جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 30-بابىندا نەكە جانە وتباسى ينستيتۋتىنا قاتىستى نەگىزگى قاعيداتتار بەكىتىلدى. اتا زاڭعا سايكەس نەكە مەن وتباسى، انا، اكە جانە بالا مەملەكەت قورعاۋىندا بولادى.
كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىندا-اق «ادىلەتى قازاقستاننىڭ» قۇندىلىق باعدارى مەن «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى بەكىتىلدى. ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭباسىمدىعى راستالعان بۇل باستى قۇجاتتا ادىلەتتى مەملەكەتتىك باسقارۋعا، قۇقىقتىق سانانى نىعايتۋعا, قوعامدىق-ازاماتتىقينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا ۇمتىلىس كورىنىپ تۇر.
كونستيتۋتسيانىڭ II ءبولىمى 30-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «نەكە جانە وتباسى، انا، اكە مەن بالا مەملەكەت قورعاۋىندا بولادى»، – دەپ ناقتى كورسەتىلدى. زاڭعا سايكەس، مەملەكەت تىركەگەن نەكە ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى جانە تەڭقۇقىلى وداعى بولىپ سانالادى. دەمەك، بۇدان بىلاي نەكە وداعىن قۇرىپ، وتباسى بولعان ەرلى-زايىپتىعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلمەك.
قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن بەرگى ۇلتتىق داستۇرىندە وتباسى، تۋىستىق قاتىناسقا بايلانىستى وزىندىك قۇندىلىق جۇيەسى مەن ادەت-عۇرپى قالىپتاسقانى بەلگىلى. وسى ورايدا، جاڭا كونستيتۋتسيادا وتباسى مەن نەكە ۇعىمدارىن كۇشەيتىپ، تەك قانا ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى تەڭ، ەركىن جانە ءوزارا جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن قۇندىلىق رەتىندە قاراستىرىلعانى قۋانتادى. بۇل تۇرعىدا اتا زاڭ – تەك قۇقىقتىق نورما مەن باپتار جيىنتىعى ەمەس ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. نەگىزگى قۇجاتتى جاڭارتۋ كەزىندە وتباسى ينستيتۋتىنىڭ دا, ەلىمىزدىڭ دە بولاشاعى تۋرالى تۇجىرىمدامالىق ويلار قوزعالىپ، قوعام تاراپىنان تۇسكەن ۇسىنىس، پىكىرلەر ەسكەرىلدى.
وسى ورايدا، ەرىكتى جانە تەڭ وداق رەتىندە كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىگەن نەكە تۋرالى ەرەجەنىڭ قۇقىقتىق سيپاتىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل، ەڭ الدىمەن، مۇلىكتىك سالدار، ەرلى-زايىپتى قۇقىقتارى مەن بالالار مۇددەسءىن قورعاۋ ماسەلەلەرىندەگى زاڭدى تۇعىرى بارنورمالار.
سونداي-اق زاڭدا بالاعا قامقورلىق جاساۋ, وعان تاربيە بەرۋ – اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى ءارi مiندەتi ەكەنى ايقىن جازىلدى. ال كامەلەتكە تولعان ەڭبەككە قابiلەتتi بالالار ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋعا مiندەتتi دەگەن نورما ەنگىزىلدى.
ياعني مۇنىڭ بارلىعى ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىق پەن قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك قۇرىلىمدار ومىرشەڭدىگى تالاپتارىنا دا جاۋاپ بەرەتىن قاعيدالارمەن ۇندەسءىپ جاتىر. وسىلايشا، جاڭا نورما نەكەنىڭ نەگىزگى انىقتاماسىن جانە ونىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىن (ەرىكتىلىك، تەڭدىك، مەملەكەتتىك تىركەۋ) كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە تىركەيدى ءارىوتباسىلىق مارتەبەنىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىگىنارتتىرادى. سونىمەن بىرگە ول ەرلى-زايىپتىنىڭ، بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋ مەنوتباسىلىق قاتىناستىڭ تۇراقتىلىعى ماسەلەلەرىن قوسا العاندا، وتباسى سالاسىنىڭزاڭناماسى مەن قۇقىقتارىنا كونستيتۋتسيالىق نەگىز بەرەدى.
انار فازىلجان،
ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
