саясаттардың негізінде америкалық экономист, Нобель сыйлығының лауреаты Гэри Беккердің туу экономикасы теориясы жатыр.

Теорияның мәні қарапайым: бала отбасыға пайда әкеледі. Ол балалардың «ұзақ мерзімді тауарлар» екенін айтып, ата-аналар балалы болуды шешкенде, олар іс жүзінде одан алатын пайдасын бағалайды деп тұжырымдады.  Мысалы, балалары оларды жетістіктері қуантып, қартайған шағында ата-анасына қарайласса, бұл – пайдалы. Ата-ана сондайда балалы болудың нәтижесінде туындайтын шығындарды және олардың «мүмкіндік құнын» бағалайды. Сол ретте Беккер балаларды тәрбиелеу шығындарынан асып түсетін жерлерде туу деңгейі өседі деген тұжырымға келеді.

Міне, сондықтан ең тиімді шаралар декларативті шаралар емес, керісінше экономикалық ынталандыру жүйелері – салық жеңілдіктері, жәрдемақылар, тұрғын үйді қолдау, жинақтау бағдарламалары және бала тәрбиесіне кететін шығындарды азайту тетіктері болып табылады. 

Тәжірибе көрсеткендей, бұл модель әрқашан да жер-жерде жұмыс істейді, «демограф-ғалымдардың» қорқынышты болжамдарына керісінше – яғни, туу деңгейінің өсуін кез келген елде, соның ішінде индустриалды дамыған елдерде де қол жеткізуге болады.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ТӘЖІРИБЕСІ

2000–2020 жылдары Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі туу көрсеткішін ынталандырудың ең табысты үлгілерінің бірін көрсетті. Тегін мектеп білімі мен денсаулық сақтау жүйесімен қатар мыналар енгізілді:

• бала туған кезде бір реттік жәрдемақы;

• 1,5 жасқа дейінгі бала күтімі бойынша жәрдемақы;

• көп балалы отбасыларға арнайы төлемдер;

• жүктілік пен босануға байланысты аналарға әлеуметтік төлемдер (бюджет есебінен декреттік демалыс).

Ең маңызды жаңалықтардың бірі төлемдердің прогрессивті шкаласы болды: сома отбасындағы балалардың туу кезегіне байланысты өсті. Шын мәнінде, мемлекет Гэри Беккер ұсынған қағидатқа жақындай түсті: баланың дүниеге келуі отбасының өмір сүру деңгейін күрт төмендетпеуі тиіс.

Әлемдік туу деңгейінің төмендеуі аясында Қазақстан 1990 жылдардағы миграциялық шығындарды өтеп қана қоймай, сонымен қатар индустриалды елдер арасында ең жоғары туу көрсеткіштерінің біріне қол жеткізді. Демографтар тіпті «қазақстандық жоғары туу құбылысы» туралы айта бастады.

ТУУ КӨРСЕТКІШІ НЕГЕ ТӨМЕНДЕДІ?

Алайда 2020 жылдан кейін туу деңгейінің қайта төмендеу үрдісі байқалды. Жүргізілген кешенді талдау көрсеткендей, негізгі себептердің бірі – әлеуметтік төлемдер мен жәрдемақылардың нақты құнының төмендеуі. Мемлекеттік қолдау көлемі балаларды тәрбиелеуге кететін шығындарды толық өтей алмайтын жағдайға жетті.

Соның салдарынан көпбалалылық біртіндеп негізінен табысы төмен топтардың құбылысына айнала бастады. Ал мәселе негізінен адами капиталға инвестиция ретінде емес, тәуелділік факторы ретіндегі әлеуметтік төлемдерге деген табанды көзқараспен байланысты.

Сонымен қатар, тәжірибе көрсеткендей, көп балалы болу тек биологиялық ғана емес, ең алдымен әлеуметтік-экономикалық құбылыс. Парадокс болса да, бірақ бұл факт: марксизм классиктерінің және адами капиталдың қазіргі заманғы теориясының Г.Беккер мен Т.Шульцтің бұл негізгі идеясы бүгінгі күнге дейін қолданылады: экономикалық мотивациясыз туу деңгейі сөзсіз төмендей бастайды.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ТӘЖІРИБЕСІ

Экономикалық ынталандырудың тиімділігін 2010-2012 жылдары Солтүстік Қазақстан облысында жүзеге асырылған «Ұрпақ Қоры – Фонд поколений» атты бағдарламасы да растады.

Төртінші немесе одан кейінгі балалары бар отбасыларға әрбір балаға депозиттік шоттар берілді, бюджеттік төлемдер 160 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) көлемінде жылдық 10% пайызбен жүзеге асырылды. Жинақталған қаражатты балалар болашақта білім алуға, үй иелігіне немесе отбасын құруға пайдалана алады. Екі жыл ішінде артта қалған аймақ ұлттық туу рейтингіндегі өз орнын жақсартты, ал бағдарламаға шамамен 4000 бала қатысты.

Бүгінгі таңда Қазақстанда тууды ынталандыруда өзіндік табысты тәжірибе бар. Қазір мәселе жаңа механизмдерді ойлап табуда емес, қолданыстағы құралдарды тиімді жетілдіруде.

Бұл үшін:

• жәрдемақылар мен төлемдердің прогрессивті жүйесін қайта қарау;

• төлемдерді күнкөріс минимумына (жұмыс істемейтін аналар үшін) немесе орташа жалақыға (жұмыс істейтін аналар үшін) байланыстыру;

• жинақтаушы тетіктерді – «Келешек» және «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламаларын кеңейту;

• ұзақ мерзімді отбасылық депозиттерді енгізу; 

• көпбалалы отбасыларға арналған қосымша ынталандыру шараларын әзірлеу қажет.

Алайда басты кедергі институционалдық инерция болып отыр. Жаңа басқарушы командалар көбінесе бұрынғы табысты тәжірибені елемей, реформаларды нөлден бастауға бейім келеді. Мәселе посткеңестік ғылыми демография мектебінің артта қалуымен шиеленісіп отыр.

Нәтижесінде, Қазақстандағы 2000-2020 жылдары демографиялық өрлеуі әлі күнге дейін нақты экономикалық саясаттың нәтижесі емес, түсіндіру қиын «құбылыс» ретінде қабылданады. 

ДЕМОГРАФИЯ – СТРАТЕГИЯЛЫҚ КӨШБАСШЫЛЫҚТЫҢ КІЛТІ

2000 жылдардың басында ел басшылығы ХХ ғасырдағы тарихи апаттар болмағанда қазақ халқының саны 50–70 миллион адамға жетуі мүмкін екенін айтқан болатын. Бүгінде бұл жай ғана арман емес.

XXI ғасырда мемлекеттер тек ресурстар мен технологиялар үшін емес, адамдар үшін де бәсекеге түседі. Қазақстан үшін демографиялық саясат әлеуметтік қолдау саласынан шығып, стратегиялық тұрақтылықтың, ұлттық қауіпсіздіктің және өңірлік көшбасшылықтың маңызды факторына айналып отыр.

Жаңа Конституцияның қабылдануы Қазақстанда бірегей мүмкіндіктер терезесін ашады. Көптеген жылдар ішінде алғаш рет демография және адами капиталды дамыту мәселелері тек үкіметтің күн тәртібінде ғана емес, сонымен қатар саяси партиялардың платформаларында да маңызды орын ала алады.

Қазақстан өзінің жоғары нәтижелерге қол жеткізе алатынын дәлелдеді. Жинақталған тәжірибе көрсеткендей, саяси ерік-жігер мен тиімді ынталандыру жүйесі болған жағдайда халық санының өсу қарқынын едәуір арттыруға болады. Есептеулер бойынша, ғасыр соңына қарай Қазақстан халқы 70 миллион адамға дейін жетуі ықтимал. 

Сондықтан бүгінгі басты мәселе Қазақстанға белсенді демографиялық саясат қажет пе деген сұрақта емес. Негізгі сұрақ – мемлекет демографияны XXI ғасырдағы ұлттық дамудың басты басымдықтарының бірі ретінде қарастыруға дайын ба?

Адами капиталын сақтап қана қоймай, оны көбейте алған мемлекеттер болашақты айқындайды. Ал Қазақстан үшін тұрақты демографиялық даму XXI ғасырдағы табысты, қуатты және бәсекеге қабілетті мемлекеттің берік іргетасына айналуға тиіс.

Фархад Қуанғанов

ҚР Ғылым және жоғары білім министрінің кеңесшісі,

Қазақстан эндаумент-қорларының ұлттық қауымдастығының төрағасы