فوتو: جي-مەن جاسالدى
ماقسۇتحان جاقىپ جيناقتاعان جانە تۇرىك تىلىنەن اۋدارعان ورازا قاتىستى ءازىل-سىقاقتار توپتاماسىن ۇسىنامىز.
ۇلىقبەكتىڭ ورازاسى
اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت ءبىر جىلدارى ەل قاتارلى ورازا ۇستاپ جۇرگەندە ىسساپارمەن سەمەيگە بارادى.
سەمەي جاقتا اقىندى وت اۋىز، وراق ءتىلدى اعا دوسى، ايگىلى ءانشى قۇسمىليا نۇرقاسىم قارسى الىپ، ەل تانىتىپ، جەر كورسەتىپ دەگەندەي، بىرنەشە كۇن قاسىندا بىرگە ەرىپ جۇرەدى.
«ۇلىقبەك كەلدى» دەگەندى ەستىپ، اقىندى شاكارىم اتىنداعى سەمەي ۋنيۆەرسيتەتى قوناققا شاقىرادى. ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ كەزىندە ءبىر جاس قىز:
– اعاي، قازىر قاسيەتتى رامازان ايى عوي، ءسىز ورازا ۇستادىڭىز با؟ - دەپ سۇراق قويىپتى.
سوندا ۇلىقبەك:
– ورازانى ۇستاپ ءجۇر ەم ء«بىسىمىللا» دەپ،
ءبارىن دە بۇزىپ كەتتى قۇسمىليا كەپ, - دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
قادىردىڭ ورازاسى
– قادەكە، ورازا ۇستاپ ءجۇرسىز بە؟
– سەن ءوزىڭ شە؟
– ۇستاپ ءجۇرمىن. بۇگىن جەتىنشى كۇن.
– ەندەشە، مەنىڭ ورازا ۇستاعانىما جەتىنشى جىل!.. – دەيدى قادىر مىرزاليەۆ اۋىر وتكەن سوڭعى التى-جەتى جىلدى ەسىنە الىپ.
«بۇزىلاتىن ورازا بۇزىلدى»
ورازادا ءشول قىسىپ، ءوزىن-ءوزى الداندىرۋ ءۇشىن قىرعا شىققان بەكتاشتىق قاس قىلعانداي، سىلدىراعان بۇلاققا تاپ بولىپتى. ءتوزىمى تاۋسىلعان ول جاتا قالىپ سوراپتاپ جاتسا، مۇنى كورىپ قالعان بىرەۋ:
– قۇداي ساقتاسىن، نە ىستەدىڭ؟ ورازا بۇزىلدى عوي، - دەيدى.
بەكتاشى ەكى ەزۋىنەن سۋ سورعالاعان كۇيى:
– بۇزىلاتىن ورازا بۇزىلدى، بىراق پاقىرعا دا جان كىردى! - دەگەن ەكەن.
«ەندI ەسIگIڭدI قاقپايمىن»
ورازا ايىندا بۇكiل تiلەكتەردiڭ قابىل بولاتىنىن ەستiگەن بەكتاشتىق كوپ جىلدار قايتارا الماعان قارىزىن ويلاپ، مەشىتتە قول جايىپ دۇعا قىلىپتى:
– ە، قۇدايىم! ماعان ءارى قارىزدان قۇتىلاتىن، ءارى بۇكىل ومىرىمە جەتەتىن اقشا تاۋىپ بەرشى، سوندا سەنى مىنالار سياقتى كۇنىنە بەس رەت مازالامايمىن. ءسوز بەرەيiن، بۇدان سوڭ ەسiگiڭدi بiر رەت تە قاقپاي-مىن.
ء«سىزدىڭ سۇراي الاتىنىڭىز – تەك دۇكەن قارىزى»
رامازان ايىنىڭ ءبىر كۇنى قوجا راعيپ پاشا:
– حاشمەت، سەنىڭ قارىزىڭ بار ما؟
– بار، اپەندىم.
– قانشا قارىزسىڭ؟
– ءبىزدىڭ ماحاللانىڭ دۇكەنىنە مىڭ تەڭگەدەي قارىزبىن...
– دۇكەنگە بەرەتىن قارىزىڭدى سۇراپ تۇرعان جوقپىن دەپ عوي، ورازا قارىزىن ايتىپ تۇرمىن،- دەپ اشۋلانادى قوجا راعيپ پاشا.
– ورازا قارىزىم با؟ - دەپ حاشمەت ساسقالاقتاپ قايتەرىن بىلمەي ءوز-وزىنە كەلگەن سوڭ. – ورازا بورىشىن اللاھ سۇرار، اپەندىم. ءسىزدىڭ سۇراي الاتىنىڭىز – تەك دۇكەن قارىزى.
«حايۋاندار ورازا ۇستامايدى»
نازىم حيكمەت پەن نەجىپ فازىل قىساكۇرەك رامازان ايىندا ماشينامەن كەلە جاتادى. ارينە، نەجىپ فازىلدىڭ اۋىزى بەرىك، ال نازىم حيكمەت اۋىز بەكىتپەگەن. نازىم حيكمەت نەجىپ فازىلمەن قالجىڭداسپاق بولىپ جولدىڭ شەتىندەگى ارىق ءبىر سيىردى نەجىپ فازىلعا نۇسقاي كورسەتىپ:
– انانىڭ ارىقتىعىنا قارا، ورازا ۇستايمىن دەپ قانداي حالگە تۇسكەنىن، - دەپتى.
اقىنداردىڭ سۇلتانى نەجىپ فازىل دا قاراپ قالماستان:
– A, نازىم، حايۋانداردىڭ ورازا ۇستامايتىنىن بىلمەيتىن بە ەدىڭ؟ - دەپ دەرەۋ قارىمتا قايتارىپتى.
«تاياق جەسەم، ورازام بۇزىلادى»
قوجاناسىر مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزىندە، تىنىمسىز دا تەنتەك بولىپتى. ورازا ايىنىڭ ءبىر كۇنى ساباق ۇستىندە تىنىش وتىرماعان سوڭ موللا اشۋلانىپ، قولىنا تاياقتى الا سالىپ:
– ەي، تىنىش وتىراسىڭ با، جوق، تاياق جەيسىڭ بە؟ - دەپ زەكىپتى.
سوندا قوجاناسىر:
– تاقسىر، تىنىش وتىرايىن، ەگەر تاياق جەسەم، ورازام بۇزىلادى، قۇداي الدىندا تاعى كۇنəلى بولامىز عوي، – دەپتى.
قوجاناسىردىڭ قۋلىعى
قوجاناسىر بۇرىن ورازا ۇستاماعان كىسى ەكەن. «پايعامبار جاسىنا كەلىپ قالدىڭ، ەندى ورازا مەزگىلى جەتتى»، - دەپ، ايەلى مازالاي بەرگەن سوڭ، قوجاناسىر كەلىسىپ، ورازا ۇستاپتى. بىراق قارنى اشقان سوڭ، قوجا كۇننىڭ كوزىنىڭ اۋىل سىرتىنداعى تاۋعا جەتىپ جاسىرىنۋىن شىدامسىزدانا كۇتەتىن بولىپتى.
شىدامى تاۋسىلعان قوجەكەڭ ء بىر كۇنى «اقىل تاپتىم» دەپ، ءۇيىن جىعىپ ەسەگىنە ارتا باستاپتى. ايەلى اڭ-تاڭ بولىپ: «بۇنىڭ نە؟» - دەپ قوجاكەڭنىڭ بىردەمەنى بۇلدىرەتىنىن سەزىپ، بەزەك قاعادى. قوجاناسىر: «ۇندەمە، اقىل تاپتىم، ورازا بىتكەنشە كۇننىڭ قىسقا جەرىنە بارىپ وتىرامىز»، - دەپ، تاۋدىڭ ناق شىعىس جاعىنداعى ء بىر شۇڭقىرعا اپارىپ ءۇيىن تىگىپتى. بۇل جەردەن كۇننىڭ كوزى ءتۇس اۋسا-اق تاۋعا جاسىرىنىپ، قارا كولەڭكە تارتىپ كەتەدى ەكەن.
قوجەكەڭ كۇننىڭ قارا كولەڭكە بولۋىن اڭدىپ تۇرادى دا، كۇننىڭ كوزى تاۋدان اسىسىمەن: «قاتىن، كۇن باتتى، اس اكەل!» - دەپ، اۋزىن اشا بەرەتىن بولىپتى.
اللانىڭ قارىزى جانە پەندەنىڭ قارىزى
قوجاناسىر بىردە كەزدەرى ءزايتۇن ساتپاق بولىپتى. ءبىر سەبەت ءزايتۇن الىپ بازارعا شىعىپ تۇرسا، ءبىر قاتىن جاقىنداپ كەلىپتى دە زەيتۇننىڭ باعاسىن سۇراپ بىلگەن سوڭ تىم قىمبات ەكەنىن ايتىپتى.
سوندا قوجاناسىر ءبىر تىستەپ:
– اۋەلى ءزايتۇننىڭ ءدامىن تاتىپ كور... بىرەۋىن جەپ كورشى...ۇناتساڭ الارسىڭ بالكىم...
قاتىن:
– ۇناتسام دا، اقشاسىن قازىر قولما-قول بەرە المايمىن، - دەپتى.
قوجاناسىر:
– سەنىڭ مارقۇم كۇيەۋىڭمەن دوس بولعان ەدىم. جارايدى، ال، اقشاسىن كەيىن بەرەرسىڭ،- دەپ جەڭىلدىك جاساپتى.
قاتىن نازدانعانىن جالعاستىرىپ:
– قوجا اپەندى ءدامىن تاتا المايمىن. بۇگىن اۋزىم بەرىك... ءۇش جىل بۇرىنعى ورازا ايىندا اۋىرعانىما بايلانىستى ءبىر اپتا ورازا ۇستاي الماپ ەدىم. ەندى قازىر سول قارىزىمدى وتەپ جاتىرمىن...
قوجاناسىر قاتىننىڭ ايتقاندارىنا ويلانىپ قاپتى دا:
– حانىم، حانىم، وڭاي ەشتەڭە جوق. جولىڭىز بولسىن، ساۋ بولىڭىز... مەن زەيتۇندى سىزگە ساتقىم كەلمەي قالدى. سەبەبى، اللاعا قارىزىن ءۇش جىلدان سوڭ تولەگەن كىسى پەندەنىڭ ءزايتۇن قارىزىن قاي ۋاقىتتا تولەيتىنىن كىم بىلەدى؟ - دەپتى.
جىل بويى ورازا
مولدا قوجاناسىردى شاقىرىپ الىپ، اللا ءامiرiن وتەمەي، ورازادا تاماق جەپ جۇرگەنi ءۇشiن قاتتى اشۋلانىپتى.
– ورازا تۇتۋ-ۇستاۋ اللا ءامiرiن وتەۋ بولسا، اۋىلدا مەنەن جاقسى، iزگi كiسi جوق. بايلار بiر اي عانا ورازا ۇستاسا، مەن پاقىرعا جىل بويى ورازا ۇستاۋعا تۋرا كەلەدi, - دەپتi قوجاناسىر.
بۇل جازا كىمنىڭ جازاسى؟
قوجاناسىر رامازان ايىندا، ءبىر رۋ باسشىسىنىڭ ۇيىندە ورازا ايىندا ارنايى قىزمەت اتقاراتىن يمامى بولىپتى.
ءۇي يەسى ءبىر كۇنى قوجاناسىرمەن سويلەسكەندە:
– قوجاناسىر، مەن ادامنىڭ جانىن شىعارۋعا قۇمارلاردىڭ ءبىرىمىن. كەيدە اشۋىمدى جەڭە الماي، ءجونسىز تۇستا ادام دا ولتىرەمىن. بۇل دۇنيەدە بۇلاردىڭ جازاسىن شىنىمەن تارتامىن با؟..
اسقانى اسقان جەردە، كەسكەنى كەسكەن جەردە قالعان بۇل جاۋىز ادامنىڭ الدىندا قوجاناسىر باستاپقىدا ساسىپ قالىپتى. ءبىراز ويلانىپ جاۋابىن بەرىپتى:
– الاڭداماڭىز. سىزگە ەشتەڭە بولمايدى.
زالىم رۋ باسى:
– توككەن مۇنشا قان ياعني جازاسىز قالاتىن بولعانى ما سوندا؟ - دەپ سۇراپتى.
قوجاناسىردىڭ جاۋابى دايىن بولاتىن-دى:
– جوق, جازاسىز قالمايدى, اپەندىم. بۇلاردىڭ جازاسىن بالالارىڭىز تارتار.
زالىم ادام، كەڭ ءبىر تىنىس الىپ اپ كۇلىمدەگەن جۇزبەن:
– جاسا قوجام! سەن شىنىمەن ءبىلىمدى ۇلكەن ءبىر كىسى ەكەنسىڭ... مەنى ءبىر قورقىنىشتان قۇتقاردىڭ. قىلمىستارىمنىڭ سازايىن مەن تارتپايتىن بولدىم. ەندى كىم تارتسا سول تارتسىن!..- دەپتى.
زالىم رۋ باسى ءبىر كۇنى اڭعا شىققاندا، اتتان قۇلاپ اياعى سىندىرىپ الىپتى. دەرەۋ قوجانىڭ ايتقاندارى ويىنا ءتۇسىپتى. ونى شاقىرتىپتى. وكپەلى كۇيدە:
– قوجا! سەن، دۇنيەدە مەنىڭ باسىما ءبىر پالەكەت كەلمەيتىنىن ايتىپ ەدىڭ. الايدا اياعىم سىندى. بۇعان نە دەيسىڭ؟ - دەپ سۇراپتى.
قوجا:
– سەنىڭ اكەڭ دە سەن سياقتى كىسىنىڭ جانىن شىعارۋشى ما ەدى؟ - دەپ قارسى سۇراق قويىپتى.
رۋ باسى:
– ول ءتىپتى مەنەن دە وتكەن, - دەسىمەن قوجا كوڭىلى جايلانىپ:
– ولاي بولسا مەنىڭ سوزىمدە ءبىر قاتەلىك جوق، - دەپتى. باسىڭا تۇسكەن پالەكەت – سەنىڭ جاساعانىڭنان ەمەس، سەنىڭ اكەڭنىڭ ىستەگەندەرىنىڭ جازاسى. سەنىكىن كەيىن بالالارىڭ تارتاتىن بولادى!..
كىم كىمنىڭ قۇزىرىندا؟
ءبىر كىسى قازى بولىپ تۇرعان كەزىندە قوجاناسىرعا جۇگىنۋگە ابدۋللا دەگەندى جاعاسىنان الىپ، شاپالاقتاپ اكەلەدى:
– قازى اپەندى!… بۇل ادام قاسيەتتى ايدا كوپە-كورىنەۋ اۋزىن اشىپ جىبەردى. جازاسىن بەرىڭىز، - دەيدى.
قوجاناسىر ءسال ويلانىپ:
– سەن بۇل كىسىنى مۇندا اكەلە جاتقاندا ۇرىپ، ابىرويىن توگىپ، اقىسىنا قول سالدىڭ. وسى قىلمىسىڭ ءۇشىن سەنى ءبىر اي اباقتىعا قامايمىن.
– ماقۇل ەندى، ارتىق كەتىپ قالىپپىن، امىرىڭىزگە قۇلدىق. جازاڭىزعا كوندىم. بىراق ابدۋللانى مۇلدە جازالامايسىز با؟
– مەن سەنى مىنا دۇنيەلىك زاڭدى بۇزعانىڭ ءۇشىن ايىپتايمىن. ال ابدۋللا ءدىن زاڭىن بۇزدى. مەن اقىرەت تورەشىسى ەمەسپىن. ونىڭ ماسەلەسى جاراتۋشىنىڭ قۇزىرىندا.
ء«وز ۇيىنە دە اۋىزاشارعا كەلسىن»
ءبىر اپەندى ورازا ايىندا ۇيىنە مۇلدە كەلمەيتىن كورىنەدى. ورازا ايى اياقتالعانشا اۋىزاشارعا شاقىرسا دا شاقىرماسا دا بارا بەرەدى ەكەن.
ءبىر كۇنى كەشكە بىرەۋ ونىڭ ۇيىنە كەلىپ:
– بۇگىن كەشكە ءسىزدىڭ كۇيەڭىزدى پالەن دەگەن جەردە اۋىزاشارعا شاقىرامىز، كەلسىن, - دەگەنىنشە ءۇي حانىمى:
– ورازا دا قايدا بولسا دا بىتەر. سول كىسىنى كورگەن پەندە جوق. ءسىز كورە قالساڭىز، ءوز ۇيىنە ءبىر رەت بولسا دا اۋىزاشارعا كەلسىن دەپ ايتا سالىڭىزشى, - دەپ ءوتىنىپتى.
«شىركىن، ايت كۇندە بولا بەرسەشى...»
ءبىر اشارشىلىق جىلى قوجا ءبىر اۋىلعا كەلەدى. «ىشكەن ماس، جەگەن توق» دەگەندەي-اق، مۇندا اس-سۋ كول-كوسىر، قوجا دا قارىق بولىپ قالادى. پاي-پاي، بۇ نەتكەن مولشىلىق، ءبىزدىڭ جاقتا جۇرت اشتان قىرىلىپ جاتىر، - دەپ قوجا تاڭ قالادى.
سوندا بىرەۋ:
— نەمەنە، ءوزىڭ جىندىمىسىڭ؟ ايت ەكەنىن بىلمەۋشى مە ەڭ؟ بۇگىن ايتتىڭ قۇرمەتىنە دەپ جۇرت قولدا بارىن ورتاعا سالىپ وتىر. سوندىقتان دا مولشىلىق، - دەيدى.
سوندا قوجا ءسال ويلانىپ قاپ، ىلە-شالا:
— قاپ، ايت كۇن سايىن بولا بەرسەشى! سوندا مۇسىلماندار اشتىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەس ەدى، - دەپتى.
«نە قالادى؟»
قوجاناسىردىڭ كورشىسى اۋىز بەكىتپەسە دە، ءۇي ىشىمەن تۇگەل تاڭ اتپاي تۇرىپ، سارەسى ىشەدى ەكەن. ونىڭ بەكەرگە سارەسى دايىنداۋدان شارشاعان قاتىنى قوجادان كەڭەس الۋعا كەلىپتى:
– ۇيدە ەشكىمنىڭ اۋزى بەرىك ەمەس. كۇيەۋىم سوندا دا ءدامدى تاماق ءپىسىرتىپ، استى ءبارىمىز بىرگە ىشەمىز. كۇيەۋىمنىڭ وسىنىسى نە، قويعىزىپ بەرەسىز بە؟
– ناماز وقىمايسىڭ، ورازا ۇستامايسىڭ، ەندى سارەسىنى دە ىشپەسەڭ، وندا مۇسىلمانشىلىعىڭنان نە قالادى؟ جوق، قويعىزا المايمىن.
سارەسىگە ءيتتىڭ قاتىسى قانداي؟
تەمەل ايەلى باتيمامەن وكپەلەسىپ، ءبىر-بىرىنە جاق اشپاي جۇرەدى. سونداي تۇستا ورازا دا كەلىپ قالادى. تۇرسىن تەمەلدەن:
– سارەسىگە قالاي تۇراسىڭ؟
– ءباتيما تۇرعىزادى.
– ەكەۋىڭ ءتىل قاتىسپاي جۇرگەن جوقسىڭدار ما؟
– ءيا, سولاي. بىراق يءتىم قاراباستى جانىما بايلاپ قويعانمىن.
– بايلاساڭ بايلا، بىراق سارەسىگە ءيتتىڭ نە قاتىسى بار؟
– قاتىسى بولعاندا قانداي؟! سارەسى تاقاعاندا ءباتيما قوينىنا الىپ جاتقان
مىسىقتى ماعان قاراي قويا بەرەدى.
تەكسەرۋ
اۋىل مەشىتىندە يمام بولىپ جۇرگەن تەمەل اۋىزاشاردى توسىپ وتىرعان ەلدىڭ ءتوزىمىن تاۋىسپاۋدى ويلايدى ەكەن. سول سەبەپتى ميكروفوندى تەكسەرگەن بولىپ ازان شاقىرىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.
جۇرت جەپ-ءىشىپ ەس جيعاننان سوڭ ساعاتىناقاراپ، ءالى اۋىزاشار ۋاقىتىنىڭ كىرمەگەنىن بايقاپ جاتسا، «مەن ءجاي، ميكروفوندى تەكسەردىم» دەي سالادى ەكەن.
جيناعان ءارى اۋدارعان ماقسۇتحان جاقىپ
