جاقىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە بەلگىلى قالامگەر، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تولەن تىلەۋبايدىڭ «اقتوعايىم، مەن سەنىڭ ءبىر ۇلىڭمىن!» اتتى شىعارماشىلىق كەشى ءوتتى.
كەشتىڭ الدىندا مادەنيەت ءۇيىنىڭ فويەسىندە «ادال ارىڭ – اق مامىق جاستىعىڭ» دەگەن تاقىرىپتا تولەن تىلەۋبايدىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كورمە اشىلدى. كورمەگە قالامگەردىڭ شىعارعان كىتاپتارى، باسپاسوزدە جاريالانعان ماقالالارى مەن سۇحباتتارى، شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىنەن ماعلۇمات بەرەتىن فوتوسۋرەتتەر، تانىمال تۇلعالاردىڭ ت. تىلەۋبايدىڭ تۋىندىلارى تۋرالى وي-پىكىرلەرى توپتاستىرىلعان تسيتاتا-پاراقشالار قويىلدى.
رۋحاني كەشتىڭ شىمىلدىعى تولەن تىلەۋبايدىڭ «تۇلكىلىتاۋدىڭ اسپانى» اتتى پوۆەسىنەن الىنعان شاعىن كورىنىسپەن ءتۇرىلدى. اقتوعاي حالىق تەاترىنىڭ ارتىستەرى مەن ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى تىرەك مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ادەبي شىعارمانى العاش رەت ساحنالاپ، كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. بالالار رولدەردى وتە ءساتتى وينادى. ودان كەيىن كەش يەسى ساحناعا شىعىپ، ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قۇرمەت كورسەتكەن تۋعان جەرىنە پەرزەنتتىك جۇرەكپەن باسىن ءيىپ، العاۋسىز العىسىن جەتكىزدى. ول اراعا 34 جىل سالىپ، ءوزىنىڭ ومىردەگى ءساتتى جولىن اشىپ بەرگەن قاسيەتتى ساحناعا قايتا ورالدى. بوزبالا شاعىندا اقتوعاي اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن «جىگىت سۇلتانى» بايقاۋىنا قاتىسىپ، 2-ءشى ورىن الىپ، «شەشەن جىگىت» اتانعان ەدى.
«اسسالاۋماعالەيكۇم، اقتوعايىم،
ارقاداعى جەر شوقتىعى، كوپ توعايىڭ.
ورتاعا كەلىپ تۇرعان سەرىلەردىڭ
سەن بۇگىن انىقتايسىڭ، باق-تالايىن.
اۋىلىم نۇرا وزەنىن بويلاي قونعان،
اۋاسى – حوش، تاۋلارى – بيىك قورعان.
سول تاۋلار ارالىعىن مەكەندەيدى
ۇرپاعى – كۇلاش، نۇركەن، اقىن نارمان.
اكەم اتى – ءزارۋباي، اتىم – تولەن،
سايىسقا سارىارقادان مەن دە كەپ ەم،
بايگەمدى شاپپاي بەر دەپ ايتا المايمىن،
تابىلار ءبىر بويىمنان ونەر دە ولەڭ» دەپ ءوزىن تانىستىرىپ، سول كەزدە شىعارعان ولەڭىمەن حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەندى. تولەننىڭ العاشقىدا جۇرتقا اقىن بولىپ تانىلعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. دەمەك العاشقى قىرى – اقىندىعى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ستۋدەنت كەزىندە ولەڭ-جىرلارى «قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى»، «ازيا-ترانزيت»، «ورتالىق قازاقستان»، «رۋحانيات الەمى»، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتتەرىندە جارىق كوردى. دوستىق، ماحاببات، تۋعان جەر تاقىرىبىنداعى ءبىر توپ ولەڭدەرى «الاساپىران امەريكا» اتتى كىتابىنا ەندى. ال شىعارماشىلىق كەشتە اقتوعاي حالىق تەاترىنىڭ ارتىستەرى كەش يەسىنىڭ ولەڭ-جىرلارىن شابىتپەن وقىدى.
كوزى تىرىسىندە شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعان «تامشىلار»، «ەسىل اعادى» جانە وزگە دە حالىقتىڭ سۇيىكتى اندەرىنىڭ اۆتورى، كومپوزيتور احمەديار ەسمۇحانوۆ تولەن تىلەۋبايدىڭ «كوكتەمگى ەلەگيا»، «سەنىڭ بەينەڭ» اتتى ولەڭدەرىنە اۋەن جازدى. «تۋعان جەرىڭە تۋىڭدى تىك!» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان. وتكەن جىلى سارىارقانىڭ كىندىگىندەگى، نۇرانىڭ جاعاسىنداعى قويناۋى قۇتقا، ءورىسى مالعا تولعان، بەرەكە مەن بىرلىگى جاراسقان اقشيدىڭ ازاماتتارى 50 جىلدىق تويىن دۇركىرەتىپ وتكىزدى. مەرەيلى تويدىڭ قارساڭىندا اقشي (كەجەك اۋىلدىق وكرۋگى) اۋىلىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءان شىقتى. ءاننىڭ ءسوزىن جازعان – تولەن تىلەۋباي، ءانىن جازعان – مەدەت سالىقوۆ. تۋعان جەرگە، اۋىلعا دەگەن زور سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان «اقشيىم – ءان ارقاۋىم» اتتى ءاندى «تولقىنداستار» توبى اۋەلەتتى.
«ارقاشان دا ادال جان بوپ،
قالام دەسەڭ ەگەردە،
باعىشتاۋعا مىندەتتىسىڭ
عۇمىرىڭدى سەن ەلگە» دەگەن ءسوزدى ورىس جازۋشىسى دەنيس فونۆيزين ايتىپتى. تۋىپ-وسكەن اۋىلىڭدى، ءوز ەلىڭدى جاقسى كورۋ جەتكىلىكسىز، حالىق قۇرمەتتەيتىن ازامات بولامىن دەسەڭ، ءوز كىشى وتانىڭدى جاقسى ءبىلىپ، ەلىڭمەن بىتە قايناسىپ كەتۋىڭ كەرەك. «ەلسىز ەر بولمايدى، جۇرتسىز جىگىت بولمايدى» دەگەن باۋىرجان مومىشۇلى. ءاليحان، ءالىمحان، اقبايدىڭ جاقىبى ءتارىزدى الاش ارىستارى دۇنيەگە كەلگەن، كۇلاش، ماناربەك، اسەت، شاشۋبايداي بۇلبۇل ءۇندى انشىلەر، نارمانبەت پەن جازىقتاي ءدۇلدۇل اقىندار، اققىز بەن ماعاۋياداي بارماعىنان بال تامعان كۇيشىلەر شىققان اقتوعايدىڭ حالقى وسى كەشتە تولەن تىلەۋبايعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى.
جەرلەستەرىنىڭ اتىنان قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اكىمى ابىلاي امانجولوۆ: «ارقانىڭ اق تۇتەگى مەن قاسيەتتى توپىراعىنان ءنار العان اقتوعايدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى رەتىندە ءسىز قازاق رۋحانياتىندا ءوز سوقپاعىڭىزدى سالىپ، ۇلتتىق جۋرناليستيكا مەن ادەبيەتتىڭ بيىك بەلەستەرىن باعىندىرىپ كەلەسىز. 2003 جىلى «شابىت» حالىقارالىق شىعارماشىل جاستار فەستيۆالىندە گران-پري جۇلدەسىن يەلەنىپ، قازاق ادەبيەتىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قادام باستىڭىز. وقىرماننىڭ زور ءىلتيپاتىنا بولەنگەن «الاساپىران امەريكا» اتتى تۇڭعىش كىتابىڭىزدان باستاپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى شىققان ءاربىر تۋىندىڭىز – تەرەڭ پايىم مەن ۇلتتىق رۋحتىڭ كورىنىسى. كاسىبي بيىكتىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانۋىڭىز – ءسىزدىڭ قالامىڭىزدان تۋعان دۇنيەلەردىڭ ەل ءۇشىن اسا قۇندى ەكەنىنىڭ دالەلى. ءسىز - تەك ءسوز زەرگەرى عانا ەمەس، تۋعان جەردىڭ قادىرىن جانىمەن ۇعىنعان، تۋعان ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋدى پارىز ساناعان ازاماتسىز. ءسىزدىڭ پۋبليتسيستيكالىق ويلارىڭىز بەن كوركەم شىعارمالارىڭىز – بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىمى مول قازىنا» دەي كەلە، اۋىلداستارىنىڭ اتىنان يىعىنا شاپان جاۋىپ، استىنا ات مىنگىزدى.
ەكى بولىمنەن قۇرالعان كەشتىڭ رەسمي بولىگىن اقتوعاي حالىق تەاترىنىڭ رەجيسسەرى قۇلمۇحاممەت سەرىكعالىمۇلى، ال نەگىزگى بولىگىن اقتوعايدىڭ ارداقتى ازاماتى، ابايتانۋشى عالىم، IT سالاسىنىڭ مامانى سۇلتان ىبىراي جۇرگىزدى.
كەشەگى سماعۇل ىبىراي، قاسىم ورىنبەت، قاسجان اعەدىلوۆ، ءۇمىتاي (مۇباراك) جارماعانبەتوۆ، ماحمۇد جارىلعاپ، امانگەلدى سوۆەتۇلى سياقتى تانىمال قالامگەرلەردىڭ قولتاڭباسى قالعان اقتوعاي ءباسپاسوزىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ارقاداعى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحى ءبىز ايتىپ جۇرگەندەي 1938 جىلدان ەمەس، قازاقتان شىققان ەكىنشى رەداكتور، 1888-1902 جىلدارى شىققان «دالا ۋالاياتى» گازەتىن ۇيىمداستىرۋشى جانە العاشقى باسشىسى، توقىراۋىن بولىسىنان شىققان العاشقى جۋرناليست، پۋبليتسيست، اۋدارماشى دىنمۇحاممەد سۇلتانعازيننەن باستاۋ الاتىنى جونىندە ناقتى تاريحي دەرەكتەر بار. ماسەلەن، ء«دىن-مۇحامەد حانقوجاۇلى سۇلتانعازين (10 ناۋرىز 1867 جىل، قارقارالى ۋەزى — 1917 جىل، باكۋ) — قازاق ءجۋرناليسى، ءتىلماش، قازاق ۇلتتىق جۋرناليستيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. 1867 جىلى 10 ناۋرىزدا قارقارالى ۋەزىندە، توقىراۋىن بولىسىندا تۋعان. تورە رۋىنان شىققان. بوكەيحان باراق ۇلىنىڭ شوبەرەسى. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ءىنىسى. ءدىن-مۇحامەد سۇلتانعازين (ول تەگى اتاسى سۇلتانعازى بوكەيحانوۆتىڭ اتىنان الدى) 1890 جىلى تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ءبىر جىلدان كەيىن يمپەراتورلىق سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە اۋىستى. 1895 جىلى ء1–شى دارەجەلى ديپلوممەن بىتىرگەن سوڭ، سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، 1897 جىلى زاڭگەر دارەجەسىن الدى. ەكى جوعارى ءبىلىم العان تۇڭعىش قازاق بولدى» دەگەن مالىمەت ۋيكيپەديادا بۇرىننان بار.
جۇرتتى ەلەڭدەتكەن ءبىر جاڭالىق: «وسى ۋاقىتقا دەيىن ونىڭ اكەسىنىڭ اتى بەلگىسىز بولىپ كەلدى. مۇرات وتەپ دەگەن ازامات دىنمۇحاممەد سۇلتانعازيننىڭ تومسك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ستۋدەنتتىك قۇجاتىندا حانقوجاۇلى دەپ انىق جازىلعانىن تاپتى. بوكەيدەن باتىر، باتىردان مىرزاتاي، ودان نۇرمۇحاممەد، ودان ءاليحان تۋسا، بوكەيدىڭ سۇلتانعازى دەگەن بالاسىنان حانقوجا، حانقوجادان دىنمۇحاممەد تۋادى» دەگەن اقجولتاي دەرەكتى سۇلتان ىبىراي اقتوعايلىقتارعا سۇيىنشىلەپ جەتكىزدى. ءسوز تىزگىنىن ۇستاعان ادامنىڭ ءبىر ۇتقان جەرى - ءاليحاننىڭ اقتوعايىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ (گۇلشات، دەرەسىن، كەجەك) شىعۋ تاريحىنا قىسقاشا مىسالدارمەن توقتالىپ، جاس ۇرپاققا ۇلاعاتى مول ماعلۇماتتاردى ءبولىسىپ وتىردى.
ول «دىنمۇحامەممەد سۇلتانعازين، ءاليحان بوكەيحان، ءالىمحان ەرمەكوۆ، اقبايدىڭ جاقىبى سياقتى الاش ارىستارى ءوسىپ-ونگەن تامىردان ءنار العان، قاسيەتتى قالامىنا ادال ۇرپاق بۇگىنگە جالعاسىپ كەلەدى. ءدۇيىم ەلگە تۇتقا، جەرگە جاناشىر بولىپ، ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ جۇرگەن كەسەك بولمىس، كەمەل بىلىمىمەن ەل الدىندا جۇرگەن ۇلدارى جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – اقتوعايدىڭ اقشي اۋىلىنان شىققان قالامگەر تولەن تىلەۋباي» دەي كەلە شىعارماشىلىق كەش يەسىنىڭ جۋرناليستىك قىرىنا بولەك توقتالدى. تولەننىڭ قالامگەر بولۋىنا ءۇش تۇعىرى: تۋعان ءۇيى، وسكەن ورتاسى جانە الدىنان شىققان ۇلاعاتتى ۇستازدارى زور ىقپال ەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بۇگىنگى كەشتىڭ يەسى سان قىرلى تالانتىمەن تانىلىپ جۇرگەن ازامات. ايتسە دە جۇرت تولەندى اۋەلى جۋرناليست رەتىندە تانىپ-ءبىلدى. 1995-1999 جىلدارى ە.ا. بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىن «جۋرناليستيكا» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىردى. سول ۋاقىتتان بەرى 27 جىل بويى ۇزدىكسىز قازاق باسپاسوزىندە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. وسى ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. جۋرناليستىك قىزمەتىندەگى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى - مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2024 جىلعى 25 ماۋسىمداعى وكىمىمەن وتاندىق جۋرناليستيكانى مازمۇندىق جانە ادىستەمەلىك تۇرعىدان جەتىلدىرۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. تولەن تىلەۋبايدىڭ قازاقستانداعى ادام ساۋداسى تۋرالى سەريالىق جۋرناليستىك زەرتتەۋلەرى 1999 جىلدان باستاپ قازاق گازەتتەرىندە، ينتەرنەت پورتالداردا شىقتى. ول ەڭ كۇردەلى، ۋىتتى، جاۋىنگەر جانردىڭ ءبىرى – سۇحبات جازۋدىڭ شەبەرى. جۋرناليستىك قىزمەتىندە ەلىمىزدەگى عانا ەمەس، الەمدىك ساياساتتاعى بەدەلدى تۇلعالارمەن سۇحباتتاستى. سولاردىڭ قاتارىندا يراننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ماحمۇت احمادينەدجات، رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ، رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى ۆالەنتينا ماتۆيەنكو، قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى روزا وتۋنباەۆا جانە ت.ب. بار. 2019 جىلدان بەرى تولەن ءزارۋبايۇلى كيىكتەردى قورعاۋ تاقىرىبىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە، ءباسپاسوز بەتتەرىندە جانكەشتىلىكپەن كوتەرىپ، بىرنەشە شاعىن جازبا، تالداۋ ماقالا، وتكىر سۇحبات، جۋرناليستىك زەرتتەۋ، ادەبي شىعارمالار جاريالادى. «قورىقشى ەرلان نۇرعاليەۆتىڭ ءىسىن» باتىلدىقپەن جازىپ، بۇقارا مەن بيلىكتىڭ نازارىنا قايتا-قايتا اشىق شىعاردى. سونىڭ ناتيجەسىندە دالانىڭ اقبوكەندەرىن قويشا قىرىپ-جويعان براكونەرلەردى قاتاڭ جازالايتىن زاڭ قابىلداندى» دەي كەلە جۇرگىزۋشى ءجۋرناليستىڭ كاسىبي قىزمەتىن بولاشاق ءىزباسارلارىنا ۇلگى ەتتى.
تولەن تىلەۋبايدىڭ تۋعان جەرى، ءاليحاننىڭ اقتوعايى تۋرالى ماقالالارى ءار جىلدارى «توقىراۋىن تىنىسى»، «ورتالىق قازاقستان»، «ازيا-ترانزيت»، «ايقىن»، «استانا اقشامى»، «حالىق» گازەتتەرىندە، «Abai.kz» پورتالىندا جارىق كورگەن. «بوستاندىقتى باعالايتىن ۇرپاق الاشتىڭ تراگەدياسىن، جەلتوقساننىڭ شىندىعىن ءبىلۋى ءتيىس!» دەگەن ماقالاسىندا:«تاۋەلسىزدىك كۇنىن اتاپ ءوتۋ قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ءاليحان بوكەيحاننىڭ الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرعان 13 جەلتوقساننان باستالۋى كەرەك. بۇل كۇندى «الاشوردا كۇنى» دەپ اتاۋىمىز كەرەك! ويتكەنى، ول – الاش تاريحىنا التىن سيامەن جازىلعان ۇلى كۇن! قازاق بالاسىنىڭ ۇلتتىق جادىنان وشپەيتىن كۇن! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحىنا تاسپەن جازىلعان كۇن! الاش ارىسى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى №28 سانىندا جاريالانعان «جاساسىن، الاش اۆتونومياسى!» اتتى ماقالاسىندا 13 جەلتوقساننىڭ تاريحتا قانداي ءمان-ماعىناعا يە ەكەنى عاجايىپ تىلمەن جازىلعانىن بىلەمىز. الاشوردانىڭ كورنەكتى قايراتكەرى، قازاقتان شىققان تۇڭعىش ماتەماتيك ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ءۇش رەت تۇتقىندالىپ، 18 جىل ءومىرىن گۋلاگ-تىڭ ازاپتى تۇرمەسىندە وتكىزگەنى باسقا ەمەس، تاۋەلسىزدىك كۇنىندە ايتىلۋى قاجەت» دەپ جازادى ول.
وسى كەشتە 27 جىلدىق كاسىبي قىزمەتىندە باسپاسوزدە، ينتەرنەتتەگى سايتتاردا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە ت. تىلەۋباي باتىل جازىپ، قوعامدىق پىكىردىڭ تالقىسىنا شىعارعان 25 ماسەلە بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاراپىنان شەشىم ششىعارىلعانى ايتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا: ادام ساۋداسىنا تىيىم سالۋ، ۇلتتىق ءباسپاسوز كۇنىن بەلگىلەۋ، ناۋرىزدى جاڭاشا تويلاۋ، جۋرناليستەرگە مارتەبە بەرۋ، بالالاردىڭ قۇقىعىن زاڭداستىرۋ، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ بوزداقتارىن اقتاۋ، قازاق گازەتتەرىنىڭ دامۋى، سۋ ماماندارىن دايارلاۋ، الاش ارىستارىنىڭ ۇلتتىق ارمانىن ىسكە اسىرۋ سياقتى ۇلتتىق مۇراتتارعا ۇندەيتىن وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەر بار.
ودان ءارى تولەن تىلەۋبايدىڭ پۋبليتسيستىك قىزمەتى، عىلىمي زەرتتەۋشىلىك جانە جازۋشىلىق قىرى ءسوز بولدى. ول «الاساپىران امەريكا»، «تاۋەلسىزدىك – تۇمارىم»، «تسيفرلىق جولايرىق: قازاقستان گازەتتەرىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى»، «تۇلكىلىتاۋدىڭ اسپانى» اتتى ءتورت كىتاپتىڭ اۆتورى. 2004 جىلى اقش-قا بارعان ساپارىندا ءوز كوزىمەن كورىپ، كوڭىلىنە تۇيگەندەرى «الاساپىران امەريكا» اتتى پۋبليتسيستيكالىق جيناعىنا ارقاۋ بولدى. پۋبليتسيست قازاق باسپاسوزىندە سوڭعى جىلدارى جويىلىپ بارا جاتقان وچەرك، پامفلەت، فەلەتون سياقتى جاۋىنگەر جانرلاردا ايانباي قالام تارتتى. اسىرەسە، 2006 جىلى «ولكە» باسپاسىنان جارىق كورگەن، قازاق پەن باتىس قوعامىن سالىستىرىپ جازعان «الاساپىران امەريكا» اتتى جولساپار وچەركى وقىرمان تاراپىنان جوعارى باعالاندى. سوڭعى جىلدارى باسپاسوزدەن جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان فەلەتون جانرىنىڭ ءحالى مۇشكىل. كەزىندە «ارا» سىن-سىقاق جۋرنالىندا (2003 جىل) جاريالانعان «ساماقوۆانىڭ «پريوريتەتى»، «تەمىر جولىڭ تىق-تىق، ۆاگوندارى پىق-پىق» (2005 جىل) سياقتى فەلەتوندارى ارقىلى قوعامداعى كەمشىلىكتەردى اياۋسىز سىن ساداعىنا الدى. ت. تىلەۋبايدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» (13 تامىز، 2005 جىل) گازەتىندە جاريالانعان «قاعازستان» اتتى پامفلەتى قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. اۆتور ومىردەگى سانداعان «يزمدەردىڭ» قاتارىنا قاعازيزم ۇعىمىن اكەلىپ قوسىپ، ونى دارا جىكتەدى. ارينە، بۇل ءسوزسىز اۆتوردىڭ شەبەرلىگى. ەكىنشىدەن وقىرماننىڭ نازارىن اۋدارۋ قۇرالى رەتىندە مىسقىل بولسا دا، «قاعازستاننىڭ» قازاقستانداعى ورنىنىڭ جوق ەكەندىگىن شەبەرلىكپەن كورسەتەدى. پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارى اۆتوردىڭ «الاساپىران امەريكا»، «تاۋەلسىزدىك - تۇمارىم» اتتى جيناقتارىندا توپتاستىرىلىپ بەرىلدى.
تولەن تىلەۋباي 2021 جىلى م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن ۇزدىك ءبىتىردى. اكادەميالىق دارەجەسى - الەۋمەتتىك عىلىمدار ماگيسترى. 2002 جىلى 13 ساۋىردە الماتىداعى «كۋرسيۆ» باسپاسىنان «تسيفرلىق جولايرىق: قازاقستان گازەتتەرىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى» اتتى وقۋ قۇرالى جارىق كوردى. گازەت پەن گادجەتتىڭ تەكەتىرەسىن بىرنەشە جىل تەرەڭ زەرتتەپ، جىلدام وزگەرىپ جاتقان مەديا يندۋسترياداعى قۇبىلىستارعا تالداۋ جاسادى.
تولەن تىلەۋباي 35 جىل بۇرىن، اقشي ورتا مەكتەبىنەن تۇلەپ ۇشتى. بالالىق شاقتاعى اپپاق ارمانى بيىك شىڭدارعا جەتەلەدى. كىتاپ وقۋعا، شىعارما جازۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا مەكتەپتە وقىعان كەزىندە باستالدى. ادەبيەت پانىنەن ساباق بەرگەن مۇعالىمى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستازى ءسابيرا قۇلپەيىسوۆا بالانىڭ جۇرەگىندەگى شىعارماشىلىققا، ادەبيەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ويانعانىن تاپ باسىپ تانىعان. وقۋشى كەزىندەگى ادەبيەت ساباعىندا جازعان شىعارمالارى، ستۋدەنتتىك شاقتاعى كۇندەلىكتەرى قالامگەرلىككە جەتەلەدى. شىعارماشىلىق جولىنىڭ باستاۋى بولعان «جاڭا استاناعا قوش كەلدىڭ، قازاق جاسى» اتتى فانتاستيكالىق اڭگىمەسى 2003 جىلى استانادا وتكەن «شابىت» حالىقارالىق شىعارماشىل جاستار فەستيۆالىنىڭ ادەبيەت بايقاۋىندا ۇزدىك دەپ تانىلىپ، ديپلومانت اتاندى. بايقاۋدىڭ قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولعان حالىق جازۋشىسى، اقىن، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مارقۇم فاريزا وڭعارسىنوۆا تولەننىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى: «مەنىڭ تۇسىنىگىمدە جۋرناليستەر ساياساتكەرلەردەن دە، اقىن-جازۋشىلاردان دا، باسقا دا عىلىم، ونەر سالالارى وكىلدەرىنىڭ بارىنەن دە بيىك تۇرادى. سونداي جۋرناليستەردىڭ ءبىرى – ويلى، ۇلتتىق مۇددە حاقىندا جاستى دا، جاسامىستى دا ويلاندىراتىن ماقالالارى ءۇشىن 2003 جىلى «شابىت» حالىقارالىق شىعارماشىل جاستار فەستيۆالىنىڭ گران-پري جۇلدەسىن جەڭىپ العان، كەيىن «الاساپىران امەريكا» اتتى تۇڭعىش كىتابىن شىعارعان اسا دارىندى تولەن تىلەۋباي. ءوز باسىم تولەن الداعى ۋاقىتتا دا سۇيسىنۋگە تۇرارلىق شىعارمالارىمەن وقىرماندار كوڭىلىنەن شىعا بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن» دەگەن پىكىرىن ايتىپتى. وسى پىكىردىڭ دالەلىندەي، تولەن ءزارۋبايۇلىنىڭ ءار جىلدارى جازعان «قايتا تۇلەگەن رۋح»، «اقبوكەن جىلاعان ءتۇن» (دەرەكتى اڭگىمە), «مەن ساعان عاشىق ەدىم!»، «اق كوگەرشىن»، «گۇلسارانىڭ ماحابباتى» اتتى اڭگىمەلەرى وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ارادا 20 جىلعا ۋاقىت وتكەندە «تۇلكىلىتاۋدىڭ اسپانى» اتتى تۇڭعىش پوۆەسىن جازىپ، جارىققا شىعاردى.
كەش سوڭىندا ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى تىرەك مەكتەبىنىڭ 7-سىنىپ وقۋشىسى ايالا تالعاتقىزى «تۇلكىلىتاۋدىڭ اسپانى» تۋىندىسىنا بەينەتالداۋ جاسادى. كەش يەسى مەن زالداعى كورەرمەندەر اراسىندا سۇراق-جاۋاپ فورماتىندا اشىق سۇحبات ءوتتى. ودان كەيىن رۋحاني جيىنعا ارنايى كەلگەن بەلگىلى قالامگەر، قوعام قايراتكەرى، جەلتوقسان قاھارمانى ماقپال ورىنبەتوۆا، قازاقتىڭ سارى تەنتەگى، اقىن، بارد قۋانىش ماقسۇتوۆ، «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، پۋبليتسيست-جۋرناليست ەرسىن مۇسابەك، بەلگىلى اقىن مۇسىركەپ سەيداحمەت، اقىن، بۇقارتانۋشى، كومپوزيتور قالياسقار شىنىبەكتەگى، اقىن، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى رۋسلان نۇرباي، ءانشى، مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى ەرجان بازاربەكوۆ، بۇقارجىراۋلىق جاس اقىن ايتۋار بورانبايۇلى، تولەننىڭ شىعارماشىلىعىمنىڭ جاناشىرى جانار توسەلباەۆا، كەجەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى مەيىربەك ماكەنباەۆ، اقشي نەگىزگى ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى امانبالا نوعاەۆا، «قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى گۇلنار شومەنوۆا جانە «ۇكىلى ءۇمىت» كلۋبىنىڭ قىز-جىگىتتەرى - نۇراسىل، ايبىن، گۇلميرا، تولەننىڭ تۋعان اپكەسى دىبىس تىلەۋباەۆا قۇتتىقتاۋ لەبىزىن ايتىپ، سىي-سىياپات جاسادى. انشىلەر ءانىن اۋەلەتتى.
نۇراسىل ەربولۇلى،
ە. ا. بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتى.
