Foto: Jİ-men jasaldy
Maqsūthan Jaqyp jinaqtaǧan jäne türık tılınen audarǧan Oraza qatysty äzıl-syqaqtar toptamasyn ūsynamyz.
ŪLYQBEKTIŊ ORAZASY
Aqyn Ūlyqbek Esdäulet bır jyldary el qatarly oraza ūstap jürgende ıssaparmen Semeige barady.
Semei jaqta aqyndy ot auyz, oraq tıldı aǧa dosy, äigılı änşı Qūsmıliia Nūrqasym qarsy alyp, el tanytyp, jer körsetıp degendei, bırneşe kün qasynda bırge erıp jüredı.
«Ūlyqbek keldı» degendı estıp, aqyndy Şäkärım atyndaǧy Semei universitetı qonaqqa şaqyrady. Studenttermen kezdesu kezınde bır jas qyz:
– Aǧai, qazır qasiettı ramazan aiy ǧoi, sız oraza ūstadyŋyz ba? - dep sūraq qoiypty.
Sonda Ūlyqbek:
– Orazany ūstap jür em «bısımıllä» dep,
Bärın de būzyp kettı Qūsmıliia kep, - dep jauap bergen eken.
QADYRDYŊ ORAZASY
– Qadeke, oraza ūstap jürsız be?
– Sen özıŋ şe?
– Ūstap jürmın. Bügın jetınşı kün.
– Endeşe, menıŋ oraza ūstaǧanyma jetınşı jyl!.. – deidı Qadyr Myrzaliev auyr ötken soŋǧy alty-jetı jyldy esıne alyp.
«BŪZYLATYN ORAZA BŪZYLDY»
Orazada şöl qysyp, özın-özı aldandyru üşın qyrǧa şyqqan Bektaştyq qas qylǧandai, syldyraǧan būlaqqa tap bolypty. Tözımı tausylǧan ol jata qalyp soraptap jatsa, mūny körıp qalǧan bıreu:
– Qūdai saqtasyn, ne ıstedıŋ? Oraza būzyldy ǧoi, - deidı.
Bektaşy ekı ezuınen su sorǧalaǧan küiı:
– Būzylatyn oraza būzyldy, bıraq paqyrǧa da jan kırdı! - degen eken.
«ENDI ESIGIŊDI QAQPAIMYN»
Oraza aiynda bükil tilekterdiŋ qabyl bolatynyn estigen Bektaştyq köp jyldar qaitara almaǧan qaryzyn oilap, meşıtte qol jaiyp dūǧa qylypty:
– E, Qūdaiym! Maǧan ärı qaryzdan qūtylatyn, ärı bükıl ömırıme jetetın aqşa tauyp berşı, sonda senı mynalar siiaqty künıne bes ret mazalamaimyn. Söz bereiin, būdan soŋ esigiŋdi bir ret te qaqpai-myn.
«SIZDIŊ SŪRAI ALATYNYŊYZ – TEK DÜKEN QARYZY»
Ramazan aiynyŋ bır künı Qoja Raǧip Paşa:
– Haşmet, senıŋ qaryzyŋ bar ma?
– Bar, äpendım.
– Qanşa qaryzsyŋ?
– Bızdıŋ mahallanyŋ dükenıne myŋ teŋgedei qaryzbyn...
– Dükenge beretın qaryzyŋdy sūrap tūrǧan joqpyn dep ǧoi, oraza qaryzyn aityp tūrmyn,- dep aşulanady Qoja Raǧip Paşa.
– Oraza qaryzym ba? - dep Haşmet sasqalaqtap qaiterın bılmei öz-özıne kelgen soŋ. – Oraza boryşyn Allah sūrar, äpendım. Sızdıŋ sūrai alatynyŋyz – tek düken qaryzy.
«HAIUANDAR ORAZA ŪSTAMAIDY»
Nazym Hikmet pen Nejıp Fazyl Qysakürek ramazan aiynda maşinamen kele jatady. Ärine, Nejıp Fazyldyŋ auyzy berık, al Nazym Hikmet auyz bekıtpegen. Nazym Hikmet Nejıp Fazylmen qaljyŋdaspaq bolyp joldyŋ şetındegı aryq bır siyrdy Nejıp Fazylǧa nūsqai körsetıp:
– Ananyŋ aryqtyǧyna qara, oraza ūstaimyn dep qandai hälge tüskenın, - deptı.
Aqyndardyŋ sūltany Nejıp Fazyl da qarap qalmastan:
– A, Nazym, haiuandardyŋ oraza ūstamaitynyn bılmeitın be edıŋ? - dep dereu qarymta qaitarypty.
«TAIаQ JESEM, ORAZAM BŪZYLADY»
Qojanasyr medresede oqyp jürgen kezınde, tynymsyz da tentek bolypty. Oraza aiynyŋ bır künı sabaq üstınde tynyş otyrmaǧan soŋ molla aşulanyp, qolyna taiaqty ala salyp:
– Ei, tynyş otyrasyŋ ba, joq, taiaq jeisıŋ be? - dep zekıptı.
Sonda Qojanasyr:
– Taqsyr, tynyş otyraiyn, eger taiaq jesem, orazam būzylady, Qūdai aldynda taǧy künəly bolamyz ǧoi, – deptı.
QOJANASYRDYŊ QULYǦY
Qojanasyr būryn oraza ūstamaǧan kısı eken. «Paiǧambar jasyna kelıp qaldyŋ, endı oraza mezgılı jettı», - dep, äielı mazalai bergen soŋ, Qojanasyr kelısıp, oraza ūstapty. Bıraq qarny aşqan soŋ, Qoja künnıŋ közınıŋ auyl syrtyndaǧy tauǧa jetıp jasyrynuyn şydamsyzdana kütetın bolypty.
Şydamy tausylǧan Qojekeŋ bır künı «aqyl taptym» dep, üiın jyǧyp esegıne arta bastapty. Äielı aŋ-taŋ bolyp: «Būnyŋ ne?» - dep Qojakeŋnıŋ bırdemenı büldıretının sezıp, bezek qaǧady. Qojanasyr: «Ündeme, aqyl taptym, oraza bıtkenşe künnıŋ qysqa jerıne baryp otyramyz», - dep, taudyŋ naq şyǧys jaǧyndaǧy bır şūŋqyrǧa aparyp üiın tıgıptı. Būl jerden künnıŋ közı tüs ausa-aq tauǧa jasyrynyp, qara köleŋke tartyp ketedı eken.
Qojekeŋ künnıŋ qara köleŋke boluyn aŋdyp tūrady da, künnıŋ közı taudan asysymen: «Qatyn, kün batty, as äkel!» - dep, auzyn aşa beretın bolypty.
ALLANYŊ QARYZY JÄNE PENDENIŊ QARYZY
Qojanasyr bırde kezderı zäitün satpaq bolypty. Bır sebet zäitün alyp bazarǧa şyǧyp tūrsa, bır qatyn jaqyndap kelıptı de zeitünnıŋ baǧasyn sūrap bılgen soŋ tym qymbat ekenın aitypty.
Sonda Qojanasyr bır tıstep:
– Äuelı zäitünnıŋ dämın tatyp kör... Bıreuın jep körşı...Ūnatsaŋ alarsyŋ bälkım...
Qatyn:
– Ūnatsam da, aqşasyn qazır qolma-qol bere almaimyn, - deptı.
Qojanasyr:
– Senıŋ marqūm küieuıŋmen dos bolǧan edım. Jaraidy, al, aqşasyn keiın berersıŋ,- dep jeŋıldık jasapty.
Qatyn nazdanǧanyn jalǧastyryp:
– Qoja äpendı dämın tata almaimyn. Bügın auzym berık... Üş jyl būrynǧy oraza aiynda auyrǧanyma bailanysty bır apta oraza ūstai almap edım. Endı qazır sol qaryzymdy ötep jatyrmyn...
Qojanasyr qatynnyŋ aitqandaryna oilanyp qapty da:
– Hanym, hanym, oŋai eşteŋe joq. Jolyŋyz bolsyn, sau bolyŋyz... Men zeitündı sızge satqym kelmei qaldy. Sebebı, Allaǧa qaryzyn üş jyldan soŋ tölegen kısı pendenıŋ zäitün qaryzyn qai uaqytta töleitının kım bıledı? - deptı.
JYL BOIY ORAZA
Molda Qojanasyrdy şaqyryp alyp, Alla ämirin ötemei, orazada tamaq jep jürgeni üşin qatty aşulanypty.
– Oraza tūtu-ūstau Alla ämirin öteu bolsa, auylda menen jaqsy, izgi kisi joq. Bailar bir ai ǧana oraza ūstasa, men paqyrǧa jyl boiy oraza ūstauǧa tura keledi, - depti Qojanasyr.
BŪL JAZA KIMNIŊ JAZASY?
Qojanasyr ramazan aiynda, bır ru basşysynyŋ üiınde oraza aiynda arnaiy qyzmet atqaratyn imamy bolypty.
Üi iesı bır künı Qojanasyrmen söileskende:
– Qojanasyr, men adamnyŋ janyn şyǧaruǧa qūmarlardyŋ bırımın. Keide aşuymdy jeŋe almai, jönsız tūsta adam da öltıremın. Būl düniede būlardyŋ jazasyn şynymen tartamyn ba?..
Asqany asqan jerde, keskenı kesken jerde qalǧan būl jauyz adamnyŋ aldynda Qojanasyr bastapqyda sasyp qalypty. Bıraz oilanyp jauabyn berıptı:
– Alaŋdamaŋyz. Sızge eşteŋe bolmaidy.
Zalym ru basy:
– Tökken mūnşa qan iaǧni jazasyz qalatyn bolǧany ma sonda? - dep sūrapty.
Qojanasyrdyŋ jauaby daiyn bolatyn-dy:
– Joq, jazasyz qalmaidy, äpendım. Būlardyŋ jazasyn balalaryŋyz tartar.
Zalym adam, keŋ bır tynys alyp ap külımdegen jüzben:
– Jasa Qojam! Sen şynymen bılımdı ülken bır kısı ekensıŋ... Menı bır qorqynyştan qūtqardyŋ. Qylmystarymnyŋ sazaiyn men tartpaityn boldym. Endı kım tartsa sol tartsyn!..- deptı.
Zalym ru basy bır künı aŋǧa şyqqanda, attan qūlap aiaǧy syndyryp alypty. Dereu Qojanyŋ aitqandary oiyna tüsıptı. Ony şaqyrtypty. Ökpelı küide:
– Qoja! Sen, düniede menıŋ basyma bır päleket kelmeitının aityp edıŋ. Alaida aiaǧym syndy. Būǧan ne deisıŋ? - dep sūrapty.
Qoja:
– Senıŋ äkeŋ de sen siiaqty kısınıŋ janyn şyǧaruşy ma edı? - dep qarsy sūraq qoiypty.
Ru basy:
– Ol tıptı menen de ötken, - desımen Qoja köŋılı jailanyp:
– Olai bolsa menıŋ sözımde bır qatelık joq, - deptı. Basyŋa tüsken päleket – senıŋ jasaǧanyŋnan emes, senıŋ äkeŋnıŋ ıstegenderınıŋ jazasy. Senıkın keiın balalaryŋ tartatyn bolady!..
KIM KIMNIŊ QŪZYRYNDA?
Bır kısı qazy bolyp tūrǧan kezınde Qojanasyrǧa jügınuge Abdulla degendı jaǧasynan alyp, şapalaqtap äkeledı:
– Qazy äpendı!… Būl adam qasiettı aida köpe-körıneu auzyn aşyp jıberdı. Jazasyn berıŋız, - deidı.
Qojanasyr säl oilanyp:
– Sen būl kısını mūnda äkele jatqanda ūryp, abyroiyn tögıp, aqysyna qol saldyŋ. Osy qylmysyŋ üşın senı bır ai abaqtyǧa qamaimyn.
– Maqūl endı, artyq ketıp qalyppyn, ämırıŋızge qūldyq. Jazaŋyzǧa köndım. Bıraq Abdullany mülde jazalamaisyz ba?
– Men senı myna dünielık zaŋdy būzǧanyŋ üşın aiyptaimyn. Al Abdulla dın zaŋyn būzdy. Men aqyret töreşısı emespın. Onyŋ mäselesı Jaratuşynyŋ qūzyrynda.
«ÖZ ÜIINE DE AUYZAŞARǦA KELSIN»
Bır äpendı Oraza aiynda üiıne mülde kelmeitın körınedı. Oraza aiy aiaqtalǧanşa auyzaşarǧa şaqyrsa da şaqyrmasa da bara beredı eken.
Bır künı keşke bıreu onyŋ üiıne kelıp:
– Bügın keşke sızdıŋ küieŋızdı pälen degen jerde auyzaşarǧa şaqyramyz, kelsın, - degenınşe üi hanymy:
– Oraza da qaida bolsa da bıter. Sol kısını körgen pende joq. Sız köre qalsaŋyz, öz üiıne bır ret bolsa da auyzaşarǧa kelsın dep aita salyŋyzşy, - dep ötınıptı.
«ŞIRKIN, AIT KÜNDE BOLA BERSEŞI...»
Bır aşarşylyq jyly Qoja bır auylǧa keledı. «Işken mas, jegen toq» degendei-aq, mūnda as-su köl-kösır, Qoja da qaryq bolyp qalady. Pai-pai, bū netken molşylyq, bızdıŋ jaqta jūrt aştan qyrylyp jatyr, - dep Qoja taŋ qalady.
Sonda bıreu:
— Nemene, özıŋ jyndymysyŋ? Ait ekenın bılmeuşı me eŋ? Bügın aittyŋ qūrmetıne dep jūrt qolda baryn ortaǧa salyp otyr. Sondyqtan da molşylyq, - deidı.
Sonda Qoja säl oilanyp qap, ıle-şala:
— Qap, ait kün saiyn bola berseşı! Sonda mūsylmandar aştyq degennıŋ ne ekenın bılmes edı, - deptı.
«NE QALADY?»
Qojanasyrdyŋ körşısı auyz bekıtpese de, üi ışımen tügel taŋ atpai tūryp, säresı ışedı eken. Onyŋ bekerge säresı daiyndaudan şarşaǧan qatyny Qojadan keŋes aluǧa kelıptı:
– Üide eşkımnıŋ auzy berık emes. Küieuım sonda da dämdı tamaq pısırtıp, asty bärımız bırge ışemız. Küieuımnıŋ osynysy ne, qoiǧyzyp beresız be?
– Namaz oqymaisyŋ, oraza ūstamaisyŋ, endı säresını de ışpeseŋ, onda mūsylmanşylyǧyŋnan ne qalady? Joq, qoiǧyza almaimyn.
SÄRESIGE İTTIŊ QATYSY QANDAI?
Temel äielı Bätimämen ökpelesıp, bır-bırıne jaq aşpai jüredı. Sondai tūsta oraza da kelıp qalady. Tūrsyn Temelden:
– Säresıge qalai tūrasyŋ?
– Bätima tūrǧyzady.
– Ekeuıŋ tıl qatyspai jürgen joqsyŋdar ma?
– İä, solai. Bıraq itım Qarabasty janyma bailap qoiǧanmyn.
– Bailasaŋ baila, bıraq säresıge ittıŋ ne qatysy bar?
– Qatysy bolǧanda qandai?! Säresı taqaǧanda Bätimä qoinyna alyp jatqan
mysyqty maǧan qarai qoia beredı.
TEKSERU
Auyl meşıtınde imam bolyp jürgen Temel auyzaşardy tosyp otyrǧan eldıŋ tözımın tauyspaudy oilaidy eken. Sol sebeptı mikrofondy teksergen bolyp azan şaqyryp jıberetın körınedı.
Jūrt jep-ışıp es jiǧannan soŋ saǧatynaqarap, älı auyzaşar uaqytynyŋ kırmegenın baiqap jatsa, «men jäi, mikrofondy tekserdım» dei salady eken.
Jinaǧan ärı audarǧan Maqsūthan Jaqyp
