Taiau Şyǧystaǧy kürdelı ahualdyŋ Qazaqstan ekonomikasyna äserı, Dubaidaǧy qazaqstandyqtardyŋ dünie mülkı, qosymşa qūn salyǧynyŋ köterıluı, biudjettegı äleumettık sala körsetkışterı, infliasiia, azyq-tülık baǧasynyŋ tūraqsyzdyǧy, kadr mäselesı, jalpy eldıŋ eldıŋ ekonomikalyq damu tendensiiasy töŋıregınde META University biznes mektebınıŋ direktory, Sana business akade negızın qalauşy belgılı qarjy sarapşysy, ekonomist Maqsat Halyqpen sūhbattasqan edık.
PAIDASY MEN ZİIаNY BIRDEI
– Taiau Şyǧystaǧy ahual kürdelenıp mūnai baǧasy qymbattady. Jalpy mūnai men gazǧa, şikızatqa bailanǧan ekonomikanyŋ tübı ne bolmaq?
– Taiau Şyǧystaǧy jaǧdai şynynda da öte kürdelı. Būl teke-tırestıŋ geografiiasy öte ülken bolyp barady. AQŞ, İzrail bırlesıp İranǧa soǧys aşqany bır bölek, İran da qalys qalmai, Arab elderındegı solardyŋ äskeri nysandaryna soqqyny üdettı. Sol töŋırektıŋ ekonomikasyna kerı äserın tigızıp tūr. Bırrken Arab ämırlıkterı, Katar, Dubaida üilerdıŋ baǧasy arzandap, bıraz investorlar qarjylaryn qaitaryp jatyr, būl üderıske ainaldy. Jalpy qor naryǧynda sol jaqpen bailanysy bar kompaniialardyŋ aksiialary bırden tüse bastady. Mıne, osyndai üderıster älemdık ekonomikany şaiqap tūr. Äp-sätte äser etken sala – mūnai baǧasy. Düniejüzılık qarjy ortalyqtarynyŋ boljamy boiynşa, eger osy jaǧdai az uaqyttyŋ ışınde rettelmese, mūnai baǧasy barrelıne 120-130 dollardan asady dep otyr. Būl Qazaqstan ekonomikasyna oŋ äser etedı. Öitkenı bızdıŋ ekonomika, mūnai men gaz, şikızatqa täueldı bolyp qalt-qūlt etıp tūrmyz. Eldıŋ eksport äleuetı artady. Qazynanyŋ kırıs bölıgı artyp, Ūlttyq qorǧa audarymdar ūlǧaiady.
Al öndırısın mūnai şikızatyna baǧdarlap qoiǧan elderge qiyn tiedı. Sonyŋ ışınde Qytaiǧa oŋai soqpaidy. Şikızatty qymbatqa alǧan öndırıs, erteŋgı künı önımın de qymbatqa satady. Al Qazaqstan importqa täueldı el. Bızdıŋ eldıŋ syrty tauarlarynyŋ 35 paiyzyn Qytai önımderı qūraidy. Demek, Qytai tauarlarynyŋ qymbattauy kütıledı. Basqa da alys-jaqynnan keletın zattar importtynyŋ baǧasy ösedı. Şyn mänınde, importtyŋ qymbattauy halyq üşın tiımdı dep aitu qiyn. Onsyz da halqymyz infliasiiadan zardap şegıp äzer otyr. Halyqtyŋ naqty tabysy da az ekenı jasyryn emes. Geosaiasi ahualdyŋ kürt naşarlauynan taǧy da infliasiia köterılıp ketuı yqtimal.
ADAL ALYNBAǦAN DÜNİE OPA ÄPERMEIDI
– İran - AQŞ, İzrail arasyndaǧy qaqtyǧystan Dubaidaǧy qazaqstandyqtardyŋ dünie-mülkı körınıp qaldy. Qandai oidasyz...
– İä, Dubai älemdegı eŋ tūraqty ekonomikany qalyptastyrǧan, damyǧan meken retınde tanylyp, sol jaqqa bükıl investisiialar qūiylyp jatqan edı. Bızdıŋ Qazaqstannyŋ da bai azamattary Dubaidan üi alyp, jyljymaityn mülık iemdengen bolatyn. Endı Taiau Şyǧysta, arab elderındegı geoiasaiasi ahual kürdelendı. Köptegen azamattar Arab ämırlıkterınde qauıpterdıŋ bar ekenın tüsındı. Älemge belgılı investorlar ol jaqtaǧy mülıkterın sata bastady. Būl baǧanyŋ qūldyrauyna äkelıp soqtyrdy. Tıptı Dubaidaǧy keibır qazaqstandyqtardyŋ üiıne zymyran jaryqşaqtary tüsken körınedı. Sodan qoǧam qandai azamattardyŋ mülkıne zaqym keldı dep, qalai ol jaqta bailyq jiǧan dep dürlıge tüstı. Qūzyrly organdar tarapynan tızım jasalyp, būl mäsele qaralatyn bolyp edı, keiınen maŋyzdy emes dep şyǧardy. Bızdıŋşe būl tızım öte maŋyzdy. Jalǧyz Dubai emes, İspaniia, İtaliia jäne jalpy düniejüzı boiynşa ülken zäulım sarailar alyp qoiǧan bai-manaptarymyz tolyp jatyr.
Ol qandai mülık, kımnıŋ düniesı, qai tabysyna aldy? Soǧan monitoring, tekserıs jürgızıluı tiıs. Eger adal eŋbek, maŋdai terımen alǧan bolsa, şektei qoia almaimyz. Al ūrlaǧan bolsa, paraqorlyqqa barǧan bolsa, jauapkerşılıkke tartyluy tiıs. Eŋ bolmasa, memleketımızge salyǧy tölendı me, sony qadaǧalau şart. Öitkenı ol da, Qazaqstanda jinalǧan kapitalǧa alynyp tūrǧan qymbat, sän-saltanatty üiler, baǧaly dünieler ǧoi.
Syrtqa aǧylǧan aktivterdıŋ kölemı 100 trillion teŋgenıŋ üstıne şyǧyp ketken. Al qaitarylǧan qarajattyŋ kölemı 2 trillion teŋgege de jetpedı. Bıraq būl maqtanatyn körsetkış emes-tı. Qaitarylǧan aqşa öte az. Qarjy mamany retınde, elge aktivterdı qaitaru boiynşa jūmystar salǧyrt, baiau jürıp jatyr dep edım. Būl jūmysty öte belsendı türde jürgızu kerek dep esepteimız. Eger el biudjetıne 20-30 trillion teŋge juyq aqşa qaitsa, sonda ǧana auyz toltyryp aituǧa bolady.
Qazır de elımızden syrtqa aqşa ketpei jatyr dep aituǧa älı erte. Bügınde ärtürlı joldar, jaǧdaiattarmen şetelge aǧyp jatqan aktivter barşylyq. Demek, būryn bolyp ketken jaǧdai qazır 100 paiyz joq dep aita almaidy. Jaqynda Reseidıŋ bır bankıne 7 trillion teŋge aqşa şyqqan. Ol 14 mlrd dollardyŋ kölemındegı qarajat. Öte ülken, qomaqty qarajat qalai şyqty, ne boldy, saldary qandai? Ol jaǧy beimälım! Tek anyqtalyp jatqany aityldy, qoidy. Mäselen, ülken qūmǧanǧa su toltyryp jatsaq, sonyŋ tübınde ülken tesık bar ekenın eskermeimız.
Biudjetke qol saludy tejeuge bolady. Onyŋ eŋ tiımdı joly – sifrovizasiia. Būdan sifrlyq valiuta, sifrlyq audarymdar, blokchein tehnologiiasyna negızdelu arqyly jemqorlyqtan arylamyz. Sol kezde ärbır aqşa qarajattarynyŋ ızı, tarihy qalady. Qarajattyŋ oǧan deiıngı-keiıngı adresı anyqtalady. Osylaişa ūrlanǧan qarajattardy baqylauǧa bolady dep esepteimın.
MEJENI KÜITTEP, HALYQTY ŪMYTTYQ
– Bızdıŋ el 2029 jylǧa deiın ekonomika kölemın 450 mlrd dollarǧa jetkızudı maqsat etıp qoidy. Būl mejege qalai jetpekpız?
– Qazaqstannyŋ aldynda 2029 jylǧa deiın ekonomika kölemın 450 mlrd dollarǧa jetkızudı maqsaty bar. Ükımet jylyna 6-7 paiyz ösım körsetu kerek bolyp tūr. Ükımet 2025 jyldyŋ qortyndysy boiynşa 6,5 paiyz ekonomikalyq ösım körsettık deidı. Şynyn aitu kerek būndai ekonomikalyq ösımnıŋ maǧynasy qaidan şyǧyp otyr? Mıne, soǧan üŋıleiık! Eger naqty, şynaiy Qazaqstan ekonomikasyn köteremız desek, ol üşın qosymşa öndırıs oşaqtary, zauyt, fabrikalar salynuy qajet. Däl qai salalar, nendei öndırıster būl körsetkışterdı qūrap otyr, sol jaǧyna män bereiık. Aqiqatyn aitsaq, zauyt-fabrikalardyŋ salynuynan görı, tauarlar men qyzmetterdıŋ qūnyn ösırudıŋ arqasynda ǧana Ükımet 6,5 paiyzdyq ekonomikalyq körsetkışterge qol jetkızdı. Ükımet infliasiiamen küresuge ynta-jıger körsetpeidı. Al barlyq mäselenı Ūlttyq banktıŋ moinyna ılıp qoiady. Bazalyq mölşerlemenı köteruı eşqandai mäsele şeşpeidı. Eŋ negızgısı – jaŋa öndırıs oşaqtary aşylyp, tauar öndırısı dūrys jolǧa qoiylsa ǧana infliasiia tömendeidı. Ötken jyldyŋ qortyndysy boiynşa, Qazaqstan ekonomikasy 300 mlrd dollardan astam ekonomikaǧa qol jetkızgen. Söitıp älem boiynşa JIÖ-nıŋ körsetkışterı negızınde 50 eldıŋ qataryna enıptı. Būǧan öndırıstı damytpai, eldegı tauarlardy qymbattyp jetkenımız jasyryn emes.
SALYQTYŊ SALMAǦYNAN BÄRI QYMBATTADY
– Salyqtyŋ köbeiıp, aiyppūldardyŋ artuynyŋ tübı nege soqtyrady?
– Qosymşa qūn salyǧynyŋ baǧasy 16 paiyzǧa artty. Sodan bastap tauarlardyŋ baǧasy ösıp jatyr. Köptegen kompaniialar salyqtyŋ köterılgenın bılgendıkten, ötken jyly-aq tauarlardyŋ baǧasyn köterıp jıberdı. Olar būl salyqtyq auyrtapylyqty töleu üşın öz paidasynan bölıp bermeidı. Özderınıŋ jasap otyrǧan önımı, tauarlary, qyzmetınıŋ qūnyn qymbattatu arqyly köbeigen salyqty tölei beredı. Al mūndai qymbatşylyq qarapaiym halyqty qysyp, tūrmys qinap barady. QQS köterılu saldarynan barlyq tauarlar qymbattap, halyqtyŋ tölem qabılettılık jaǧdaiy naşarlap, eldegı infliiasiia jaǧdaiy üdei bastady. Ailyq eseptık körsetkıştıŋ – 4 325 teŋgege köbeigenı, qosymşa aiyppūldardyŋ artqany sonyŋ saldarynan bolyp tūr. Aiyppūldardyŋ 50 paiyzdyq jeŋıldıgın alyp tastau, jol erejesın būzǧanǧa avtomatty türde aiyppūl salu halyqqa auyr tiedı. Būdan qūr bosqa azamattardyŋ jaǧdaiy naşarlaidy. Mūnyŋ tübı bailar men kedei tap ökılderınıŋ arasy alşaqtauyna, halyqtyŋ jaǧdaiynyŋ kürt naşarlauyna aparyp soqtyrady. Sondyqtan elge jūmys oryndaryn aşyp, ailyq jalaqyny köterıp, salyq pen aiyppūldy soǧan sai rettegen jön.
6,5 PAIYZDYQ ÖSIM NEGE TABYSTY ARTTYRMADY?
– Qazaqstan ekonomikasy 6,5 paiyzǧa köterılse de, halyqtyŋ tabysy artpauyna ne sebep?
– Däl osyndai qarqyndy ösım 2013 jyly da bolǧan. Qandaida bır eknomikalyq ösım halyqtyŋ tabysyna äserın tigızuı kerek. Halyqtyŋ tabysyna 3 paiyzǧa deiıngı ösım äser bermeidı. Al 5-6 paiyzdyq ösım halyqtyŋ tabysynda edäuır körınıs tabuy kerek qoi. Bıraq olai bolmai şyqty. Paradoks! Qaita minus 2 paiyzǧa tömendegen. Kei sarapşylar minus 6 paiyzǧa deiın tüstı dep esepteidı. Kerısınşe halyqtyŋ tabysy ortaiyp jatyr. Atalǧan ekonomikalyq körsetkışterge Ükımet tauarlar men qyzmetterdıŋ ösımı arqyly ǧana qol jetkızıp otyr. Şyn mänınde naqty bır salalarda özgerıster bolyp, tereŋ öŋdeu köşıp, öndırıstık önerkäsıptık damyp, ekonomikanyŋ ärtaraptanuy bolyp jatqan joq.
Qazır elde ortaşa jalaqy 450 myŋ teŋgeden joǧary bolsa, sony üşke bölıp, eŋ tömengı ailyq 150 myŋ teŋgenı şegın qūrauy kerek edı. Elde 85 myŋ eŋ tömengı jalaqy bolyp belgılenıp sol küiı öspedı. Bala kütımıne 25 myŋ teŋge ǧana berıledı. Būndai azǧantai ǧana aqşa qymbatşylyq qysqan zamanda jörgek pūlǧa, sütke de jetpeidı ǧoi. Eŋ tömengı künkörıs deŋgeiı nebärı 45-50 myŋ teŋgenıŋ o jaq, bū jaǧy. Bır aida bır adam osy qarjyǧa ömır süre alady dep aitudyŋ özı ūiat. Öitkenı baǧa kün saiyn ösıp keledı. Ortaşa mediandyq jalaqy 300 myŋ teŋgenıŋ üstı. Iаki, osynyŋ 3/1 tömengı kün körıs şegıne eseptelu kerek. Älemnıŋ damyǧan elderı osylai baǧdarlanyp, jūmys ısteidı. Bızde mynadai üderıs bar. Eger baǧany ösırıp, bırqatar tauarlardy, qyzmetterdı, tarifterdı qymbattatyn bolsaq, damyǧan elderdı mysalǧa alamyz, al halyqtyŋ äl-auqatyn arttyruǧa kelgende qyryq uäj aityp, artta qalǧandarmen salystyryp şyǧa kelemız. Būndai tetık, eskılıktıŋ qaldyǧy, al ömır basqaşa iırımderıne tüsude. Jūrttyŋ közı, kökıregı oiau.
Däp qazırgı geoiasaiasi jaǧdai qysqan sätte, eldıŋ äleumettık tölemderdı bırşama köterıp, azamattarymyzǧa järdem jasap, jüzege aspaityn, ünemı şyǧyn alyp kele beretın jobalardy qysqartyp, biudjettı qaita qaraǧan jön.
TABYS TÖMEN – AZYQ-TÜLIK QYMBAT
– Azyq-tülık baǧasynyŋ tūraqsyzdyǧy neden tuyndap jatyr?
– Azyq-tülık baǧasynyŋ ünemı qymbattauy infliasiianyŋ köterıluımen bailanysty bolyp otyr. Keiıngı jyldardaǧy elımızdegı infliasiia barlyq tauarlardy qymbattatyp jatyr. Oǧan äser etıp otryrǧan bırneşe faktor bar. Aldyŋǧy joly Energetika ministrlıgı janar-jaǧarmai baǧasyn bırte-bırte ösırmekşı boldy. Oǧan memleket basşysy aralasyp, Aİ-92 markaly benzin baǧasy bırşama tejelgen bolatyn. Bıraq tübı köterıldı.
Tarifterdıŋ ösımı, elektr, su baǧasynyŋ qymbattaǧany būl da, söz joq, auyl şaruaşylyǧy önımderı, onyŋ ışınde azyq-tülıktıŋ şaryqtauyna tigızetın bır faktor bolyp sanalady. Sondai-aq, QQS-tyŋ 16 paiyzǧa köterıluı, halyq köp tūtynatyn azyq-tülık önımderın qymbattatyp jatyr. Azyq-tülıktıŋ ūdaiy qymbattauy, eldegı şarualardyŋ jaǧdaiynyŋ jasalmauynan dep bılemız. Ol tıkelei baryp memleket jasap bersın degen söz emes. Ol qarapaiym ǧana sapaly tūqym jetkızıp beru, ǧylymi zertteulerdıŋ nätijesın qoldanysqa engızıp, şöleittı jerlerge tötep beretındei önımder ösıru qajet. Jylyjailarǧa tamşylatyp suǧarudy üilestıru, gazben jylytu siiaqty ısterdı qolǧa alu kerek qoi. Jalpy şyn jūmys ıstep tūrǧan agroönerkäsıptı subsidiialasa eken. Subsidiia ädıl bölınbegendıkten, käsıbın şyn döŋgeletıp otyrǧan käsıpkerlerge qoldau joq. Qoima jetıspeuşılıgın joiu kerek. Şaruanyŋ önımı düken sörelerıne jetkenşe deldaldardyŋ qolyna tüsıp, naryqqa qymbat bolyp şyǧuda. Deldardarmen küres jürmeidı, saldarynan halyq äleumettık maŋyzy bar azyq-tülıktı qymbatqa aluǧa mäjbür. Ükımet deregınşe, byltyr 27,1 mln tonna astyq jinalypty. Mūny rekordtyq körsetkış dep jariialady. Tört tülıktıŋ basy da jetkılıktı siiaqty. Soǧan qaramastan et-süt, ūn önımderı, jalpy azyq-tülık baǧasynyŋ qūnyna şek bolmai tūr.
Eger memleket şynaiy aralassa, äp-sätte bärın qalpyna keltıre alady ǧoi. Sonda azyq-tülık mūndai qymbat bolmas edı.
«ANA KAPİTALY» BAǦDARLAMASYN QABYLDAU QAJET
– Otbasynyŋ äl-auqatyn qalai jaqsartamyz?
– Qazaqstanda tuu körsetkışı artyp keledı. Demografiialyq jaǧdai tabiǧi türde jaqsaryp keledı. Al bızdıŋ Ükımet otbasynyŋ äleumettık jaǧdaiyn jasauǧa asyqpaidy. Reseide «Materinskii kapital» degen ūlttyq baǧdarlamasy arqyly bırınşı balaǧa – 728 myŋ, ekınşı balaǧa – 963 myŋnan astam rubl qarajat tölep, otbasyn qoldaidy. Fransiiada «Otbasyn qoldau jol kartasy» arqyly jol jüru qūnynyŋ 75 paiyzyn ötep, salyqtan bosatylady. Vengriiada «Demografiiaq reforma» arqasynda 4 balasy barlar tabys salyǧynan bosatylyp, 7 oryndyq kölık aluǧa grant berılıp, üşınşı bala tuylǧanda otbasynyŋ memleket aldyndaǧy ipotekalyq qaryzynyŋ bır bölıgı (nemese tolyqtai) keşırıluı mümkın. Germaniiada är balaǧa ai saiyn – 259 euro, Polşada 185 euro kei jaǧdaida kämelettık jasqa deiın tölenedı. Mıne, osyndai damyǧan elderdegı otbasyn qoldau ädısterın igersek bolady ǧoi.
Qazaqstanda da demografiialyq ösımdı qalai da yntalandyru qajet. Bız de «Ana kapitaly» ūlttyq baǧdarlamasyn qabyldasaq eken. Söitıp äleumettık tölemder arttyraiyq. Bızdıŋ «kümıs alqa», «altyn alqa» alǧan analardyŋ keibırı päter saǧalap kün körıp jürgenı de belgılı. Älemde 9 oryn alatyn bızdıŋ memleketımız de 50 milliondai halyq boluy kerek. Mūndai halqy bar elde osal ekonomika bolmaidy. Ol jerde bäseke de bolady, naryqtyŋ qaǧidalaryn da ornata alamyz. Sūranysty qamtamasyz etu arqasynda älemdegı alpauyt kompaniialardyŋ ülesın özımızge tartamyz. Iаǧni, elge investisiia aǧylady. Al halqy az elderge düniejüzındegı alpauyt kompaniialar qyzyǧuşylyqpen qaramaidy. Sebebı ol naryqta tūtynuşy az. Sondyqtan bızge qalaida halyqtyŋ sanyn ösıru maŋyzdy. Ol üşın äuelı balabaqşa, mektep, JOO oqu oryndaryn qamtamasyz etudı oilastyrǧan abzal. Keiın jūmysqa ornalasu, jaŋa jūmys oryndarynyŋ aşyluy siiaqty mäselelerı oilap qoiǧan jön. Öitkenı qazırdıŋ özınde jyl saiyn naryqqa 300 myŋ adamdai qosyluda. Al būǧan kolledj, universitet bıtıretınderdı qossaŋyz, 400 myŋnan asyp ketedı. Qazır soǧan laiyqty jūmys ornyn daiyndap ülgere almai jatyrmyz. Eger salǧyrttyq, enjarlyq tanytyp eŋbek naryǧyn 3 jyl jūmyspen qamtymasaq, 1 millionnan astam jas jūmyssyz qalady. Är azamat – eŋbek resursy. Onyŋ ärbırın dūrys baǧdarlap, qarasaq, eŋbek önımdılıgın alyp keledı. Endeşe, demografiiany qoldaimyz desek, Ükımette de tiımdı baǧdarlamalar jasalu kerek. Jaŋa jūmys oryndaryn aşyp, eldegı käsıpkerlıktı damytyp, şaǧyn jäne orta biznestıŋ keŋ örıster alatyndai jaǧdai jasau kerek. Būl baǧytta jaŋa jol kartalaryn jasau qajet. Būrynǧy baǧdarlamalar tügelısıp bıttı. Biznes endı jolǧa qoiylady degen kezde, bır büiırden salyqtyq qysym küşeigenın tüsınbeimız. Osy tızbekterdı şeşu bügıngınıŋ negızgı problemasy bolyp tūr.
BASPANA BAǦYTYNA REFORMA QAJET
– Baspana men kölık alu nege sonşa qiyndady?
– Qazaqstan qoǧamynda baspanaly bolu öte özektı. Köp azamat baspanaǧa zäru. Onyŋ ışınde tūrǧyn üige kezekte tūrǧandardyŋ özı 600 myŋnan asyp jyǧylady. Būl tızımde bary ǧana, oǧan kırmei qalǧan qanşasy üisız-küisız jür. Al qūrylys qarqynyna qarasaq, jylyna 15-17 mln şarşy metr üi salynady. Oilanyp qarasaŋ, būl 100 myŋ otbasynyŋ baspanaly boluyna äser etuı kerek. Mūnyŋ özın alyp zerdelesek, kezekte tūrǧan azamattardyŋ özın üimen qamtu üşın älı 5-6 jyl uaqyt kerek degendı aŋǧartady.
Bızdıŋ közqaras boiynşa, elde baspana zäru azamattardyŋ kölemı 2 millionnan asady. Qūrylyp jatqan otbasylar, 2000 jyldarda bolǧan bebi-bum bar. Mıne, solar tez ösıp jetılude. Olar da qazır şaŋyraq köterıp, baspana ızdeude. Osynyŋ bärın qamtamasyz etu üşın älı de 20 jyl kütuımız kerek. Osyǧan qarap, būl salada da öte ülken reforma boluy kerek dep sanaimyz. Sol üşın öndırıs quatymyzdy arttyrmasaq, mäsele şeşılmeidı. Almaty, Astana, Şymkentte urbanizasiia öte joǧary. Megapolisterge köşıp kelgısı keletınder köp. Atalǧan alyp şaharlarda baǧalar öse beretını sondyqtan.
Memleket bırınşı kezekte jaŋa kompaniialardyŋ qūryluyna, bäsekelestıktıŋ artuyna jaǧdai jasasa eken. Ekınşıden, qūrylys kompaniialaryna o, basta tūrǧyn üi salu maqsatyn aiqyndap, jerdı qūjattyq tūrǧyda laiyqtap bergen dūrys. Äitpese, äkımşılık-qūjattyq mäselege qūrylys kompaniialary aqşa tölegen soŋ da, üi satatyn kezde qymbat baǧa qoiady. Üşınşı, şūŋqyr qazudan bastap üi ekspluatasiiaǧa berılgenşe taǧy da biurokratiialyq kedergıge ūşyraidy. Memlekettık organdarǧa baryp däleldep, qūjattyq kedergılerın şeşıp jürgende, üidı uaqytynda tūrǧyndarǧa tapsyryp ülgermeidı. Al ol 6 aiǧa sozylsa, qanşama jūmysşyny eŋbekaqymen, tamaqpen qamtamasyz etıp uaqyttan ūtylyp, şyǧynǧa batady. Būnyŋ bärı jinalyp keledı de, üidıŋ qūnynyŋ qymbattauyna alyp keledı. Sol üşın de, osyndai biurokratiialyq kedergılerdı tüp tamyrymen joiu qajet dep esepteimın. Būl da bolsa bıraz mäselenı jeŋıldetedı. Salynyp jatqan tūrǧyn üilerge qajettı qūrylys materialdary tolyqtai Qazaqstanda şyǧarylyp jatqan joq. Özımızde armatura, sement, beton bolǧanymen jetkılıksız, keibırı sapasyz bop jatady. Üidıŋ bärı bırdei ekonom sanatta emes, komfort, biznes sanatynda da salady ǧoi. Tiısınşe bärıbır de, köptegen qūrylys materialdaryn şetten äkeledı. Sondyqtan otandyq önımnıŋ boluy būl jerde de öte maŋyzdyraq. Eger 70 paiyz özımız otandyq önımdermen qūrylysty qamtamasyz ete alsaq, keremet bolar edı. Būl söz joq, ıskerlık belsendılıktıŋ jandanuyna äserın tigızedı. Qosymşa şaǧyn käsıporyndar köbeiedı, jūmyspen qamtu küşeiedı. Sonda ǧana özımızde sapaly şyqqan önımdermen salynǧan, arzanyraq päterlerge qol jetkızemız.
EFFEKTİVTI MENEDJER TAPŞY
– Kadr bärın şeşe me?
– Älbette! Qazaqstan ekonomikasy şynaiy ösu üşın, qazaq tıldı, ısker, patriot jastardy ırıktep, kadr mäselelerın şeşsek, el damuyna septıgın tigızedı. Olardy ekı tızgın, bır şylbyrdy ūstaityn qyzmetterge köteru qajet-aq. Ükımette ısker azamattar joq dei almaimyz. Dese de bılıktı kadrlardyŋ sany öte az. Bälkım, 20 paiyzdyŋ ainalasy şyǧar. Al bilıkte 80 paiyz effektivtı emes menedjerler otyrǧany aiqyn.
Öz közqarasymşa, Qazaqstanda ministrlıkterdıŋ sany öte köp. Keibırı bırınıŋ funksiiasyn bırı qaitalaidy. Jyl saiyn bır ministrlık aşylyp jatqan jaǧdaiy taǧy bar. Jaŋa ministrlık qūra beruden mäsele şeşılmeidı. Odan ärı qordalanǧan problema qordalana beredı. Qaita vedomstvolardy yqşamdap, qataryn kemıtu kerek. Damyǧan AQŞ, Europa elderın alyp qarasaq, halyq köp, ministrlıkterı anaǧūrlym az. Bıraq tyndyrymdy ısterı telegei teŋız.
Bızge zamanaui jaŋa, patriot, ūltşyl, elın-jerın süietın, tılı üşın küietın, qolynan ıs keletın azamattar auadai qajet bolyp tūr. Öz salasyn bıletın effektivtı maman bolsa, güldenedı. Eger jastar bolsa, tıptı de marhabbat. Olai bolatyny, jas kadr sybailas jemqorlyqqa älı şaldyqpaǧan, taza bolady. Sondai azamattarmen oryn almastyrǧan dūrys.
Saiyp kelgende, 80 paiyz kadrdy bolmasa da, 60 paiyzǧa deiın almastyra alsaq ta, zor serpılıs bolar edı. Sonda Pareto zaŋdylyǧy oryn alady. Būryn bilıkte bolǧan şenunıkter özderınıŋ balalaryn, nemerelerın lauazymdy qyzmetterge oŋdy-soldy ornalastyruyn doǧarmaǧandyqtan, ırkılıske tap boldyq. Eskı bılıksız kadrmen, būrynǧy jüiemen alǧa ılgerıleu mūŋ. Äleumettık äl-auqatymyzdy köteru üşın bılıktı kadr mäselesın qalaida şeşuımız şart.
ŪLTTYQ EKONOMİKALYQ MODEL
– Bızge jaŋa ekonomikalyq baǧdarlama qajet pe?
– Ärine! Bızge jaŋa ūlttyq ekonomikalyq model qalyptastyru qajet. Bızdegı qazırgı baǧdarlamalar 2029 jylǧa deiın ǧana mejelengen. Halqymyzda «bekter ketse de, el qalady» degen ataly söz bar. Tekke aitylmasa kerek-tı. Odan keiın ne bolady, mıne soǧan bas qatyraiyq.
Qazaqstan 10-15 jyldan keiın qandai el bolady, ekonomikasy qandai bolady?! Sony oilastyraiyq. Mūnai men gaz bıtse, odan basqa qandai salalarǧa beiımdelemız? Mıne, sony oilau kerek!
Keleşekte memlekettı ǧana baityp qana qoimai, halqymyzdyŋ äleumettık tabysyn arttyrudyŋ joldaryn qarastyru qajet bop tūr. İnfliasiiany auyzdyqtamasa bolmaidy. Jūmyssyzdyq azaitu kerek. Qaǧaz jüzınde emes, şynaiy halyqtyŋ tabysynyŋ artyp, äleumettık tūrǧyda qamsyzdandyryp, baspanany qol jetımdı etıp, täuır kölık tızgındeuıne septesıp, densaulyǧyn jaqsartyp, eldıŋ äl-auqatyn köteru qajet.
Sūhbattasqan Oljas Joldybai
