تاياۋ شىعىستاعى كۇردەلى احۋالدىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا اسەرى، دۋبايداعى قازاقستاندىقتاردىڭ دۇنيە مۇلكى، قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ كوتەرىلۋى، بيۋدجەتتەگى الەۋمەتتىك سالا كورسەتكىشتەرى، ينفلياتسيا، ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى، كادر ماسەلەسى، جالپى ەلدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ تەندەنتسياسى توڭىرەگىندە META University بيزنەس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى، Sana business اكادە نەگىزىن قالاۋشى بەلگىلى قارجى ساراپشىسى، ەكونوميست ماقسات حالىقپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
پايداسى مەن زيانى بىردەي
– تاياۋ شىعىستاعى احۋال كۇردەلەنىپ مۇناي باعاسى قىمباتتادى. جالپى مۇناي مەن گازعا، شيكىزاتقا بايلانعان ەكونوميكانىڭ ءتۇبى نە بولماق؟
– تاياۋ شىعىستاعى جاعداي شىنىندا دا وتە كۇردەلى. بۇل تەكە-تىرەستىڭ گەوگرافياسى وتە ۇلكەن بولىپ بارادى. اقش، يزرايل بىرلەسىپ يرانعا سوعىس اشقانى ءبىر بولەك، يران دا قالىس قالماي، اراب ەلدەرىندەگى سولاردىڭ اسكەري نىساندارىنا سوققىنى ۇدەتتى. سول توڭىرەكتىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ تۇر. بىرركەن اراب امىرلىكتەرى، كاتار، دۋبايدا ۇيلەردىڭ باعاسى ارزانداپ، ءبىراز ينۆەستورلار قارجىلارىن قايتارىپ جاتىر، بۇل ۇدەرىسكە اينالدى. جالپى قور نارىعىندا سول جاقپەن بايلانىسى بار كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى بىردەن تۇسە باستادى. مىنە، وسىنداي ۇدەرىستەر الەمدىك ەكونوميكانى شايقاپ تۇر. ءاپ-ساتتە اسەر ەتكەن سالا – مۇناي باعاسى. دۇنيەجۇزىلىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ بولجامى بويىنشا، ەگەر وسى جاعداي از ۋاقىتتىڭ ىشىندە رەتتەلمەسە، مۇناي باعاسى باررەلىنە 120-130 دوللاردان اسادى دەپ وتىر. بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتەدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەكونوميكا، مۇناي مەن گاز، شيكىزاتقا تاۋەلدى بولىپ قالت-قۇلت ەتىپ تۇرمىز. ەلدىڭ ەكسپورت الەۋەتى ارتادى. قازىنانىڭ كىرىس بولىگى ارتىپ، ۇلتتىق قورعا اۋدارىمدار ۇلعايادى.
ال ءوندىرىسىن مۇناي شيكىزاتىنا باعدارلاپ قويعان ەلدەرگە قيىن تيەدى. سونىڭ ىشىندە قىتايعا وڭاي سوقپايدى. شيكىزاتتى قىمباتقا العان ءوندىرىس، ەرتەڭگى كۇنى ءونىمىن دە قىمباتقا ساتادى. ال قازاقستان يمپورتقا تاۋەلدى ەل. ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىرتى تاۋارلارىنىڭ 35 پايىزىن قىتاي ونىمدەرى قۇرايدى. دەمەك، قىتاي تاۋارلارىنىڭ قىمباتتاۋى كۇتىلەدى. باسقا دا الىس-جاقىننان كەلەتىن زاتتار يمپورتتىنىڭ باعاسى وسەدى. شىن مانىندە، يمپورتتىڭ قىمباتتاۋى حالىق ءۇشىن ءتيىمدى دەپ ايتۋ قيىن. ونسىز دا حالقىمىز ينفلياتسيادان زارداپ شەگىپ ازەر وتىر. حالىقتىڭ ناقتى تابىسى دا از ەكەنى جاسىرىن ەمەس. گەوساياسي احۋالدىڭ كۇرت ناشارلاۋىنان تاعى دا ينفلياتسيا كوتەرىلىپ كەتۋى ىقتيمال.
ادال الىنباعان دۇنيە وپا اپەرمەيدى
– يران - اقش، يزرايل اراسىنداعى قاقتىعىستان دۋبايداعى قازاقستاندىقتاردىڭ دۇنيە-مۇلكى كورىنىپ قالدى. قانداي ويداسىز...
– ءيا، دۋباي الەمدەگى ەڭ تۇراقتى ەكونوميكانى قالىپتاستىرعان، دامىعان مەكەن رەتىندە تانىلىپ، سول جاققا بۇكىل ينۆەستيتسيالار قۇيىلىپ جاتقان ەدى. ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ دا باي ازاماتتارى دۋبايدان ءۇي الىپ، جىلجىمايتىن مۇلىك يەمدەنگەن بولاتىن. ەندى تاياۋ شىعىستا، اراب ەلدەرىندەگى گەوياساياسي احۋال كۇردەلەندى. كوپتەگەن ازاماتتار اراب امىرلىكتەرىندە قاۋىپتەردىڭ بار ەكەنىن ءتۇسىندى. الەمگە بەلگىلى ينۆەستورلار ول جاقتاعى مۇلىكتەرىن ساتا باستادى. بۇل باعانىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ءتىپتى دۋبايداعى كەيبىر قازاقستاندىقتاردىڭ ۇيىنە زىمىران جارىقشاقتارى تۇسكەن كورىنەدى. سودان قوعام قانداي ازاماتتاردىڭ مۇلكىنە زاقىم كەلدى دەپ، قالاي ول جاقتا بايلىق جيعان دەپ دۇرلىگە ءتۇستى. قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان ءتىزىم جاسالىپ، بۇل ماسەلە قارالاتىن بولىپ ەدى، كەيىنەن ماڭىزدى ەمەس دەپ شىعاردى. بىزدىڭشە بۇل ءتىزىم وتە ماڭىزدى. جالعىز دۋباي ەمەس، يسپانيا، يتاليا جانە جالپى دۇنيەجۇزى بويىنشا ۇلكەن ءزاۋلىم سارايلار الىپ قويعان باي-ماناپتارىمىز تولىپ جاتىر.
ول قانداي مۇلىك، كىمنىڭ دۇنيەسى، قاي تابىسىنا الدى؟ سوعان مونيتورينگ، تەكسەرىس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ەگەر ادال ەڭبەك، ماڭداي تەرىمەن العان بولسا، شەكتەي قويا المايمىز. ال ۇرلاعان بولسا، پاراقورلىققا بارعان بولسا، جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى ءتيىس. ەڭ بولماسا، مەملەكەتىمىزگە سالىعى تولەندى مە، سونى قاداعالاۋ شارت. ويتكەنى ول دا، قازاقستاندا جينالعان كاپيتالعا الىنىپ تۇرعان قىمبات، ءسان-سالتاناتتى ۇيلەر، باعالى دۇنيەلەر عوي.
سىرتقا اعىلعان اكتيۆتەردىڭ كولەمى 100 تريلليون تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتكەن. ال قايتارىلعان قاراجاتتىڭ كولەمى 2 تريلليون تەڭگەگە دە جەتپەدى. بىراق بۇل ماقتاناتىن كورسەتكىش ەمەس-ءتى. قايتارىلعان اقشا وتە از. قارجى مامانى رەتىندە، ەلگە اكتيۆتەردى قايتارۋ بويىنشا جۇمىستار سالعىرت، باياۋ ءجۇرىپ جاتىر دەپ ەدىم. بۇل جۇمىستى وتە بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ەگەر ەل بيۋدجەتىنە 20-30 تريلليون تەڭگە جۋىق اقشا قايتسا، سوندا عانا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى.
قازىر دە ەلىمىزدەن سىرتقا اقشا كەتپەي جاتىر دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. بۇگىندە ءارتۇرلى جولدار، جاعداياتتارمەن شەتەلگە اعىپ جاتقان اكتيۆتەر بارشىلىق. دەمەك، بۇرىن بولىپ كەتكەن جاعداي قازىر 100 پايىز جوق دەپ ايتا المايدى. جاقىندا رەسەيدىڭ ءبىر بانكىنە 7 تريلليون تەڭگە اقشا شىققان. ول 14 ملرد دوللاردىڭ كولەمىندەگى قاراجات. وتە ۇلكەن، قوماقتى قاراجات قالاي شىقتى، نە بولدى، سالدارى قانداي؟ ول جاعى بەيمالىم! تەك انىقتالىپ جاتقانى ايتىلدى، قويدى. ماسەلەن، ۇلكەن قۇمعانعا سۋ تولتىرىپ جاتساق، سونىڭ تۇبىندە ۇلكەن تەسىك بار ەكەنىن ەسكەرمەيمىز.
بيۋدجەتكە قول سالۋدى تەجەۋگە بولادى. ونىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – تسيفروۆيزاتسيا. بۇدان تسيفرلىق ۆاليۋتا، تسيفرلىق اۋدارىمدار، بلوكچەين تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلۋ ارقىلى جەمقورلىقتان ارىلامىز. سول كەزدە ءاربىر اقشا قاراجاتتارىنىڭ ءىزى، تاريحى قالادى. قاراجاتتىڭ وعان دەيىنگى-كەيىنگى ادرەسى انىقتالادى. وسىلايشا ۇرلانعان قاراجاتتاردى باقىلاۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن.
مەجەنى كۇيتتەپ، حالىقتى ۇمىتتىق
– ءبىزدىڭ ەل 2029 جىلعا دەيىن ەكونوميكا كولەمىن 450 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. بۇل مەجەگە قالاي جەتپەكپىز؟
– قازاقستاننىڭ الدىندا 2029 جىلعا دەيىن ەكونوميكا كولەمىن 450 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى ماقساتى بار. ۇكىمەت جىلىنا 6-7 پايىز ءوسىم كورسەتۋ كەرەك بولىپ تۇر. ۇكىمەت 2025 جىلدىڭ قورتىندىسى بويىنشا 6,5 پايىز ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتتىك دەيدى. شىنىن ايتۋ كەرەك بۇنداي ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ماعىناسى قايدان شىعىپ وتىر؟ مىنە، سوعان ۇڭىلەيىك! ەگەر ناقتى، شىنايى قازاقستان ەكونوميكاسىن كوتەرەمىز دەسەك، ول ءۇشىن قوسىمشا ءوندىرىس وشاقتارى، زاۋىت، فابريكالار سالىنۋى قاجەت. ءدال قاي سالالار، نەندەي وندىرىستەر بۇل كورسەتكىشتەردى قۇراپ وتىر، سول جاعىنا ءمان بەرەيىك. اقيقاتىن ايتساق، زاۋىت-فابريكالاردىڭ سالىنۋىنان گورى، تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قۇنىن ءوسىرۋدىڭ ارقاسىندا عانا ۇكىمەت 6,5 پايىزدىق ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. ۇكىمەت ينفلياتسيامەن كۇرەسۋگە ىنتا-جىگەر كورسەتپەيدى. ال بارلىق ماسەلەنى ۇلتتىق بانكتىڭ موينىنا ءىلىپ قويادى. بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋى ەشقانداي ماسەلە شەشپەيدى. ەڭ نەگىزگىسى – جاڭا ءوندىرىس وشاقتارى اشىلىپ، تاۋار ءوندىرىسى دۇرىس جولعا قويىلسا عانا ينفلياتسيا تومەندەيدى. وتكەن جىلدىڭ قورتىندىسى بويىنشا، قازاقستان ەكونوميكاسى 300 ملرد دوللاردان استام ەكونوميكاعا قول جەتكىزگەن. ءسويتىپ الەم بويىنشا ءجىو-ءنىڭ كورسەتكىشتەرى نەگىزىندە 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنىپتى. بۇعان ءوندىرىستى دامىتپاي، ەلدەگى تاۋارلاردى قىمباتتىپ جەتكەنىمىز جاسىرىن ەمەس.
سالىقتىڭ سالماعىنان ءبارى قىمباتتادى
– سالىقتىڭ كوبەيىپ، ايىپپۇلداردىڭ ارتۋىنىڭ ءتۇبى نەگە سوقتىرادى؟
– قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ باعاسى 16 پايىزعا ارتتى. سودان باستاپ تاۋارلاردىڭ باعاسى ءوسىپ جاتىر. كوپتەگەن كومپانيالار سالىقتىڭ كوتەرىلگەنىن بىلگەندىكتەن، وتكەن جىلى-اق تاۋارلاردىڭ باعاسىن كوتەرىپ جىبەردى. ولار بۇل سالىقتىق اۋىرتاپىلىقتى تولەۋ ءۇشىن ءوز پايداسىنان ءبولىپ بەرمەيدى. وزدەرىنىڭ جاساپ وتىرعان ءونىمى، تاۋارلارى، قىزمەتىنىڭ قۇنىن قىمباتتاتۋ ارقىلى كوبەيگەن سالىقتى تولەي بەرەدى. ال مۇنداي قىمباتشىلىق قاراپايىم حالىقتى قىسىپ، تۇرمىس قيناپ بارادى. ققس كوتەرىلۋ سالدارىنان بارلىق تاۋارلار قىمباتتاپ، حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىك جاعدايى ناشارلاپ، ەلدەگى ينفلياتسيا جاعدايى ۇدەي باستادى. ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ – 4 325 تەڭگەگە كوبەيگەنى، قوسىمشا ايىپپۇلداردىڭ ارتقانى سونىڭ سالدارىنان بولىپ تۇر. ايىپپۇلداردىڭ 50 پايىزدىق جەڭىلدىگىن الىپ تاستاۋ، جول ەرەجەسىن بۇزعانعا اۆتوماتتى تۇردە ايىپپۇل سالۋ حالىققا اۋىر تيەدى. بۇدان قۇر بوسقا ازاماتتاردىڭ جاعدايى ناشارلايدى. مۇنىڭ ءتۇبى بايلار مەن كەدەي تاپ وكىلدەرىنىڭ اراسى الشاقتاۋىنا، حالىقتىڭ جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا اپارىپ سوقتىرادى. سوندىقتان ەلگە جۇمىس ورىندارىن اشىپ، ايلىق جالاقىنى كوتەرىپ، سالىق پەن ايىپپۇلدى سوعان ساي رەتتەگەن ءجون.
6,5 پايىزدىق ءوسىم نەگە تابىستى ارتتىرمادى؟
– قازاقستان ەكونوميكاسى 6,5 پايىزعا كوتەرىلسە دە، حالىقتىڭ تابىسى ارتپاۋىنا نە سەبەپ؟
– ءدال وسىنداي قارقىندى ءوسىم 2013 جىلى دا بولعان. قاندايدا ءبىر ەكنوميكالىق ءوسىم حالىقتىڭ تابىسىنا اسەرىن تيگىزۋى كەرەك. حالىقتىڭ تابىسىنا 3 پايىزعا دەيىنگى ءوسىم اسەر بەرمەيدى. ال 5-6 پايىزدىق ءوسىم حالىقتىڭ تابىسىندا ەداۋىر كورىنىس تابۋى كەرەك قوي. بىراق ولاي بولماي شىقتى. پارادوكس! قايتا مينۋس 2 پايىزعا تومەندەگەن. كەي ساراپشىلار مينۋس 6 پايىزعا دەيىن ءتۇستى دەپ ەسەپتەيدى. كەرىسىنشە حالىقتىڭ تابىسى ورتايىپ جاتىر. اتالعان ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە ۇكىمەت تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ءوسىمى ارقىلى عانا قول جەتكىزىپ وتىر. شىن مانىندە ناقتى ءبىر سالالاردا وزگەرىستەر بولىپ، تەرەڭ وڭدەۋ كوشىپ، وندىرىستىك ونەركاسىپتىك دامىپ، ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتانۋى بولىپ جاتقان جوق.
قازىر ەلدە ورتاشا جالاقى 450 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى بولسا، سونى ۇشكە ءبولىپ، ەڭ تومەنگى ايلىق 150 مىڭ تەڭگەنى شەگىن قۇراۋى كەرەك ەدى. ەلدە 85 مىڭ ەڭ تومەنگى جالاقى بولىپ بەلگىلەنىپ سول كۇيى وسپەدى. بالا كۇتىمىنە 25 مىڭ تەڭگە عانا بەرىلەدى. بۇنداي ازعانتاي عانا اقشا قىمباتشىلىق قىسقان زاماندا جورگەك پۇلعا، سۇتكە دە جەتپەيدى عوي. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى نەبارى 45-50 مىڭ تەڭگەنىڭ و جاق، بۇ جاعى. ءبىر ايدا ءبىر ادام وسى قارجىعا ءومىر سۇرە الادى دەپ ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات. ويتكەنى باعا كۇن سايىن ءوسىپ كەلەدى. ورتاشا مەدياندىق جالاقى 300 مىڭ تەڭگەنىڭ ءۇستى. ياكي، وسىنىڭ 3/1 تومەنگى كۇن كورىس شەگىنە ەسەپتەلۋ كەرەك. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى وسىلاي باعدارلانىپ، جۇمىس ىستەيدى. بىزدە مىناداي ۇدەرىس بار. ەگەر باعانى ءوسىرىپ، بىرقاتار تاۋارلاردى، قىزمەتتەردى، تاريفتەردى قىمباتتاتىن بولساق، دامىعان ەلدەردى مىسالعا الامىز، ال حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا كەلگەندە قىرىق ءۋاج ايتىپ، ارتتا قالعاندارمەن سالىستىرىپ شىعا كەلەمىز. بۇنداي تەتىك، ەسكىلىكتىڭ قالدىعى، ال ءومىر باسقاشا يىرىمدەرىنە تۇسۋدە. جۇرتتىڭ كوزى، كوكىرەگى وياۋ.
ءداپ قازىرگى گەوياساياسي جاعداي قىسقان ساتتە، ەلدىڭ الەۋمەتتىك تولەمدەردى ءبىرشاما كوتەرىپ، ازاماتتارىمىزعا جاردەم جاساپ، جۇزەگە اسپايتىن، ۇنەمى شىعىن الىپ كەلە بەرەتىن جوبالاردى قىسقارتىپ، بيۋدجەتتى قايتا قاراعان ءجون.
تابىس تومەن – ازىق-تۇلىك قىمبات
– ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى نەدەن تۋىنداپ جاتىر؟
– ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ ۇنەمى قىمباتتاۋى ينفلياتسيانىڭ كوتەرىلۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارداعى ەلىمىزدەگى ينفلياتسيا بارلىق تاۋارلاردى قىمباتتاتىپ جاتىر. وعان اسەر ەتىپ وترىرعان بىرنەشە فاكتور بار. الدىڭعى جولى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جانار-جاعارماي باعاسىن بىرتە-بىرتە وسىرمەكشى بولدى. وعان مەملەكەت باسشىسى ارالاسىپ، اي-92 ماركالى بەنزين باعاسى ءبىرشاما تەجەلگەن بولاتىن. بىراق ءتۇبى كوتەرىلدى.
تاريفتەردىڭ ءوسىمى، ەلەكتر، سۋ باعاسىنىڭ قىمباتتاعانى بۇل دا، ءسوز جوق، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى، ونىڭ ىشىندە ازىق-تۇلىكتىڭ شارىقتاۋىنا تيگىزەتىن ءبىر فاكتور بولىپ سانالادى. سونداي-اق، ققس-تىڭ 16 پايىزعا كوتەرىلۋى، حالىق كوپ تۇتىناتىن ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن قىمباتتاتىپ جاتىر. ازىق-تۇلىكتىڭ ۇدايى قىمباتتاۋى، ەلدەگى شارۋالاردىڭ جاعدايىنىڭ جاسالماۋىنان دەپ بىلەمىز. ول تىكەلەي بارىپ مەملەكەت جاساپ بەرسىن دەگەن ءسوز ەمەس. ول قاراپايىم عانا ساپالى تۇقىم جەتكىزىپ بەرۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىن قولدانىسقا ەنگىزىپ، شولەيتتى جەرلەرگە توتەپ بەرەتىندەي ونىمدەر ءوسىرۋ قاجەت. جىلىجايلارعا تامشىلاتىپ سۋعارۋدى ۇيلەستىرۋ، گازبەن جىلىتۋ سياقتى ىستەردى قولعا الۋ كەرەك قوي. جالپى شىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان اگروونەركاسىپتى سۋبسيديالاسا ەكەن. سۋبسيديا ءادىل بولىنبەگەندىكتەن، كاسىبىن شىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان كاسىپكەرلەرگە قولداۋ جوق. قويما جەتىسپەۋشىلىگىن جويۋ كەرەك. شارۋانىڭ ءونىمى دۇكەن سورەلەرىنە جەتكەنشە دەلدالداردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، نارىققا قىمبات بولىپ شىعۋدا. دەلداردارمەن كۇرەس جۇرمەيدى، سالدارىنان حالىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىكتى قىمباتقا الۋعا ءماجبۇر. ۇكىمەت دەرەگىنشە، بىلتىر 27,1 ملن توننا استىق جينالىپتى. مۇنى رەكوردتىق كورسەتكىش دەپ جاريالادى. ءتورت تۇلىكتىڭ باسى دا جەتكىلىكتى سياقتى. سوعان قاراماستان ەت-ءسۇت، ۇن ونىمدەرى، جالپى ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ قۇنىنا شەك بولماي تۇر.
ەگەر مەملەكەت شىنايى ارالاسسا، ءاپ-ساتتە ءبارىن قالپىنا كەلتىرە الادى عوي. سوندا ازىق-تۇلىك مۇنداي قىمبات بولماس ەدى.
«انا كاپيتالى» باعدارلاماسىن قابىلداۋ قاجەت
– وتباسىنىڭ ءال-اۋقاتىن قالاي جاقسارتامىز؟
– قازاقستاندا تۋ كورسەتكىشى ارتىپ كەلەدى. دەموگرافيالىق جاعداي تابيعي تۇردە جاقسارىپ كەلەدى. ال ءبىزدىڭ ۇكىمەت وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساۋعا اسىقپايدى. رەسەيدە «ماتەرينسكي كاپيتال» دەگەن ۇلتتىق باعدارلاماسى ارقىلى ءبىرىنشى بالاعا – 728 مىڭ، ەكىنشى بالاعا – 963 مىڭنان استام رۋبل قاراجات تولەپ، وتباسىن قولدايدى. فرانتسيادا «وتباسىن قولداۋ جول كارتاسى» ارقىلى جول ءجۇرۋ قۇنىنىڭ 75 پايىزىن وتەپ، سالىقتان بوساتىلادى. ۆەنگريادا «دەموگرافياق رەفورما» ارقاسىندا 4 بالاسى بارلار تابىس سالىعىنان بوساتىلىپ، 7 ورىندىق كولىك الۋعا گرانت بەرىلىپ، ءۇشىنشى بالا تۋىلعاندا وتباسىنىڭ مەملەكەت الدىنداعى يپوتەكالىق قارىزىنىڭ ءبىر بولىگى (نەمەسە تولىقتاي) كەشىرىلۋى مۇمكىن. گەرمانيادا ءار بالاعا اي سايىن – 259 ەۋرو، پولشادا 185 ەۋرو كەي جاعدايدا كامەلەتتىك جاسقا دەيىن تولەنەدى. مىنە، وسىنداي دامىعان ەلدەردەگى وتباسىن قولداۋ ادىستەرىن يگەرسەك بولادى عوي.
قازاقستاندا دا دەموگرافيالىق ءوسىمدى قالاي دا ىنتالاندىرۋ قاجەت. ءبىز دە «انا كاپيتالى» ۇلتتىق باعدارلاماسىن قابىلداساق ەكەن. ءسويتىپ الەۋمەتتىك تولەمدەر ارتتىرايىق. ءبىزدىڭ «كۇمىس القا»، «التىن القا» العان انالاردىڭ كەيبىرى پاتەر ساعالاپ كۇن كورىپ جۇرگەنى دە بەلگىلى. الەمدە 9 ورىن الاتىن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز دە 50 ميلليونداي حالىق بولۋى كەرەك. مۇنداي حالقى بار ەلدە وسال ەكونوميكا بولمايدى. ول جەردە باسەكە دە بولادى، نارىقتىڭ قاعيدالارىن دا ورناتا الامىز. سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋ ارقاسىندا الەمدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ ۇلەسىن وزىمىزگە تارتامىز. ياعني، ەلگە ينۆەستيتسيا اعىلادى. ال حالقى از ەلدەرگە دۇنيەجۇزىندەگى الپاۋىت كومپانيالار قىزىعۋشىلىقپەن قارامايدى. سەبەبى ول نارىقتا تۇتىنۋشى از. سوندىقتان بىزگە قالايدا حالىقتىڭ سانىن ءوسىرۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن اۋەلى بالاباقشا، مەكتەپ، جوو وقۋ ورىندارىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاستىرعان ابزال. كەيىن جۇمىسقا ورنالاسۋ، جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى سياقتى ماسەلەلەرى ويلاپ قويعان ءجون. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە جىل سايىن نارىققا 300 مىڭ ادامداي قوسىلۋدا. ال بۇعان كوللەدج، ۋنيۆەرسيتەت بىتىرەتىندەردى قوسساڭىز، 400 مىڭنان اسىپ كەتەدى. قازىر سوعان لايىقتى جۇمىس ورنىن دايىنداپ ۇلگەرە الماي جاتىرمىز. ەگەر سالعىرتتىق، ەنجارلىق تانىتىپ ەڭبەك نارىعىن 3 جىل جۇمىسپەن قامتىماساق، 1 ميلليوننان استام جاس جۇمىسسىز قالادى. ءار ازامات – ەڭبەك رەسۋرسى. ونىڭ ءاربىرىن دۇرىس باعدارلاپ، قاراساق، ەڭبەك ونىمدىلىگىن الىپ كەلەدى. ەندەشە، دەموگرافيانى قولدايمىز دەسەك، ۇكىمەتتە دە ءتيىمدى باعدارلامالار جاسالۋ كەرەك. جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ، ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كەڭ ورىستەر الاتىنداي جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل باعىتتا جاڭا جول كارتالارىن جاساۋ قاجەت. بۇرىنعى باعدارلامالار تۇگەلىسىپ ءبىتتى. بيزنەس ەندى جولعا قويىلادى دەگەن كەزدە، ءبىر بۇيىردەن سالىقتىق قىسىم كۇشەيگەنىن تۇسىنبەيمىز. وسى تىزبەكتەردى شەشۋ بۇگىنگىنىڭ نەگىزگى پروبلەماسى بولىپ تۇر.
باسپانا باعىتىنا رەفورما قاجەت
– باسپانا مەن كولىك الۋ نەگە سونشا قيىندادى؟
– قازاقستان قوعامىندا باسپانالى بولۋ وتە وزەكتى. كوپ ازامات باسپاناعا ءزارۋ. ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ۇيگە كەزەكتە تۇرعانداردىڭ ءوزى 600 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. بۇل تىزىمدە بارى عانا، وعان كىرمەي قالعان قانشاسى ءۇيسىز-كۇيسىز ءجۇر. ال قۇرىلىس قارقىنىنا قاراساق، جىلىنا 15-17 ملن شارشى مەتر ءۇي سالىنادى. ويلانىپ قاراساڭ، بۇل 100 مىڭ وتباسىنىڭ باسپانالى بولۋىنا اسەر ەتۋى كەرەك. مۇنىڭ ءوزىن الىپ زەردەلەسەك، كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردىڭ ءوزىن ۇيمەن قامتۋ ءۇشىن ءالى 5-6 جىل ۋاقىت كەرەك دەگەندى اڭعارتادى.
ءبىزدىڭ كوزقاراس بويىنشا، ەلدە باسپانا ءزارۋ ازاماتتاردىڭ كولەمى 2 ميلليوننان اسادى. قۇرىلىپ جاتقان وتباسىلار، 2000 جىلداردا بولعان بەبي-بۋم بار. مىنە، سولار تەز ءوسىپ جەتىلۋدە. ولار دا قازىر شاڭىراق كوتەرىپ، باسپانا ىزدەۋدە. وسىنىڭ ءبارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءالى دە 20 جىل كۇتۋىمىز كەرەك. وسىعان قاراپ، بۇل سالادا دا وتە ۇلكەن رەفورما بولۋى كەرەك دەپ سانايمىز. سول ءۇشىن ءوندىرىس قۋاتىمىزدى ارتتىرماساق، ماسەلە شەشىلمەيدى. الماتى، استانا، شىمكەنتتە ۋربانيزاتسيا وتە جوعارى. مەگاپوليستەرگە كوشىپ كەلگىسى كەلەتىندەر كوپ. اتالعان الىپ شاھارلاردا باعالار وسە بەرەتىنى سوندىقتان.
مەملەكەت ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا كومپانيالاردىڭ قۇرىلۋىنا، باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساسا ەكەن. ەكىنشىدەن، قۇرىلىس كومپانيالارىنا و، باستا تۇرعىن ءۇي سالۋ ماقساتىن ايقىنداپ، جەردى قۇجاتتىق تۇرعىدا لايىقتاپ بەرگەن دۇرىس. ايتپەسە، اكىمشىلىك-قۇجاتتىق ماسەلەگە قۇرىلىس كومپانيالارى اقشا تولەگەن سوڭ دا، ءۇي ساتاتىن كەزدە قىمبات باعا قويادى. ءۇشىنشى، شۇڭقىر قازۋدان باستاپ ءۇي ەكسپلۋاتاتسياعا بەرىلگەنشە تاعى دا بيۋروكراتيالىق كەدەرگىگە ۇشىرايدى. مەملەكەتتىك ورگاندارعا بارىپ دالەلدەپ، قۇجاتتىق كەدەرگىلەرىن شەشىپ جۇرگەندە، ءۇيدى ۋاقىتىندا تۇرعىندارعا تاپسىرىپ ۇلگەرمەيدى. ال ول 6 ايعا سوزىلسا، قانشاما جۇمىسشىنى ەڭبەكاقىمەن، تاماقپەن قامتاماسىز ەتىپ ۋاقىتتان ۇتىلىپ، شىعىنعا باتادى. بۇنىڭ ءبارى جينالىپ كەلەدى دە، ءۇيدىڭ قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى. سول ءۇشىن دە، وسىنداي بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ءتۇپ تامىرىمەن جويۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل دا بولسا ءبىراز ماسەلەنى جەڭىلدەتەدى. سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەرگە قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارى تولىقتاي قازاقستاندا شىعارىلىپ جاتقان جوق. وزىمىزدە ارماتۋرا، تسەمەنت، بەتون بولعانىمەن جەتكىلىكسىز، كەيبىرى ساپاسىز بوپ جاتادى. ءۇيدىڭ ءبارى بىردەي ەكونوم ساناتتا ەمەس، كومفورت، بيزنەس ساناتىندا دا سالادى عوي. تيىسىنشە ءبارىبىر دە، كوپتەگەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن شەتتەن اكەلەدى. سوندىقتان وتاندىق ءونىمنىڭ بولۋى بۇل جەردە دە وتە ماڭىزدىراق. ەگەر 70 پايىز ءوزىمىز وتاندىق ونىمدەرمەن قۇرىلىستى قامتاماسىز ەتە الساق، كەرەمەت بولار ەدى. بۇل ءسوز جوق، ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ جاندانۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. قوسىمشا شاعىن كاسىپورىندار كوبەيەدى، جۇمىسپەن قامتۋ كۇشەيەدى. سوندا عانا وزىمىزدە ساپالى شىققان ونىمدەرمەن سالىنعان، ارزانىراق پاتەرلەرگە قول جەتكىزەمىز.
ەففەكتيۆتى مەنەدجەر تاپشى
– كادر ءبارىن شەشە مە؟
– البەتتە! قازاقستان ەكونوميكاسى شىنايى ءوسۋ ءۇشىن، قازاق ءتىلدى، ىسكەر، پاتريوت جاستاردى ىرىكتەپ، كادر ماسەلەلەرىن شەشسەك، ەل دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ولاردى ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىردى ۇستايتىن قىزمەتتەرگە كوتەرۋ قاجەت-اق. ۇكىمەتتە ىسكەر ازاماتتار جوق دەي المايمىز. دەسە دە بىلىكتى كادرلاردىڭ سانى وتە از. بالكىم، 20 پايىزدىڭ اينالاسى شىعار. ال بيلىكتە 80 پايىز ەففەكتيۆتى ەمەس مەنەدجەرلەر وتىرعانى ايقىن.
ءوز كوزقاراسىمشا، قازاقستاندا مينيسترلىكتەردىڭ سانى وتە كوپ. كەيبىرى ءبىرىنىڭ فۋنكتسياسىن ءبىرى قايتالايدى. جىل سايىن ءبىر مينيسترلىك اشىلىپ جاتقان جاعدايى تاعى بار. جاڭا مينيسترلىك قۇرا بەرۋدەن ماسەلە شەشىلمەيدى. ودان ءارى قوردالانعان پروبلەما قوردالانا بەرەدى. قايتا ۆەدومستۆولاردى ىقشامداپ، قاتارىن كەمىتۋ كەرەك. دامىعان اقش، ەۋروپا ەلدەرىن الىپ قاراساق، حالىق كوپ، مينيسترلىكتەرى اناعۇرلىم از. بىراق تىندىرىمدى ىستەرى تەلەگەي تەڭىز.
بىزگە زاماناۋي جاڭا، پاتريوت، ۇلتشىل، ەلىن-جەرىن سۇيەتىن، ءتىلى ءۇشىن كۇيەتىن، قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتار اۋاداي قاجەت بولىپ تۇر. ءوز سالاسىن بىلەتىن ەففەكتيۆتى مامان بولسا، گۇلدەنەدى. ەگەر جاستار بولسا، ءتىپتى دە مارحاببات. ولاي بولاتىنى، جاس كادر سىبايلاس جەمقورلىققا ءالى شالدىقپاعان، تازا بولادى. سونداي ازاماتتارمەن ورىن الماستىرعان دۇرىس.
سايىپ كەلگەندە، 80 پايىز كادردى بولماسا دا، 60 پايىزعا دەيىن الماستىرا الساق تا، زور سەرپىلىس بولار ەدى. سوندا پارەتو زاڭدىلىعى ورىن الادى. بۇرىن بيلىكتە بولعان شەنۋنىكتەر وزدەرىنىڭ بالالارىن، نەمەرەلەرىن لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە وڭدى-سولدى ورنالاستىرۋىن دوعارماعاندىقتان، ىركىلىسكە تاپ بولدىق. ەسكى بىلىكسىز كادرمەن، بۇرىنعى جۇيەمەن العا ىلگەرىلەۋ مۇڭ. الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىمىزدى كوتەرۋ ءۇشىن بىلىكتى كادر ماسەلەسىن قالايدا شەشۋىمىز شارت.
ۇلتتىق ەكونوميكالىق مودەل
– بىزگە جاڭا ەكونوميكالىق باعدارلاما قاجەت پە؟
– ارينە! بىزگە جاڭا ۇلتتىق ەكونوميكالىق مودەل قالىپتاستىرۋ قاجەت. بىزدەگى قازىرگى باعدارلامالار 2029 جىلعا دەيىن عانا مەجەلەنگەن. حالقىمىزدا «بەكتەر كەتسە دە، ەل قالادى» دەگەن اتالى ءسوز بار. تەككە ايتىلماسا كەرەك-ءتى. ودان كەيىن نە بولادى، مىنە سوعان باس قاتىرايىق.
قازاقستان 10-15 جىلدان كەيىن قانداي ەل بولادى، ەكونوميكاسى قانداي بولادى؟! سونى ويلاستىرايىق. مۇناي مەن گاز بىتسە، ودان باسقا قانداي سالالارعا بەيىمدەلەمىز؟ مىنە، سونى ويلاۋ كەرەك!
كەلەشەكتە مەملەكەتتى عانا بايتىپ قانا قويماي، حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك تابىسىن ارتتىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت بوپ تۇر. ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاماسا بولمايدى. جۇمىسسىزدىق ازايتۋ كەرەك. قاعاز جۇزىندە ەمەس، شىنايى حالىقتىڭ تابىسىنىڭ ارتىپ، الەۋمەتتىك تۇرعىدا قامسىزداندىرىپ، باسپانانى قول جەتىمدى ەتىپ، ءتاۋىر كولىك تىزگىندەۋىنە سەپتەسىپ، دەنساۋلىعىن جاقسارتىپ، ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ قاجەت.
سۇحباتتاسقان ولجاس جولدىباي
