Foto: Jİ kömegımen jasaldy
Älemdegı eŋ ülken qūrlyqqa şyǧa almaityn su aidyny Kaspii teŋızı alaŋdatarlyq jyldamdyqpen qūrǧap barady. Ǧalymdardyŋ aituynşa, qūlaǧan ǧimarattardan bastap januarlar mekendeitın jerlerdıŋ joiyluyna deiıngı Kaspii teŋızınıŋ jaǧdaiy syn kötermeidı.
Sovet odaǧy qūlaǧannan berı jaǧalaudaǧy bes elge ortaq Kaspii teŋızı soŋǧy ǧasyr bastalǧaly kerı şegıne bastady. İran jaǧalauynan qaraǧandaǧy ahual teŋızdegı tüitkıldıŋ bärıne ortaq ekenın körsetedı. DW – Nemıs tolqyny radiosynyŋ saitynda jariialanǧan maqalada osy jaily aitylǧan.
21 METRGE DEIIN TAIаZDANU JAI ǦANA ANOMALİIа EMES
Qorşaǧan ortany qorǧau turaly taqyrypqa maşyqqan irandyq jurnalist Märiiam Kaspii teŋızınıŋ jaǧasynda tuyp, ösken. Teŋızdıŋ qazırgı deŋgeiın onyŋ bala kezındegı deŋgeimen mülde salystyruǧa kelmeidı. Balalyq şaǧynda Rudsardaǧy üiınıŋ maŋaiyn su alyp jatatyn. Su qalypty jaǧalauynan asyp, 1990 jyldary onyŋ keibır tuystaryn baspanasyz qaldyrǧan. Būl özgerısterdıŋ barlyǧy sol kezde qalypty jaǧdai bolyp körınetın. Bıraq köp jyldardan keiın tuǧan jerıne sapar şekkende Kaspii ony jatyrqai qarsy aldy. Su taiazdanyp, teŋış qaşyp bara jatqandai äserde qaldyrǧan.
Ǧalymdardyŋ aituynşa, Kaspii teŋızınıŋ su deŋgeiı osy küiı tömendei beredı.
«Men jaǧadan alystap bardym, bıraq su tek tızeden aspady, - deidı qauıpsızdık maqsatynda şyn aty DW-da atalmaǧan Märiiam. – Osynda ösken adam üşın būl qorqynyşty edı».
Jurnalistıŋ būl sapary kezınde körgenı jai ǧana anomaliia emes edı. Kaspii teŋızı, älemdegı eŋ ülken qūrlyqqa şyǧu joly joq su aidyny, bes eldıŋ - İran, Resei, Äzerbaijan, Türıkmenstan jäne Qazaqstannyŋ jaǧalaularynan kerı qaşyp barady, suy azaiyp barady.
Tūzdy Kaspiidegı su deŋgeiı būryn da özgerıp otyrǧanymen, ǧalymdar 1990 jyldary bastalǧan qazırgı taiazdanudyŋ toqtauy ekıtalai ekenın eskertedı. Boljamdarǧa qaraǧanda keibır ekologiialyq modelderge säikes, Kaspii üstımızdegı ǧasyrda odan ärmen taiazdanady. Taiazdanu tıptı 21 metrge deiın jetuı mümkın desedı.
«Salystyru üşın astaq, 18 metr alty qabatty ǧimarattyŋ biıktıgınen de joǧary», - dep tüsındıredı Ūlybritaniiadaǧy Lids universitetınıŋ evoliusiia mehanizmderın zertteitın biology Saimon Gudman. «Su deŋgeiınıŋ kürt tömendeuı ekojüielerge, sondai-aq adam densaulyǧyna, äl-auqatyna jäne ekonomikalyq belsendılıgıne aitarlyqtai äser etedı».
KASPİI NEGE AZAIYP BARADY?
Kaspii teŋızındegı su deŋgeiınıŋ tömendeuı bırneşe faktorlarǧa bailanysty. Oǧan bırneşe özen qūiady, onyŋ tūşy suynyŋ şamamen 80%-y soltüstıkten - Reseidıŋ Edılınen keledı. Ondaǧan jyldar boiy kelıp tüsetın su kölemı bögettermen, suaru qūrylystarymen jäne basqa da sudy basqaru qūraldarymen, äsırese Edıl basseinınde rettelıp keldı. Degenmen, Gudmannyŋ tüsındıruınşe, jaǧdai bolaşaqta kürdelene tüsedı.
«Osy ǧasyrdyŋ qalǧan bölıgıne arnalǧan boljamdar su deŋgeiınıŋ tömendeuınıŋ klimattyŋ özgeruımen bailanysty ekenın körsetedı», - dep jalǧastyrady britandyq ǧalym. Mūnai, gaz jäne kömırdı jaǧudan parniktık gazdar şyǧaryndylarynyŋ äserınen jahandyq temperaturanyŋ joǧarylauy teŋız betınen bulanudy arttyryp jatyr. Gudmannyŋ aituy boiynşa, jauyn-şaşynnyŋ azaiuy jäne Edıl basseinıne tüsetın aǧyn sudyŋ azaiuymen bırge Kaspii de köp suyn joǧaltuda.
BALYQ QORYNYŊ AZAIýY, PORT PROBLEMALARY
Onyŋ aituynşa, būl – saldary «bükıl Kaspii teŋızıne äser etetın» mäsele. Būl saldardyŋ keibırı qazırdıŋ özınde baiqalady, äsırese teŋızdıŋ soltüstık bölıgınde, Resei men Qazaqstanǧa ırgeles tūstaryndaǧy ahual kürdelene tüsuı mümkın. «Kaspiidegı köptegen porttar keme qatynasyn qoldau üşın aitarlyqtai tereŋdetudı qajet etedı», - deidı Saimon Gudman. Onyŋ pıkırınşe, mūndai mäseleler «aldaǧy bes-on jylda odan da naşarlauy mümkın».
Jergılıktı balyqşylar da aitarlyqtai qiyndyqtarǧa tap boluda. Ǧalymnyŋ aituynşa, eger teŋızdıŋ taiaz soltüstık bölıgındegı su deŋgeiı tömendei berse, balyq aulau barǧan saiyn tiımsız boluy mümkın. Eger teŋız deŋgeiı 10 metrge tömendese, ülken alqaptar tolyǧymen keuıp, Kaspii teŋızınıŋ betkı audanynyŋ üşten bır bölıgınıŋ joiyluyna äkeluı mümkın. Keibır jerlerde būl prosess qazırdıŋ özınde jaqsy jürıp jatyr – Kaspiidıŋ soltüstık-şyǧysyndaǧy bır kezderı ondaǧan myŋ itbalyq köktemgı tüleuge paidalanǧan aumaq qazır qūrǧaq jerge ainaldy. «Teŋız deŋgeiınıŋ tömendeuıne bailanysty bız ekologiialyq tūrǧydan maŋyzdy januarlar mekendeitın jerlerdı joǧaltyp jatyrmyz», - dep atap ötedı Gudman.
Mūnyŋ saldary oŋtüstıkte, İran jaǧalauynda da baiqalyp otyr. Suly-batpaqty jerlerge qolaisyz jaǧdailarǧa bailanysty aimaqtaǧy balyq qory azaidy. Al Märiiamnyŋ balalyq şaǧynda güldenıp, jandanǧan bazarlar endı būrynǧylarynyŋ köleŋkesındei. Jurnalist sonymen qatar basqa da dausyz özgerısterdı baiqady: «Jaǧalau syzyǧy qazır menıŋ esımde qalǧannan müldem basqaşa». Bır kezderı sudyŋ jaǧasynda tūrǧan kafe qazır bırneşe metr qaşyqtyqta qalǧan.
Kaspii teŋızı şyǧysqa qarai şamamen 1000 şaqyrym jerdegı Aral teŋızımen bırdei daǧdarysqa tap bolyp otyr ma? Qazaqstan men Özbekstannyŋ arasynda ornalasqan, bır kezderı älemdegı eŋ ülken jabyq su aidyndarynyŋ bırı bolǧan Aral teŋızı sudy būru saldarynan negızınen keuıp qaldy. Ekojüielerdı būzyp, aimaqta tūratyn adamdardyŋ ömır süruıne kedergı keltırumen qatar, būl özgerıster uly şaŋ arqyly qoǧamdyq densaulyqqa aitarlyqtai äser ettı.
SAIаSATKERLER KLİMATTYŊ ÖZGERUINE ILESE ALMAI KELEDI
Gudman Kaspii teŋızı jaǧdaiynda osyndai köŋıl könşıtpeitın jaǧdaidyŋ alǧaşqy belgılerı qazırdıŋ özınde aiqyn körınıp tūr dep moiyndaidy. «Bız būl prosestıŋ basynda tūrmyz», - dep eskertedı britandyq biolog. Eger Kaspii teŋızınıŋ soltüstık bölıgı keuıp qalsa, saldary su aidynynyŋ jai ǧana azaiuynan äldeqaida asyp tüsedı. Aşyq teŋız tübınıŋ ülken aumaqtary jergılıktı klimatty özgertıp, auaǧa aitarlyqtai mölşerde şaŋ şyǧaruy mümkın, olardyŋ keibırınde atmosferalyq lastauşy zattar boluy mümkın.
Kaspii teŋızı bes elmen şektesetındıkten, būl mäselelerdı tiımdı şeşu üşın üilestırılgen ıs-qimyl qajet bolady. Saimon Gudmannyŋ aituynşa, būl elderdıŋ ükımetterı «yntymaqtastyq tetıkterın äzırleudıŋ basynda tūrǧandai körıngenımen», būl älı bastapqy kezeŋ ǧana.
Onyŋ baǧalauy boiynşa, ūzaq merzımdı beiımdelu qorşaǧan ortany qorǧau jäne ekonomikalyq aspektılerdı eskeretın zertteuler men strategiialarǧa üzdıksız investisiia saludy qajet etedı. Jäne būl tez arada boluy kerek, dep qorytyndylaidy Gudman: «Saiasi äreketterdıŋ qarqyny qorşaǧan ortanyŋ özgeruınıŋ jyldamdyǧyna säikes keluı kerek».
