فوتو: جي كومەگىمەن جاسالدى
الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قۇرلىققا شىعا المايتىن سۋ ايدىنى كاسپي تەڭىزى الاڭداتارلىق جىلدامدىقپەن قۇرعاپ بارادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، قۇلاعان عيماراتتاردان باستاپ جانۋارلار مەكەندەيتىن جەرلەردىڭ جويىلۋىنا دەيىنگى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى.
سوۆەت وداعى قۇلاعاننان بەرى جاعالاۋداعى بەس ەلگە ورتاق كاسپي تەڭىزى سوڭعى عاسىر باستالعالى كەرى شەگىنە باستادى. يران جاعالاۋىنان قاراعانداعى احۋال تەڭىزدەگى تۇيتكىلدىڭ بارىنە ورتاق ەكەنىن كورسەتەدى. DW – نەمىس تولقىنى راديوسىنىڭ سايتىندا جاريالانعان ماقالادا وسى جايلى ايتىلعان.
21 مەترگە دەيىن تايازدانۋ جاي عانا انوماليا ەمەس
قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى تاقىرىپقا ماشىققان يراندىق جۋرناليست ءماريام كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا تۋىپ، وسكەن. تەڭىزدىڭ قازىرگى دەڭگەيىن ونىڭ بالا كەزىندەگى دەڭگەيمەن مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بالالىق شاعىندا رۋدسارداعى ءۇيىنىڭ ماڭايىن سۋ الىپ جاتاتىن. سۋ قالىپتى جاعالاۋىنان اسىپ، 1990 جىلدارى ونىڭ كەيبىر تۋىستارىن باسپاناسىز قالدىرعان. بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى سول كەزدە قالىپتى جاعداي بولىپ كورىنەتىن. بىراق كوپ جىلداردان كەيىن تۋعان جەرىنە ساپار شەككەندە كاسپي ونى جاتىرقاي قارسى الدى. سۋ تايازدانىپ، تەڭىش قاشىپ بارا جاتقانداي اسەردە قالدىرعان.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ دەڭگەيى وسى كۇيى تومەندەي بەرەدى.
«مەن جاعادان الىستاپ باردىم، بىراق سۋ تەك تىزەدەن اسپادى، - دەيدى قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا شىن اتى DW-دا اتالماعان ءماريام. – وسىندا وسكەن ادام ءۇشىن بۇل قورقىنىشتى ەدى».
ءجۋرناليستىڭ بۇل ساپارى كەزىندە كورگەنى جاي عانا انوماليا ەمەس ەدى. كاسپي تەڭىزى، الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قۇرلىققا شىعۋ جولى جوق سۋ ايدىنى، بەس ەلدىڭ - يران، رەسەي، ازەربايجان، تۇرىكمەنستان جانە قازاقستاننىڭ جاعالاۋلارىنان كەرى قاشىپ بارادى، سۋى ازايىپ بارادى.
تۇزدى كاسپيدەگى سۋ دەڭگەيى بۇرىن دا وزگەرىپ وتىرعانىمەن، عالىمدار 1990 جىلدارى باستالعان قازىرگى تايازدانۋدىڭ توقتاۋى ەكىتالاي ەكەنىن ەسكەرتەدى. بولجامدارعا قاراعاندا كەيبىر ەكولوگيالىق مودەلدەرگە سايكەس، كاسپي ۇستىمىزدەگى عاسىردا ودان ارمەن تايازدانادى. تايازدانۋ ءتىپتى 21 مەترگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن دەسەدى.
«سالىستىرۋ ءۇشىن استاق، 18 مەتر التى قاباتتى عيماراتتىڭ بيىكتىگىنەن دە جوعارى»، - دەپ تۇسىندىرەدى ۇلىبريتانياداعى ليدس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەۆوليۋتسيا مەحانيزمدەرىن زەرتتەيتىن بيولوگى سايمون گۋدمان. «سۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت تومەندەۋى ەكوجۇيەلەرگە، سونداي-اق ادام دەنساۋلىعىنا، ءال-اۋقاتىنا جانە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى».
كاسپي نەگە ازايىپ بارادى؟
كاسپي تەڭىزىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بىرنەشە فاكتورلارعا بايلانىستى. وعان بىرنەشە وزەن قۇيادى، ونىڭ تۇششى سۋىنىڭ شامامەن 80%-ى سولتۇستىكتەن - رەسەيدىڭ ەدىلىنەن كەلەدى. ونداعان جىلدار بويى كەلىپ تۇسەتىن سۋ كولەمى بوگەتتەرمەن، سۋارۋ قۇرىلىستارىمەن جانە باسقا دا سۋدى باسقارۋ قۇرالدارىمەن، اسىرەسە ەدىل باسسەينىندە رەتتەلىپ كەلدى. دەگەنمەن، گۋدماننىڭ تۇسىندىرۋىنشە، جاعداي بولاشاقتا كۇردەلەنە تۇسەدى.
«وسى عاسىردىڭ قالعان بولىگىنە ارنالعان بولجامدار سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى»، - دەپ جالعاستىرادى بريتاندىق عالىم. مۇناي، گاز جانە كومىردى جاعۋدان پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ اسەرىنەن جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى تەڭىز بەتىنەن بۋلانۋدى ارتتىرىپ جاتىر. گۋدماننىڭ ايتۋى بويىنشا، جاۋىن-شاشىننىڭ ازايۋى جانە ەدىل باسسەينىنە تۇسەتىن اعىن سۋدىڭ ازايۋىمەن بىرگە كاسپي دە كوپ سۋىن جوعالتۋدا.
بالىق قورىنىڭ ازايۋى، پورت پروبلەمالارى
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل – سالدارى «بۇكىل كاسپي تەڭىزىنە اسەر ەتەتىن» ماسەلە. بۇل سالداردىڭ كەيبىرى قازىردىڭ وزىندە بايقالادى، اسىرەسە تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە، رەسەي مەن قازاقستانعا ىرگەلەس تۇستارىنداعى احۋال كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن. «كاسپيدەگى كوپتەگەن پورتتار كەمە قاتىناسىن قولداۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي تەرەڭدەتۋدى قاجەت ەتەدى»، - دەيدى سايمون گۋدمان. ونىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي ماسەلەلەر «الداعى بەس-ون جىلدا ودان دا ناشارلاۋى مۇمكىن».
جەرگىلىكتى بالىقشىلار دا ايتارلىقتاي قيىندىقتارعا تاپ بولۋدا. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ەگەر تەڭىزدىڭ تاياز سولتۇستىك بولىگىندەگى سۋ دەڭگەيى تومەندەي بەرسە، بالىق اۋلاۋ بارعان سايىن ءتيىمسىز بولۋى مۇمكىن. ەگەر تەڭىز دەڭگەيى 10 مەترگە تومەندەسە، ۇلكەن القاپتار تولىعىمەن كەۋىپ، كاسپي تەڭىزىنىڭ بەتكى اۋدانىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنىڭ جويىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. كەيبىر جەرلەردە بۇل پروتسەسس قازىردىڭ وزىندە جاقسى ءجۇرىپ جاتىر – كاسپيدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى ءبىر كەزدەرى ونداعان مىڭ يتبالىق كوكتەمگى تۇلەۋگە پايدالانعان اۋماق قازىر قۇرعاق جەرگە اينالدى. «تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ءبىز ەكولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى جانۋارلار مەكەندەيتىن جەرلەردى جوعالتىپ جاتىرمىز»، - دەپ اتاپ وتەدى گۋدمان.
مۇنىڭ سالدارى وڭتۇستىكتە، يران جاعالاۋىندا دا بايقالىپ وتىر. سۋلى-باتپاقتى جەرلەرگە قولايسىز جاعدايلارعا بايلانىستى ايماقتاعى بالىق قورى ازايدى. ال ءماريامنىڭ بالالىق شاعىندا گۇلدەنىپ، جاندانعان بازارلار ەندى بۇرىنعىلارىنىڭ كولەڭكەسىندەي. جۋرناليست سونىمەن قاتار باسقا دا داۋسىز وزگەرىستەردى بايقادى: «جاعالاۋ سىزىعى قازىر مەنىڭ ەسىمدە قالعاننان مۇلدەم باسقاشا». ءبىر كەزدەرى سۋدىڭ جاعاسىندا تۇرعان كافە قازىر بىرنەشە مەتر قاشىقتىقتا قالعان.
كاسپي تەڭىزى شىعىسقا قاراي شامامەن 1000 شاقىرىم جەردەگى ارال تەڭىزىمەن بىردەي داعدارىسقا تاپ بولىپ وتىر ما؟ قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ اراسىندا ورنالاسقان، ءبىر كەزدەرى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن جابىق سۋ ايدىندارىنىڭ ءبىرى بولعان ارال تەڭىزى سۋدى بۇرۋ سالدارىنان نەگىزىنەن كەۋىپ قالدى. ەكوجۇيەلەردى بۇزىپ، ايماقتا تۇراتىن ادامداردىڭ ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋمەن قاتار، بۇل وزگەرىستەر ۋلى شاڭ ارقىلى قوعامدىق دەنساۋلىققا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى.
ساياساتكەرلەر كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ىلەسە الماي كەلەدى
گۋدمان كاسپي تەڭىزى جاعدايىندا وسىنداي كوڭىل كونشىتپەيتىن جاعدايدىڭ العاشقى بەلگىلەرى قازىردىڭ وزىندە ايقىن كورىنىپ تۇر دەپ مويىندايدى. ء«بىز بۇل پروتسەستىڭ باسىندا تۇرمىز»، - دەپ ەسكەرتەدى بريتاندىق بيولوگ. ەگەر كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگى كەۋىپ قالسا، سالدارى سۋ ايدىنىنىڭ جاي عانا ازايۋىنان الدەقايدا اسىپ تۇسەدى. اشىق تەڭىز ءتۇبىنىڭ ۇلكەن اۋماقتارى جەرگىلىكتى كليماتتى وزگەرتىپ، اۋاعا ايتارلىقتاي مولشەردە شاڭ شىعارۋى مۇمكىن، ولاردىڭ كەيبىرىندە اتموسفەرالىق لاستاۋشى زاتتار بولۋى مۇمكىن.
كاسپي تەڭىزى بەس ەلمەن شەكتەسەتىندىكتەن، بۇل ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن ۇيلەستىرىلگەن ءىس-قيمىل قاجەت بولادى. سايمون گۋدماننىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى «ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن ازىرلەۋدىڭ باسىندا تۇرعانداي كورىنگەنىمەن»، بۇل ءالى باستاپقى كەزەڭ عانا.
ونىڭ باعالاۋى بويىنشا، ۇزاق مەرزىمدى بەيىمدەلۋ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكونوميكالىق اسپەكتىلەردى ەسكەرەتىن زەرتتەۋلەر مەن ستراتەگيالارعا ۇزدىكسىز ينۆەستيتسيا سالۋدى قاجەت ەتەدى. جانە بۇل تەز ارادا بولۋى كەرەك، دەپ قورىتىندىلايدى گۋدمان: «ساياسي ارەكەتتەردىڭ قارقىنى قورشاعان ورتانىڭ وزگەرۋىنىڭ جىلدامدىعىنا سايكەس كەلۋى كەرەك».
