كوللاج: حاديشا ەلەۋسىن
يۋكاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى جىل سايىن تومەندەپ، تەڭىز تۇزدانىپ، جاعالاۋ قاڭىراپ بارادى. بۇل – كوزگە كورىنبەيتىن اپاتتىڭ بەلگىسى عانا. جىل سايىن 30 سم سۋىن جوعالتاتىن تەڭىز فلورا مەن فاۋناعا عانا ەمەس، ادام ومىرىنە دە تىكەلەي اسەرىن تيگىزگەلى تۇر.
2024 جىلدان بەرى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىنان 2 مىڭ 194 يتبالىقتىڭ ولەكسەسى تابىلدى. بۇل جاعداي تەڭىزدەگى احۋالدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. ەگەر سۋ دەڭگەيى تاعى 5-10 مەترگە تومەندەسە، قىزىل كىتاپقا ەنگەن سۇتقورەكتىلەردىڭ سانى 81%-عا دەيىن قىسقارىپ، مۇلدە جويىلۋى مۇمكىن. يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋى – تەڭىزدى كۇتىپ تۇرعان اپاتتىڭ العاشقى بەلگىسى عانا.
بەرىلگەن گرافيك وسى وزگەرىستەردىڭ اۋقىمىن اشىپ كورسەتەدى:
ا سۋرەتىندە 2080–2099 جىلدارعا ارنالعان بولجام بەرىلگەن: قىزىل تۇسپەن بەلگىلەنگەن اۋماقتاردا جاعالاۋ ونداعان شاقىرىمعا شەگىنىپ، تەڭىزدىڭ كولەمى ايتارلىقتاي قىسقارادى.
ۆ سۋرەتىندە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ 9 دان 18 مەترگە دەيىن تومەندەۋى بەينەلەنگەن. بۇل جاعدايدا قازىرگى تەڭىز ءتۇبى، سۋسىز ايماققا اينالىپ، ءبىر كەزدەرى تىرشىلىك قايناعان كەڭىستىك بوس قاڭقاداي قاڭىراپ قالادى.
اۋىزسۋ تاپشىلىعى
تەڭىزدىڭ تارتىلۋى تەك ەكوجۇيەگە ەمەس، ادامداردىڭ ومىرىنە دە تىكەلەي اسەرىن تيگىزۋدە. ەسكەرە كەتسەك، ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتى تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرىپ، اقتاۋدى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. الايدا سوڭعى جىلدارى كاسپي دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى زاۋىتتىڭ جۇمىسىن تەجەۋدە. ماسەلەنىڭ تۇيتكىلى سۋدىڭ تۇزدانىپ، جابدىقتاردىڭ تەز توزۋىندا بولىپ تۇر. مىسالى بۇرىن زاۋىتتان تاۋلىگىنە 52 مىڭ تەكشە مەتر سۋ وندىرىلسە، قازىر بۇل كورسەتكىش شامامەن 46 مىڭعا دەيىن ازايدى. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىندار، اسىرەسە جاز ايلارىندا، سۋ تاپشىلىعىنا تاپ بولۋدا.
بىلتىرعى جازدا جەرگىلىكتى حالىق پەتيتسياعا قول قويىپ، اۋىزسۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى شاعىمدانعان بولاتىن. اتالمىش قۇجات كاسپيدىڭ تارتىلۋى تەك تابيعاتقا عانا ەمەس، قالاداعى ءومىر ساپاسىنا دا تىكەلەي قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن ايقىن كورسەتەدى.
كەمە قاتىناسى دا قيىنداي ءتۇستى
ءماجىلىس دەپۋتاتى، ەكولوگ ايجان امانگەلدى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى الداعى ۋاقىتتا سۋ تاپشىلىعىمەن قاتار پورتتاردىڭ جۇمىسىنا دا اسەر ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى:
“تەڭىز جاعالاۋىندا تۇراتىن تۇرعىندار اۋىزسۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە جانە كەمە قاتىناسىنىڭ قيىنداۋىنا تاپ بولۋى مۇمكىن”، - دەيدى دەپۋتات.
دەپۋتات كوتەرگەن ماسەلە بۇگىندە ايقىن سەزىلۋدە. سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ سالدىرىنان اقتاۋ پورتىنىڭ جۇمىسى باسەڭدەپ بارادى. كەمەلەر تولىق جۇك تيەپ شىعا الماي وتىر: سىيىمدىلىعى 6 مىڭ 500 توننا قۇرعاق جۇك كەمەلەرىنە 5 مىڭ 500 توننا شاماسىندا عانا، ال 6 مىڭ 800 تونناعا ارنالعان تانكەرلەرگە 6 مىڭ 500 تونناعا جۋىق جۇك ارتىلادى. ال جۇك تولىق تيەلگەن جاعدايدا كەمەلەر تەڭىز تۇبىنە تىرەلىپ، اپاتتى جاعدايلاردىڭ قاۋپى كۇشەيەدى.
جەرگىلىكتى بالىقشى شورمانبەك عاينەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماڭدا ءتىپتى بالىق اۋلاۋ قيىنداپ كەتكەن:
“قايىقتار جۇزە المايدى، سۇيرەپ شىعارىپ ءجۇرمىز. شىنىن ايتساق، بۇل — ناعىز قورلىق. بالىق اۋلاۋ مۇلدە قيىنعا سوعىپ كەتتى. بالىق تا ازايدى، بارىن اۋلاۋ مۇمكىن بولماي بارادى”، - دەيدى ول.
نەگە?
كاسپي تەڭىزى جىل سايىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىندا تارتىلىپ بارادى. «قازگيدرومەت» مالىمەتى بويىنشا، 2006 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن تەڭىزدىڭ اۋدانى 34 مىڭ شارشى كيلومەترگە قىسقارعان — بۇل بىلدەي ءبىر بەلگيا مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا تەڭ.
عالىمدار بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس ەمەس، ۇزاقمەرزىمدى ۇدەرىس ەكەنىن ەسكەرتەدى. «قازگيدرومەت» جەتەكشى قىزمەتكەرى ايگەرىم قۇرمانعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا:
«سۋدىڭ تارتىلۋ تەندەنتسياسى جالعاسادى. شامامەن، 2050 جىلعا قاراي تەڭىز دەڭگەيى تاعى 3–4 مەترگە تومەندەۋى مۇمكىن».
سۋدىڭ قارقىندى شەگىنۋى تۇتاس ەكوجۇيەنىڭ كۇيرەۋ قاۋپىن ارتتىرادى. تابيعات جاڭاشىرلارى دا بۇل ماسەلەگە بايلانىستى دابىل قاعىپ ءجۇر.
«قۇرعاپ قالعان تەڭىز ءتۇبى، جاعادا قاڭىراپ تۇرعان قايىقتار، قىرىلىپ جاتقان جانۋارلاردى كورگەندە — جۇرەگىڭ اۋىرادى. قازاقستان بۇرىن ارال تەڭىزىن جوعالتتى. سول قاتەلىكتى تاعى دا قايتالاي المايمىز»،- دەيدى ەكوبەلسەندى ميحايل بەلياكوۆ.
تەڭىز دەڭگەيىنىڭ سوڭعى جىلدارى كۇرت تومەندەۋىنە كليماتتىق وزگەرىستەر مەن كاسپيگە كەلىپ قۇياتىن اعىن سۋ مولشەرىنىڭ ازايۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
gobaku.ru. ينفوگرافيكا: اراي ەدىلباي
كاسپي تەڭىزىنە شامامەن 130-عا جۋىق وزەندەر قۇيادى. الايدا اعىن سۋ كولەمىنىڭ 80 پايىزىن – ەدىل، ال 5 پايىزعا جۋىعىن جايىق وزەندەرى قۇرايدى. قازاقستاننان اعاتىن جايىق وزەنى قازىر قۋاڭشىلىق كەزەنىن باستان وتكەرىپ، جىل سايىن كولەمىن جوعالتسا، ەدىلدىڭ دە اعىسى باياۋلاعان. اعىن سۋدىڭ باياۋلاۋى تەڭىزدەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تۇسۋىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى.
تەڭىز دەڭگەيىنىڭ ۇزدىكسىز وزگەرۋىنە اسەر ەتۋشى ەكىنشى فاكتور ول – جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى. قر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ايناش قويشىباەۆانىڭ ايتۋىنشا:
“ 1976 جىلدان باستاپ 2023 جىلعا دەيىن كاسپي تەڭىزىنىڭ اۋماعىنداعى اۋا تەمپەراتۋراسى تۇراقسىز بولدى. بىراق سوڭعى وڭ جىلدىڭ ىشىندە، تەمپەراتۋرا +0,36 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. سالدارىنان تەڭىز سۋى بۋلانىپ، دەڭگەيى كۇننەن-كۇنگە تارتىلۋدا،”- دەيدى ول.
قايتپەك كەرەك؟
ەلدە كاسپي تەڭىزىن قورعاۋعا باعىتتالعان ناقتى ءارى جۇيەلى شارالار قولعا الىنۋدا. سولاردىڭ ءبىرى — پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان كاسپي تەڭىزىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى.
اتالعان ينستيتۋت تەڭىزدىڭ تارتىلۋ سەبەپتەرى مەن سالدارىن زەرتتەپ، ەكوجۇيەگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ ارقىلى يتبالىقتار مەن بالىقتاردىڭ قىرىلۋ فاكتورلارىن انىقتاۋدى ماقسات ەتەدى.
الايدا قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تولىق شەشىلمەگەن. ەكولوگيا مينيسترلىگى 2025 جىلعا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 1,8 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى ءوتىنىش جولداپ، جاۋابىن كۇتۋدە. ۆيتسە-مينيستر مانسۇر وشۋرباەۆتىڭ ايتۋىنشا، قارجىلاندىرۋسىز ينستيتۋت ءوز جۇمىسىن تولىقتاي باستاي المايدى.
كاسپي – ورتاق يگىلىك
تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى – كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ ەكولوگياسى مەن ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ورتاق قاۋىپ. وسى ماسەلە بويىنشا ەكوبەلسەندى ميحايل بەلياكوۆ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى:
“كاسپي تەڭىزىن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن بىرىگىپ ارەكەت ەتۋىمىز قاجەت. وزگە مەملەكەتتەرمەن وسى تۇستا ناقتى جوبالار قۇرىپ، ورتاق قازىنامىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزى زور”.
ەكوبەلسەندىنىڭ پىكىرى سوڭعى جىلدارى جاھاندىق تالقىلاۋلاردا دا ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. سونىڭ ءبىر دالەلى – 2024 جىلدىڭ قاراشاسىندا باكۋدە وتكەن COP29 ءسامميتى. كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەتتەر كاسپيدى قورعاۋ ماقساتىندا حالىقارالىق دەكلاراتسياعا قول قويدى. اتالمىش قۇجاتقا ازەربايجان، يران، قازاقستان، رەسەي جانە تۇركىمەنستان مەملەكەتتەرى قوسىلدى. كەلىسىم اياسىندا بەس ەل عىلىمي زەرتتەۋلەردى كۇشەيتىپ، دەرەكتەرمەن ءبولىسىپ، كاسپيدى ساقتاۋ ءۇشىن ورتاق شارالاردى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق يران ماقالىندا ايتىلعانداي «سوزگە جاقسى – بىلگەنىڭ، ىسكە جاقسى – جۇرگەنىڭ» دەگەن ساتتەر ءوز ۋاقىتىن كۇتىپ جاتقانداي.
حاديشا ەلەۋسىن
