پرايم ەرا – ءالەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى ايتىلىپ، كەڭ تالقىلانعان جانە داۋ تۋدىرعان ءسوز. سوڭعى ۋاقىتتا قازاق كينوسىنىڭ شىنىمەن دە جاڭا تىنىسى اشىلدى ما؟ كينوتەاتر زالدارى كورەرمەنگە لىق تولدى، حالىق وتاندىق فيلمدەرگە قايتا سەنىپ، جاس رەجيسسەرلەر ءوز ءۇنىن تابا باستادى. بۇل راسىندا ورلەۋدىڭ باسى ما، الدە ونى پرايم ەرا دەپ اتاۋعا ءالى ەرتە مە؟
ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعىنىڭ (ۇكقمو) دەرەكتەرى قازاقستان كينوسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى ىلگەرىلەۋىن ايقىن كورسەتەدى. سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقستاندا 119 كينوجوبا قولعا الىنعان. وتاندىق فيلمدەر بۇل كەزەڭدە 300-دەن استام حالىقارالىق فەستيۆالگە قاتىسىپ، 177 جۇلدەيەلەنگەن.
كينو سالاسىنداعى مەملەكەتتىك رەفورمالار جۇيەنى اشىق ءارى تۇسىنىكتى ەتتى. بارلىق بايقاۋ ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلىپ، جوبالاردى ىرىكتەۋدى جاڭارتىلعان ساراپتاما كەڭەسى جۇرگىزەدى. فءيلمنىڭ يدەيالىق مازمۇنى مەن كوركەمدىك دەڭگەيىن عانا ەمەس، ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىققا، الەۋمەتتىك تاقىرىپقا جانە پروكات الەۋەتىنە ساي بولۋىن دا باعالايدى.
بۇل ساندارعا قاراپ قازاق كينويندۋسترياسىندا شىن مانىندە پرايم ەرا باستالدى دەپ ايتا الامىز با؟ دەگەنمەن، كينونىڭ دامۋىن ساندار ەمەس، ساپا مەن ماعىنا انىقتايدى. پرايم ەرا دەگەن ۇراننىڭ استارىندا ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر كوپ سەكىلدى.
كوللاج اۆتورى: ب.اليقىزى
FIPRESCI حالىقارالىق كينوسىنشىلار فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەسى عاليا بايجانوۆانىڭايتۋىنشا، قازاقستاندىق كينو قازىر شىن مانىندە ورلەۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتىر دەۋگە بولاتىن سياقتى, بىراق ونى "تولىق گۇلدەنۋ ءداۋىرى" دەپ اتاۋعا ءالى ەرتە.
ء«بىزدىڭ فيلمدەر تەك قازاقستاندا ەمەس، قىرعىزستان، وزبەكستان، رەسەيدە دە كورسەتىلىپ ءجۇر – بۇل سۇرانىستىڭ بەلگىسى. مەن كينوسىنشى رەتىندە ءالسىز جاقتاردى ءجيى بايقايمىن، بىراق سوڭعى ۋاقىتتا ءوزىمدى قازاق كينوسىنىڭ ناسيحاتشىسى سياقتى سەزىنە باستادىم. ويتكەنى تابىستى فيلمدەر كوبەيدى، باسەكە ارتتى، ساپا ءوسىپ كەلەدى»،- دەءيدى عاليا بايجانوۆا.
قازاق تىلىندەگى ستسەناريلەر
ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعىنىڭ (ۇكقمو) دەرەگىنشە، سوڭعى جىلدارى بەكىتىلگەن جوبالاردىڭ 75 پايىزى قازاق تىلىندە جازىلعان ستسەناريلەرگە نەگىزدەلگەن. بۇل كورسەتكىش – سوڭعى 5 جىلداعى ەڭ جوعارى ناتيجە. مۇنداي ءوسىم ءبىر جاعىنان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باعىتىن ايقىندايدى: قازاق تىلىندەگى كونتەنتكە باسىمدىق بەرۋ مادەني بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ مەن ۇلتتىق كينونى قولداۋدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. دەگەنمەن، بۇل ساندار كينونىڭ ساپاسىن اۆتوماتتى تۇردە كوتەرىپ جىبەرەدى دەۋ قيىن. سەبەبى، ۇكقمو-دا بەكىتىلگەن قازاق تىلىندەگى ستسەناريلەردىڭ باسىم بولىگى وكىنىشكە قاراي، جالپى كورسەتىلىمگە تولىق شىقپايدى.
كوللاج اۆتورى: ب.اليقىزى
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، كينوتەاترلارداعى قازاق تىلىندەگى فيلمدەردىڭ ۇلەسى تەك 20%-دى عانا قۇرايدى. بۇل دەگەنىمىز –مەملەكەتتىك قولداۋ العان ءتورت جوبانىڭ ۇشەۋى پروكاتقا جەتپەيدى دەگەن ءسوز. وسى قايشىلىق ساپا مەن كوممەرتسيالىق الەۋەت اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى انىق كورسەتەدى.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى وتاندىق كينويندۋسترياعا قويىلعان ناقتى ماقساتتاردى ايقىندايدى. مينيسترلىكتىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان مادەني ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس، 2030 جىلعا قاراي كينوپروكاتتاعى وتاندىق فيلمدەردىڭ ۇلەسى 35%-عا دەيىن ۇلعايتىلۋى ءتيىس. الدا وسىنداي مەجە تۇر. قازىر ەلىمىزدىڭ كينوتەاترلارىندا جىلىنا 400-گە جۋىق فيلم كورسەتىلسە، ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق كينونىڭ ۇلەسى 2024 جىلى 22,9%-دى (94 فيلم) قۇرادى، ال 2025 جىلى 25%-عا جاقىندادى.
كەيبىر مامانداردىڭ پىكىرىنشە، قازاق تىلىندە تۇسىرىلەتىن فيلمدەردىڭ كوبەيۋى – كينونارىقتىڭ تابيعي دامۋىنىڭ ناتيجەسى. «قازاقفيلم» ستۋدياسىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىر وندىرىستە ءتۇرلى جانرداعى 12 انيماتسيالىق جوبا مەن بىرنەشە كوركەم فيلم بار.
قازاق ءتىلىنىڭ كينو يندۋستريا سالاسىنداعى سالماعى دەگەندە مىنانى ەسكەرۋ كەرەك. تءىل – ماقسات ەمەس، قۇرال عانا. كوركەم ءفيلمنىڭ شىنايى قۇنى ونىڭ ايتاتىن اڭگىمەسىندە، قوزعايتىن سەزىمىندە. قازاقشا سويلەگەن ءار كەيىپكەر، ءوز تىلىندە جازىلعان ءار ستسەناري – كورەرمەنمەن شىنايى بايلانىستىڭ باستاماسى. بىراق سول بايلانىستى ساقتاۋ ءۇشىن ءبىر ءتىلدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. ماڭىزدىسى – جۇرەككە جەتەتىن وقيعا، ادامدىق ەموتسيا، ءومىردىڭ ءيىسى بار كادرلار.
جاس رەجيسسەرلەردىڭ جاڭا تولقىنى
2025 جىل دەبيۋتتىك جوبالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ، جاس رەجيسسەرلەرگە سەنىمدىلىك بەردى. ىرىكتەۋدەن وتكەن كينوجوبالار وندىرىسكە جىبەرىلىپ، ستسەناريدەن باستاپ پروكات پەن ديستريبۋتسياعا دەيىنگى بارلىق كەزەڭدە قولداۋ تاپتى. جالپى، سوڭعى ءۇش جىلدا 40-تان استام جاس كينەماتوگرافيستىڭ دەبيۋتتىك جۇمىستارى كورەرمەنگە جول تارتتى.
كوللاج اۆتورى: ب.اليقىزى
كورەرمەن ءفيلمدى مەملەكەتتىك نەمەسە كوممەرتسيالىق دەپ بولمەيدى, ولار ەموتسيا ىزدەيدى. كينوسىنشى عاليا بايجانوۆانىڭ ءسوزىنشە, «مەملەكەت قولداۋ كورسەتكەن ءبىرنەشە دەبيۋتانتتار پروكاتتا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى». بۇلجاڭا تولقىنعا بەرىلگەن مۇمكىندىكتىڭ ناقتىناتيجەسى.
«قازاقفيلم» ستۋدياسىنىڭ مالىمەتىنشە، جاس رەجيسسەرلەردى قولداۋ – كينو وندىرىسىندەگى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى. مىسالى، بۇل ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ، رەجيسسەر قۋانىش ستاحانوۆ ءوز دەبيۋتتىك تولىقمەتراجدى تۋىندىسى «بۇركىتشى» ءفيلمىن ءتۇسىرىپ شىقتى. سونىمەن قاتار، «قازاقانيماتسيا»شىعارماشىلىق بىرلەستىگىنىڭ جەتى جوباسىندا جاس رەجيسسەرلەر مەن انيماتسيا ماماندارى ەڭبەك ەتىپ جاتىر.
«تولىق قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى كەي جوبالارعا شەكتەۋ تۋدىرىپ وتىر. دەگەنمەن، ءبىز تاۋەلسىز رەجيسسەرلەرمەن جانە جاس كينەماتوگرافيستەرمەن بىرلەسكەن جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا سەرىكتەستىك پەن كوپرودۋكتسيالىق مۇمكىندىكتەردى بەلسەندى ىزدەستىرىپ كەلەمىز»، - دەلىنگەن «قازاقفيلمءنىڭ» رەسمي جاۋابىندا.
تابىس پەن حالىقارالىق ارەنا
وتاندىق كينونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ ارتقانىن مۇددەلى تاراپ مەملەكەتتىك قولداۋمەن بايلانىستىرادى. مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا سايكەس، قازاقستاندىق فيلمدەردىڭ «ا» كلاسىنداعى حالىقارالىق كينوفەستيۆالدەرگە قاتىسۋعا بيۋدجەتتەن قارجى بەرىلەدى. 
ينفوگرافيكا اۆتورى: ب.اليقىزى
بۇل فيلمدەر ازيالىق وسكار (Asia Pacific Screen Awards), شانحاي، ۆەزۋل (فرانتسيا) جانە Fantasia (كانادا) سياقتى بەدەلدى كينوفەستيۆالدەردە ماراپاتتارعا يە بولدى. اتاپ ايتقاندا، «باۋىرىنا سالۋ» (23 ماراپات) جانە «ستەپنوي ۆولك» (9 جۇلدە)فيلمدەرى رەكوردتىق كورسەتكىشتەرگە جەتتى. سونداي-اق، دەرەكتى جانە انيماتسيالىق فيلمدەر ("ەۆا. باتىر قىز", "التىن ادام") دە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلدى. بۇل تابىستار كينو ونەرىندەگى جوعارى جەتىستىكتەردى جانە فيلمدەردىڭ ساپاسى مەن تانىمالدىعىن ايقىن كورسەتەدى.
ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ كوبى پروكاتتا تۇراقتى تابىس كورسەتىپ، كەڭ اۋديتورياعا جەتكەن. مىسالى:
• «دوس-مۇقاسان» ءفيلمى شامامەن 425 ملن تەڭگەمەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋمەن ءتۇسىرىلىپ، پروكاتتا 503 ملن تەڭگە جينادى;
• «قايتادان» (2025) كورەرمەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتىپ، 1 ملرد تەڭگەدەن استام تابىس اكەلدى.
«قازاقفيلم» ستۋدياسىنىڭ مالىمەتىنشە، مەملەكەتتىك قولداۋ تەك كوممەرتسيالىق تابىسقا باعىتتالماعان، ونىڭ باستى ماقساتى – مادەني، الەۋمەتتىك جانە يدەيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى فيلمدەردى دامىتۋ.
ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، 2023–2025 جىلدار ارالىعىندا قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن 40-تان استام كينوجوبا جارىققا شىقتى. 2023 جىلى مەملەكەتتىك قارجىلىق قولداۋعا 17 فيلم يە بولسا، سوڭعى ەكى جىلدا بۇل كورسەتكىش تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالدى.
ينفوگرافيكا اۆتورى: بىرعانىم اليقىزى
كومەديا كوپ بولىپ كەتكەن جوق پا؟
قازىرگى قازاق كينويندۋسترياسىنداعى كوممەرتسيالىق جوبالاردىڭ كوپشىلىگى كومەديا جانرىندا تۇسىرىلەدى. پروديۋسەرلەر مەن رەجيسسەرلەر ءوز قارجىسىن تاۋەكەلگە تىگىپ وتىرعاندىقتان، جەڭىل ءارى اۋديتورياعا تەز جەتەتىن فيلمدەردى تاڭداۋعا بەيىم. كينوسىنشى عاليا بايجانوۆانىڭ پىكىرىنشە، بۇل قالىپتى جاعداي:
- كوممەرتسيالىق جوبالار كوبىنە كومەديا جانرىندا تۇسىرىلەدى، بىراق جانرلىق پاليترا كەڭەيىپ كەلەدى. مىسالى، ء«داستۇر» قازاق كينوسىنا جاڭا حوررور جانرىن الىپ كەلدى، - دەيءدى ول.
سۋرەت: جاساندى ينتەلەكت
قازىرگى تاڭدا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى داحالىقتىڭ تالعامى مەن نارىق كونيۋنكتۋراسىنا ساي درامالىق، ەكشن، تريللەر، مەلودراما جانە باسقا دا كوممەرتسيالىق باعىتتاعى فيلمدەر وندىرىسىنە باسىمدىق بەرءىلگەنى ايتىلادى. مۇنداي جوبالار كەڭ اۋديتوريانى قامتىپ، وتاندىق كينويندۋستريانىڭ نارىقتىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن بىرگە، الەۋمەتتىك تاقىرىپتاعى جانە تاريحي-كوركەم فيلمدەر دە وزەكتى باعىتتار قاتارىندا قالىپ وتىر.
MNU Newroom رەداكتسياسى وتكىزگەن انونيمدىك ساۋالناما ناتيجەلەرى دە بۇل تەندەنتسيانى راستايدى: كورەرمەندەر سالماقتى يدەيانى كوتەرەتىن فيلمدەرگە كوبىرەك ءمان بەرەدى، ال قازىرگى كومەديالىق جوبالاردا كوبىنە تومەن دەڭگەيدەگى قالجىڭدار كەزدەسەدى.
ماركەتينگ كينونى قۇتقارا ما?
الايدا، وتاندىق كينو ءوندىرىستى قانشا جەردەن قارجىلاندىرساق تا، ونى تابىسقا شىعاراتىن – بۇل اگرەسسيۆتى ماركەتينگ. بۇگىنگى تاڭدا ءفيلمنىڭ كوركەمدىك قۇندىلىعىنان بۇرىن، ونىڭ جارنامالىق بيۋدجەتى مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى شۋى ماڭىزدى بولىپ تۇر. سەبەبى كورەرمەندى كينوتەاترعا جەتەلەيتىن دە جارنامانىڭ اسەرى. الايدا، ءبىزدىڭ ەلدە ءفيلمنىڭ تۇسىرىلىمىنە عانا مەملەكەتتىك قولداۋ جاسالادى.
«فيلم ديستريبۋتسياسىنا قاراجات قاراستىرىلماعان»، - دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ رەسمي جاۋابىندا.
بۇل دەگەنىمىز – ءفيلمدى پروكاتقا شىعارۋ، جارنامالاۋ جانە ماركەتينگتىك ناۋقاندى جۇرگىزۋ تولىعىمەن پروديۋسەرلەردىڭ نەمەسە ولاردى ساتىپ العان ديستريبيۋتورلاردىڭ موينىندا. كينو ورتالىعى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بولا وتىرىپ، پروكاتتان كىرىس الۋ ماقساتىندا وندىرىلگەن ءفيلمدى تىكەلەي وندىرۋشىلەرگە ساتۋعا جانە بارلىق قۇقىقتاردى بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى كىرىستەردىڭ 20%-ى كينو ورتالىعىنا اۋدارىلسا، 80%-ى كينو شىعاراتىن كومپانيادا قالادى. بۇل ءتاسىل مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتەتىن ەلدەردەگى جالپى الەمدىك تاجىريبە سانالادى.
مەملەكەت ديستريبۋتسيانى قارجىلاندىرماعاندىقتان، پروديۋسەرلەر قارجىلىق ماسەلەدە جىلدام ءارى ءتيىمدى ادىستەرگە جۇگىنەدى. بۇل جەردە ۇلكەن بيۋدجەتى بار ماركەتينگجانە تانىمال بلوگەرلەر مەن مەديا تۇلعالاردى پايدالانۋ الدىڭعى ورىنعا شىعادى.
اگرەسسيۆتى جارناما (قىمبات ترەيلەرلەر، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ارنايى ناۋقاندار) كورەرمەننىڭ ىنتاسىن ارتتىرادى. ودان ءارى ەلىكتىرەدى. الايدا كەيدە حالىق بلوگەرلەردىڭ جارناماسىنا سەنىپ، كينوتەاترعا بارعاندا، ءفيلمنىڭ كوركەمدىك نەمەسە يدەيالىق ساپاسى جارناماداعىداي اسەرلى بولماي, كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلىپ قالىپ جاتاتىن جاعدايلاردا بولىپ جاتىر. سالدارىندا, فيلم ءبىرىنشى اپتادا تابىس اكەلگەنىمەن، ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا وتاندىق كينوعا دەگەن جالپى سەنىمدى تومەندەتەدى.
بۇل جاعداي پروديۋسەرلەردى ساننان ساپاعا كوشۋگە، ياعني ماركەتينگ بيۋدجەتىنەن بۇرىن، كوركەمدىك ساپاعا جانە شىنايى مازمۇنعا كوبىرەك ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىرادى.
كورەرمەننىڭ قالاۋى نە؟
MNU Newsroom رەداكتسياسى جۇرگىزگەن انونيمدىك ساۋالناماعا قاتىسقاندار قازاق كينوسىنىڭ باستى كەمشىلىگى – ساپا مەن ەموتسيانىڭ قاتار ۇستالمايتىندىعىندا دەپ اشىپ كورسەتتى. كورەرمەن ءۇشىن باستى كريتەري ءفيلمنىڭ جۇرەككە ءتيۋى، تەرەڭ سەزىم تۋدىرۋى، يدەياسى مەن مازمۇنى.
رەسپوندەنتتەردىڭ جاۋابى كورسەتكەندەي، كورەرمەن تالعامى ءارتۇرلى. شامامەن 40%-ى كومەديانىتاڭداسا, 25%-ى درامانى قالايدى. ال قالعان 35% بولىگىن حوررور، تريللەر، دەتەكتيۆ، تاريحيفيلمدەر مەن انيماتسيا سياقتى جانرلارىن كۇتەدىەكەن.
بۇل ستاتيستيكا قازاق كينوسىنا جانرلىق ارتۇرلىلىكقاجەت ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. اسىرەسە, كورەرمەندەردىڭ حوررور نەمەسە دەتەكتيۆ جانرلارىنىڭ ازدىعىن اتاپ ءوتۋى حالىقتىڭ جاڭاتاجىريبەگە دەگەن سۇرانىسىن بىلدىرەدى. جانرلىقكەشەندىلىككە باعىتتالعان "ءداستۇر" سياقتىجوبالاردىڭ شىعۋى بۇل ءۇمىتتى اقتاۋداعى العاشقىقادام.
كورەرمەن سونىمەن قاتار اۆتورلىق جوبالاردىجانە جاڭا اكتەرلەردى قولداۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىناتاپ ءوتتى. سونداي-اق ساۋالناماعا قاتىسقاندار"قازاق كينوسىنا تابيعي وينايتىن اكتەرلەرجەتىسپەيتىن سياقتى, كوبىنە تەك بلوگەرلەر مەن ارتىستەر تۇسەدى» دەگەن بازىناسىن جەتكىزدى.
وتكەن جىلى جارىق كورگەن «كاپيتان بايتاسوۆ» ءفيلمى دە بۇل تەندەنتسيانى راستايدى. ناقتىومىردەن الىنعان وقيعا جەلىسىنە قۇرىلعان كارتينا ەل قورعاۋ جولىنداعى ەرلىك پەن ازاماتتىق پارىزتاقىرىبىن قوزعاپ, پروكاتتىڭ العاشقىاپتالارىنان-اق اۋديتوريانىڭ ىستىق ىقىلاسىنابولەندى. بۇل كورەرمەننىڭ سالماقتى مازمۇندىقابىلداۋعا دايىن ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
قورىتىندىلاي كەلە تۇيگەنىمىز, قازاق كينوسىشۋلاپ جۇرگەن پرايم ەراعا ءالى تولىق جەتكەن جوق. بىراق كوممەرتسيالىق تابىس, اۆتورلىق جوبالارجانە جانرلىق ارتۇرلىلىك ارقىلى كينەماتوگرافتارءوزىنىڭ ناعىز ەراسىن قۇرا الادى. بولاشاقتاكورەرمەن تەك كوڭىل كوتەرەتىن فيلمدەرمەن عاناشەكتەلمەي, جۇرەككە جەتەتىن, وي سالارلىقتۋىندىلاردى كورۋگە مۇمكىندىك السا, سول ارقىلىقازاق كينوسى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپسەنەمىز.
بىرعانىم اليقىزى
