ەجەلدەن بەرى كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەتىن كۇنى ادامدار مەزگىلدى قارسى الىپ، جاڭا ەگىس ماۋسىمىنا دايىندالا باستاعان. بۇل جىل ىشىندەگى ەرەكشە كۇندەردىڭ ءبىرى سانالىپ، جاپپاي سەرۋەندەر مەن كۇنگە تابىنۋ راسىمدەرىمەن اتاپ وتىلگەن. كوكتەمگى تەڭەلۋ تابيعاتتىڭ قىسقى ۇيقىدان ويانىپ، جاڭارۋ كەزەڭىنىڭ باستالۋى دەپ ەسەپتەلگەن.
2026 جىلى جەردىڭ سولتۇستىك جارتى شارىندا كوكتەمگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلۋى 20 ناۋرىزعا سايكەس كەلەدى. ونىڭ ناقتى ۋاقىتى دا بەلگىلى - استانا ۋاقىتىمەن 19:45:14.
جازعى جانە قىسقى كۇن توقىراۋلارى مەن كۇزگى تەڭەلۋدەن ايىرماشىلىعى، كوكتەمگى تەڭەلۋ 2010 جىلدان 2050 جىلعا دەيىن كوبىنە ءبىر كۇنگە – 20 ناۋرىزعا سايكەس كەلەدى. تەك 2044 جانە 2048 جىلدارى ول 19 ناۋرىزعا تۇسەدى.
تەڭەلۋ – بۇل استرونوميالىق قۇبىلىس، وندا كۇن مەن ءتۇن ۇزاقتىعى بۇكىل الەمدە شامامەن تەڭ بولادى. ول جىلىنا ەكى رەت ورىن الادى. وسى كۇنى كۇن ەكليپتيكا بويىمەن قوزعالىپ، اسپان ەكۆاتورىن كەسىپ وتەدى: كوكتەمدە ول وڭتۇستىك جارتى شاردان سولتۇستىككە وتسە، كۇزدە كەرىسىنشە باعىتتا قوزعالادى.
كوكتەمگى تەڭەلۋ كۇنى جىل سايىن 19-21 ناۋرىز ارالىعىندا وزگەرىپ وتىرادى. وسى ساتتەن باستاپ استرونوميالىق كوكتەم باستالادى.
جىلىنا ەكى رەت، تەڭەلۋ كۇندەرى كۇن جەر ەكۆاتورىنا ءدال پەرپەنديكۋليار ورنالاسادى. بۇل كەزدە جەردىڭ ەكى جارتى شارى دا بىردەي جارىقتانادى، سوندىقتان كۇن مەن ءتۇن ۇزاقتىعى تەڭەسەدى.
كوكتەمگى تەڭەلۋدەن كەيىن كۇن ۇزاقتىعى بىرتىندەپ ۇزارە بەرەدى دە، ەڭ ۇزاق كۇنگە – جازعى كۇن توقىراۋىنا جەتەدى. بۇل كەزدە كۇن كوكجيەكتەن ەڭ بيىك نۇكتەگە كوتەرىلىپ، بىرنەشە كۇن بويى سول دەڭگەيدە بولادى.
جازعى كۇن توقىراۋى ادەتتە 21 ماۋسىمعا سايكەس كەلەدى، ال كىبىسە جىلدارى ءبىر كۇن ەرتەرەك – 20 ماۋسىمدا بولادى. 2026 جىلى بۇل قۇبىلىس 21 ماۋسىمدا وتەدى.
كۇزگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلۋى – قىسقا ءوتۋدىڭ بەلگىسى. ودان كەيىن قىسقى كۇن توقىراۋى كەلەدى، بۇل كەزدە كۇن كوكجيەكتەگى ەڭ تومەن نۇكتەسىنە ءتۇسىپ، كۇن ەڭ قىسقا بولادى. 2026 جىلى كۇزگى تەڭەلۋ 23 قىركۇيەككە، ال قىسقى كۇن توقىراۋى 21 جەلتوقسانعا سايكەس كەلەدى.
كوكتەمگى تەڭەلۋ كۇنى بۇرىن كوپتەگەن حالىقتاردا كەڭىنەن اتاپ وتىلگەن. مىسالى، ەجەلگى كەلتتەر بۇل مەرەكەنى «وستارا» دەپ اتاعان. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا، اعىلشىن تىلىندەگى پاسحا مەرەكەسىنىڭ اتاۋى – Easter – وسى سوزدەن شىققان.
قازىرگى تاڭدا دا بۇل كۇن الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندە ۇلكەن مەرەكە رەتىندە تويلانادى. اسىرەسە تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كەڭىنەن اتاپ وتىلەدى.
تۇركى جانە يران حالىقتارىندا بۇل مەرەكە ناۋرىز دەپ اتالادى (قازاقستاندا – ناۋرىز) جانە جاڭا جىلدىڭ باستالۋى رەتىندە سانالادى.
ادامدار جاڭا جىلدى مول داستارقان جايىپ، دۋماندى مەرەكەمەن قارسى الادى. ناۋرىز قارساڭىندا ءۇيدى تازالاپ، جاڭا كيىم ساتىپ الۋ داستۇرگە اينالعان. بۇل كۇنى تۋىستارعا، دوستارعا، كورشىلەرگە قوناققا بارادى: الدىمەن جاستار ۇلكەندەرگە بارىپ سالەم بەرەدى، كەيىن ۇلكەندەر دە جاستارعا بارادى. مەرەكەلىك تاعامداردىڭ ءبىرى – ناۋرىز كوجە.
جاپونيادا تەڭەلۋ قارساڭىندا اتا-بابالاردى ەسكە الىپ، ۇيلەرىن تازالايدى. بۇل – حيگان اتتى رەسمي مەرەكە، ول ءۇش كۇنگە سوزىلادى. بۇل كۇندەرى جاپوندار اتا-بابالارىنىڭ قابىرلەرىن تازالاپ، گۇل قويىپ، قۇرباندىق تاعامدارىن ۇسىنادى.
ءۇندىستاندا كوكتەمنىڭ كەلۋىن ايگىلى حولي – بوياۋلار فەستيۆالىمەن اتاپ وتەدى. ادامدار الاڭدارعا جينالىپ، ءبىر-بىرىنە ءتۇرلى-ءتۇستى ۇنتاقتار شاشادى. بۇل ەجەلدەن كەلە جاتقان مەرەكە باقىت پەن بەرەكە شاقىرۋمەن بايلانىستى.
مەكسيكادا كوكتەمگى تەڭەلۋ كۇنى تۇرعىندار مايا حالقىنىڭ كونە قالاسى – چيچەن-يتساعا جينالىپ، مەرەكەلىك شارالار مەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر وتكىزەدى. سەنىم بويىنشا، وسى كۇنى جەرگە اتستەكتەردىڭ باستى قۇدايلارىنىڭ ءبىرى – قاۋىرسىندى جىلان كەتتسالكواتل تۇسەدى.
