kollaj: Hadişa Eleusın
iuKaspii teŋızınıŋ deŋgeiı jyl saiyn tömendep, teŋız tūzdanyp, jaǧalau qaŋyrap barady. Būl – közge körınbeitın apattyŋ belgısı ǧana. Jyl saiyn 30 sm suyn joǧaltatyn teŋız flora men faunaǧa ǧana emes, adam ömırıne de tıkelei äserın tigızgelı tūr.
2024 jyldan berı Kaspii teŋızınıŋ jaǧasynan 2 myŋ 194 itbalyqtyŋ öleksesı tabyldy. Būl jaǧdai teŋızdegı ahualdyŋ qanşalyqty kürdelı ekenın aiqyn körsetedı. Eger su deŋgeiı taǧy 5-10 metrge tömendese, Qyzyl kıtapqa engen sütqorektılerdıŋ sany 81%-ǧa deiın qysqaryp, mülde joiyluy mümkın. İtbalyqtardyŋ qyryluy – teŋızdı kütıp tūrǧan apattyŋ alǧaşqy belgısı ǧana.
Berılgen grafik osy özgerısterdıŋ auqymyn aşyp körsetedı:
A suretınde 2080–2099 jyldarǧa arnalǧan boljam berılgen: qyzyl tüspen belgılengen aumaqtarda jaǧalau ondaǧan şaqyrymǧa şegınıp, teŋızdıŋ kölemı aitarlyqtai qysqarady.
V suretınde teŋız deŋgeiınıŋ 9 dan 18 metrge deiın tömendeuı beinelengen. Būl jaǧdaida qazırgı teŋız tübı, susyz aimaqqa ainalyp, bır kezderı tırşılık qainaǧan keŋıstık bos qaŋqadai qaŋyrap qalady.
AUYZSU TAPŞYLYǦY
Teŋızdıŋ tartyluy tek ekojüiege emes, adamdardyŋ ömırıne de tıkelei äserın tigızude. Eskere ketsek, Maŋǧystau atom energetikalyq kombinaty teŋız suyn tūşylandyryp, Aqtaudy auyzsumen qamtamasyz etıp otyr. Alaida soŋǧy jyldary Kaspii deŋgeiınıŋ tömendeuı zauyttyŋ jūmysyn tejeude. Mäselenıŋ tüitkılı sudyŋ tūzdanyp, jabdyqtardyŋ tez tozuynda bolyp tūr. Mysaly būryn zauyttan täulıgıne 52 myŋ tekşe metr su öndırılse, qazır būl körsetkış şamamen 46 myŋǧa deiın azaidy. Sonyŋ saldarynan tūrǧyndar, äsırese jaz ailarynda, su tapşylyǧyna tap boluda.
Byltyrǧy jazda jergılıktı halyq petisiiaǧa qol qoiyp, auyzsudyŋ jetıspeuşılıgıne bailanysty şaǧymdanǧan bolatyn. Atalmyş qūjat Kaspiidıŋ tartyluy tek tabiǧatqa ǧana emes, qaladaǧy ömır sapasyna da tıkelei qauıp töndırıp otyrǧanyn aiqyn körsetedı.
KEME QATYNASY DA QİYNDAI TÜSTI
Mäjılıs deputaty, ekolog Aijan Amangeldı teŋız deŋgeiınıŋ tömendeuı aldaǧy uaqytta su tapşylyǧymen qatar porttardyŋ jūmysyna da äser etetının atap öttı:
“Teŋız jaǧalauynda tūratyn tūrǧyndar auyzsudyŋ jetıspeuşılıgıne jäne keme qatynasynyŋ qiyndauyna tap boluy mümkın”, - deidı deputat.
Deputat kötergen mäsele bügınde aiqyn sezılude. Su deŋgeiınıŋ tömendeu saldyrynan Aqtau portynyŋ jūmysy bäseŋdep barady. Kemeler tolyq jük tiep şyǧa almai otyr: syiymdylyǧy 6 myŋ 500 tonna qūrǧaq jük kemelerıne 5 myŋ 500 tonna şamasynda ǧana, al 6 myŋ 800 tonnaǧa arnalǧan tankerlerge 6 myŋ 500 tonnaǧa juyq jük artylady. Al jük tolyq tielgen jaǧdaida kemeler teŋız tübıne tırelıp, apatty jaǧdailardyŋ qaupı küşeiedı.
Jergılıktı balyqşy Şormanbek Ǧainenovtyŋ aituynşa, būl maŋda tıptı balyq aulau qiyndap ketken:
“Qaiyqtar jüze almaidy, süirep şyǧaryp jürmız. Şynyn aitsaq, būl — naǧyz qorlyq. Balyq aulau mülde qiynǧa soǧyp kettı. Balyq ta azaidy, baryn aulau mümkın bolmai barady”, - deidı ol.
NEGE?
Kaspii teŋızı jyl saiyn būryn-soŋdy bolmaǧan qarqynda tartylyp barady. «Qazgidromet» mälımetı boiynşa, 2006 jyldan 2023 jylǧa deiın teŋızdıŋ audany 34 myŋ şarşy kilometrge qysqarǧan — būl bıldei bır Belgiia memleketınıŋ aumaǧyna teŋ.
Ǧalymdar būl uaqytşa qūbylys emes, ūzaqmerzımdı üderıs ekenın eskertedı. «Qazgidromet» jetekşı qyzmetkerı Aigerım Qūrmanǧalievanyŋ aituynşa:
«Sudyŋ tartylu tendensiiasy jalǧasady. Şamamen, 2050 jylǧa qarai teŋız deŋgeiı taǧy 3–4 metrge tömendeuı mümkın».
Sudyŋ qarqyndy şegınuı tūtas ekojüienıŋ küireu qaupın arttyrady. Tabiǧat jaŋaşyrlary da būl mäselege bailanysty dabyl qaǧyp jür.
«Qūrǧap qalǧan teŋız tübı, jaǧada qaŋyrap tūrǧan qaiyqtar, qyrylyp jatqan januarlardy körgende — jüregıŋ auyrady. Qazaqstan būryn Aral teŋızın joǧaltty. Sol qatelıktı taǧy da qaitalai almaimyz»,- deidı ekobelsendı Mihail Beliakov.
Teŋız deŋgeiınıŋ soŋǧy jyldary kürt tömendeuıne klimattyq özgerıster men Kaspiige kelıp qūiatyn aǧyn su mölşerınıŋ azaiuy sebep bolyp otyr.
gobaku.ru. İnfografika: Arai Edılbai
Kaspii teŋızıne şamamen 130-ǧa juyq özender qūiady. Alaida aǧyn su kölemınıŋ 80 paiyzyn – Edıl, al 5 paiyzǧa juyǧyn Jaiyq özenderı qūraidy. Qazaqstannan aǧatyn Jaiyq özenı qazır quaŋşylyq kezenın bastan ötkerıp, jyl saiyn kölemın joǧaltsa, Edıldıŋ de aǧysy baiaulaǧan. Aǧyn sudyŋ baiaulauy teŋızdegı su deŋgeiınıŋ tüsuıne aitArlyqtai yqpal ettı.
Teŋız deŋgeiınıŋ üzdıksız özgeruıne äser etuşı ekınşı faktor ol – jahandyq klimattyŋ özgeruı. QR Ekologiia jäne tabiǧi resurstar ministrlıgınıŋ baspasöz hatşysy Ainaş Qoişybaevanyŋ aituynşa:
“ 1976 jyldan bastap 2023 jylǧa deiın Kaspii teŋızınıŋ aumaǧyndaǧy aua temperaturasy tūraqsyz boldy. Bıraq soŋǧy oŋ jyldyŋ ışınde, temperatura +0,36 gradusqa köterılgen. Saldarynan teŋız suy bulanyp, deŋgeiı künnen-künge tartyluda,”- deidı ol.
QAITPEK KEREK?
Elde Kaspii teŋızın qorǧauǧa baǧyttalǧan naqty ärı jüielı şaralar qolǧa alynuda. Solardyŋ bırı — Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyŋ tapsyrmasymen qūrylǧan Kaspii teŋızınıŋ ǧylymi-zertteu instituty.
Atalǧan institut teŋızdıŋ tartylu sebepterı men saldaryn zerttep, ekojüiege monitoring jürgızu arqyly itbalyqtar men balyqtardyŋ qyrylu faktorlaryn anyqtaudy maqsat etedı.
Alaida qazırgı uaqytta qarjylandyru mäselesı tolyq şeşılmegen. Ekologiia ministrlıgı 2025 jylǧa Ükımet rezervınen 1,8 mlrd teŋge bölu turaly ötınış joldap, jauabyn kütude. Vise-ministr Mansūr Oşurbaevtyŋ aituynşa, qarjylandyrusyz institut öz jūmysyn tolyqtai bastai almaidy.
KASPİI – ORTAQ İGILIK
Teŋız deŋgeiınıŋ tömendeuı – Kaspii maŋy elderınıŋ ekologiiasy men ekonomikasyna tıkelei äser etetın ortaq qauıp. Osy mäsele boiynşa ekobelsendı Mihail Beliakov öz pıkırın bıldırdı:
“Kaspii teŋızın qūtqaryp qalu üşın bırıgıp äreket etuımız qajet. Özge memlekettermen osy tūsta naqty jobalar qūryp, ortaq qazynamyzdy saqtap qaludyŋ maŋyzy zor”.
Ekobelsendınıŋ pıkırı soŋǧy jyldary jahandyq talqylaularda da jiı köterılıp jür. Sonyŋ bır dälelı – 2024 jyldyŋ qaraşasynda Bakude ötken COP29 sammitı. Kezdesu barysynda memleketter Kaspiidı qorǧau maqsatynda halyqaralyq deklarasiiaǧa qol qoidy. Atalmyş qūjatqa Äzerbaijan, İran, Qazaqstan, Resei jäne Türkımenstan memleketterı qosyldy. Kelısım aiasynda bes el ǧylymi zertteulerdı küşeitıp, derektermen bölısıp, Kaspiidı saqtau üşın ortaq şaralardy qolǧa aludy josparlap otyr. Bıraq İran maqalynda aitylǧandai «Sözge jaqsy – bılgenıŋ, ıske jaqsy – jürgenıŋ» degen sätter öz uaqytyn kütıp jatqandai.
Hadişa Eleusın
