Praim era – äleumettık jelılerde jiı aitylyp, keŋ talqylanǧan jäne dau tudyrǧan söz. Soŋǧy uaqytta qazaq kinosynyŋ şynymen de jaŋa tynysy aşyldy ma? Kinoteatr zaldary körermenge lyq toldy, halyq otandyq filmderge qaita senıp, jas rejisserler öz ünın taba bastady. Būl rasynda örleudıŋ basy ma, älde ony praim era dep atauǧa älı erte me?
Ūlttyq kinony qoldau memlekettık ortalyǧynyŋ (ŪKQMO) derekterı Qazaqstan kinosynyŋ soŋǧy jyldardaǧy ılgerıleuın aiqyn körsetedı. Soŋǧy üş jylda Qazaqstanda 119 kinojoba qolǧa alynǧan. Otandyq filmder būl kezeŋde 300-den astam halyqaralyq festivalge qatysyp, 177 jüldeielengen.
Kino salasyndaǧy memlekettık reformalar jüienı aşyq ärı tüsınıktı ettı. Barlyq baiqau elektrondy formatqa köşırılıp, jobalardy ırıkteudı jaŋartylǧan Saraptama keŋesı jürgızedı. Filmnıŋ ideialyq mazmūny men körkemdık deŋgeiın ǧana emes, onyŋ ūlttyq qūndylyqqa, äleumettık taqyrypqa jäne prokat äleuetıne sai boluyn da baǧalaidy.
Būl sandarǧa qarap qazaq kinoindustriiasynda şyn mänınde praim era bastaldy dep aita alamyz ba? Degenmen, kinonyŋ damuyn sandar emes, sapa men maǧyna anyqtaidy. Praim era degen ūrannyŋ astarynda älı de şeşılmegen mäseleler köp sekıldı.
kollaj avtory: B.Äliqyzy
FIPRESCI halyqaralyq kinosynşylar federasiiasynyŋ müşesı Ǧaliia Baijanovanyŋaituynşa, qazaqstandyq kino qazır şyn mänınde örleu kezeŋın bastan ötkerıp jatyr deuge bolatyn siiaqty, bıraq ony "tolyq güldenu däuırı" dep atauǧa älı erte.
«Bızdıŋ filmder tek Qazaqstanda emes, Qyrǧyzstan, Özbekstan, Reseide de körsetılıp jür – būl sūranystyŋ belgısı. Men kinosynşy retınde älsız jaqtardy jiı baiqaimyn, bıraq soŋǧy uaqytta özımdı qazaq kinosynyŋ nasihatşysy siiaqty sezıne bastadym. Öitkenı tabysty filmder köbeidı, bäseke artty, sapa ösıp keledı»,- deidı Ǧaliia Baijanova.
QAZAQ TILINDEGI SSENARİILER
Ūlttyq kinony qoldau memlekettık ortalyǧynyŋ (ŪKQMO) deregınşe, soŋǧy jyldary bekıtılgen jobalardyŋ 75 paiyzy qazaq tılınde jazylǧan ssenariilerge negızdelgen. Būl körsetkış – soŋǧy 5 jyldaǧy eŋ joǧary nätije. Mūndai ösım bır jaǧynan memlekettık saiasattyŋ baǧytyn aiqyndaidy: qazaq tılındegı kontentke basymdyq beru mädeni bıregeilıktı saqtau men ūlttyq kinony qoldaudyŋ ajyramas bölıgıne ainaldy. Degenmen, būl sandar kinonyŋ sapasyn avtomatty türde köterıp jıberedı deu qiyn. Sebebı, ŪKQMO-da bekıtılgen qazaq tılındegı ssenariilerdıŋ basym bölıgı ökınışke qarai, jalpy körsetılımge tolyq şyqpaidy.
kollaj avtory: B.Äliqyzy
Mädeniet jäne aqparat ministrlıgınıŋ deregınşe, kinoteatrlardaǧy qazaq tılındegı filmderdıŋ ülesı tek 20%-dy ǧana qūraidy. Būl degenımız –memlekettık qoldau alǧan tört jobanyŋ üşeuı prokatqa jetpeidı degen söz. Osy qaişylyq sapa men kommersiialyq äleuet arasyndaǧy teŋsızdıktı anyq körsetedı.
Mädeniet jäne aqparat ministrlıgınıŋ aqparaty otandyq kinoindustriiaǧa qoiylǧan naqty maqsattardy aiqyndaidy. Ministrlıktıŋ 2023-2029 jyldarǧa arnalǧan mädeni saiasat tūjyrymdamasyna säikes, 2030 jylǧa qarai kinoprokattaǧy otandyq filmderdıŋ ülesı 35%-ǧa deiın ūlǧaityluy tiıs. Alda osyndai meje tūr. Qazır elımızdıŋ kinoteatrlarynda jylyna 400-ge juyq film körsetılse, onyŋ ışınde qazaqstandyq kinonyŋ ülesı 2024 jyly 22,9%-dy (94 film) qūrady, al 2025 jyly 25%-ǧa jaqyndady.
Keibır mamandardyŋ pıkırınşe, qazaq tılınde tüsırıletın filmderdıŋ köbeiuı – kinonaryqtyŋ tabiǧi damuynyŋ nätijesı. «Qazaqfilm» studiiasynyŋ mälımetınşe, qazır öndırıste türlı janrdaǧy 12 animasiialyq joba men bırneşe körkem film bar.
Qazaq tılınıŋ kino industriia salasyndaǧy salmaǧy degende mynany eskeru kerek. Tıl – maqsat emes, qūral ǧana. Körkem filmnıŋ şynaiy qūny onyŋ aitatyn äŋgımesınde, qozǧaityn sezımınde. Qazaqşa söilegen är keiıpker, öz tılınde jazylǧan är ssenarii – körermenmen şynaiy bailanystyŋ bastamasy. Bıraq sol bailanysty saqtau üşın bır tıldıŋ özı jetkılıksız. Maŋyzdysy – jürekke jetetın oqiǧa, adamdyq emosiia, ömırdıŋ iısı bar kadrlar.
JAS REJİSSERLERDIŊ JAŊA TOLQYNY
2025 jyl debiuttık jobalarǧa erekşe nazar audaryp, jas rejisserlerge senımdılık berdı. Irıkteuden ötken kinojobalar öndırıske jıberılıp, ssenariiden bastap prokat pen distribusiiaǧa deiıngı barlyq kezeŋde qoldau tapty. Jalpy, soŋǧy üş jylda 40-tan astam jas kinematografistıŋ debiuttık jūmystary körermenge jol tartty.
kollaj avtory: B.Äliqyzy
Körermen filmdı memlekettık nemese kommersiialyq dep bölmeidı, olar emosiia ızdeidı. Kinosynşy Ǧaliia Baijanovanyŋ sözınşe, «memleket qoldau körsetken bırneşe debiutanttar prokatta jaqsy körsetkışterge qol jetkızdı». Būljaŋa tolqynǧa berılgen mümkındıktıŋ naqtynätijesı.
«Qazaqfilm» studiiasynyŋ mälımetınşe, jas rejisserlerdı qoldau – kino öndırısındegı negızgı baǧyttardyŋ bırı. Mysaly, būl ürdıs jalǧasyn tauyp, rejisser Quanyş Stahanov öz debiuttık tolyqmetrajdy tuyndysy «Bürkıtşı» filmın tüsırıp şyqty. Sonymen qatar, «Qazaqanimasiia»şyǧarmaşylyq bırlestıgınıŋ jetı jobasynda jas rejisserler men animasiia mamandary eŋbek etıp jatyr.
«Tolyq qarjylandyrudyŋ jetkılıksızdıgı kei jobalarǧa şekteu tudyryp otyr. Degenmen, bız täuelsız rejisserlermen jäne jas kinematografistermen bırlesken jūmystardy jüzege asyru üşın jaŋa serıktestık pen koproduksiialyq mümkındıkterdı belsendı ızdestırıp kelemız», - delıngen «Qazaqfilmnıŋ» resmi jauabynda.
TABYS PEN HALYQARALYQ ARENA
Otandyq kinonyŋ halyqaralyq arenadaǧy bedelınıŋ artqanyn müddelı tarap memlekettık qoldaumen bailanystyrady. Ministrlıktıŋ aqparatyna säikes, qazaqstandyq filmderdıŋ «A» klasyndaǧy halyqaralyq kinofestivalderge qatysuǧa biudjetten qarjy berıledı. 
infografika avtory: B.Äliqyzy
Būl filmder Aziialyq Oskar (Asia Pacific Screen Awards), Şanhai, Vezul (Fransiia) jäne Fantasia (Kanada) siiaqty bedeldı kinofestivalderde marapattarǧa ie boldy. Atap aitqanda, «Bauyryna salu» (23 marapat) jäne «Stepnoi volk» (9 jülde)filmderı rekordtyq körsetkışterge jettı. Sondai-aq, derektı jäne animasiialyq filmder ("Eva. Batyr qyz", "Altyn adam") de halyqaralyq deŋgeide tanyldy. Būl tabystar kino önerındegı joǧary jetıstıkterdı jäne filmderdıŋ sapasy men tanymaldyǧyn aiqyn körsetedı.
Ūlttyq kinony qoldau memlekettık ortalyǧynyŋ mälımetınşe, memlekettık tapsyryspen tüsırılgen filmderdıŋ köbı prokatta tūraqty tabys körsetıp, keŋ auditoriiaǧa jetken. Mysaly:
• «Dos-Mūqasan» filmı şamamen 425 mln teŋgememlekettık qarjylandyrumen tüsırılıp, prokatta 503 mln teŋge jinady;
• «Qaitadan» (2025) körermen qyzyǧuşylyǧynyŋ joǧary deŋgeiın körsetıp, 1 mlrd teŋgeden astam tabys äkeldı.
«Qazaqfilm» studiiasynyŋ mälımetınşe, memlekettık qoldau tek kommersiialyq tabysqa baǧyttalmaǧan, onyŋ basty maqsaty – mädeni, äleumettık jäne ideialyq tūrǧydan maŋyzdy filmderdı damytu.
Ūlttyq kinony qoldau memlekettık ortalyǧynyŋ mälımetterı boiynşa, 2023–2025 jyldar aralyǧynda QR Mädeniet jäne aqparat ministrlıgınıŋ qoldauymen 40-tan astam kinojoba jaryqqa şyqty. 2023 jyly memlekettık qarjylyq qoldauǧa 17 film ie bolsa, soŋǧy ekı jylda būl körsetkış tūraqtylyǧyn saqtap qaldy.
infografika avtory: Bırǧanym Äliqyzy
KOMEDİIа KÖP BOLYP KETKEN JOQ PA?
Qazırgı qazaq kinoindustriiasyndaǧy kommersiialyq jobalardyŋ köpşılıgı komediia janrynda tüsırıledı. Prodiuserler men rejisserler öz qarjysyn täuekelge tıgıp otyrǧandyqtan, jeŋıl ärı auditoriiaǧa tez jetetın filmderdı taŋdauǧa beiım. Kinosynşy Ǧaliia Baijanovanyŋ pıkırınşe, būl qalypty jaǧdai:
- Kommersiialyq jobalar köbıne komediia janrynda tüsırıledı, bıraq janrlyq palitra keŋeiıp keledı. Mysaly, «Dästür» qazaq kinosyna jaŋa horror janryn alyp keldı, - deidı ol.
suret: jasandy intelekt
Qazırgı taŋda «Qazaqfilm» kinostudiiasy dahalyqtyŋ talǧamy men naryq koniunkturasyna sai dramalyq, ekşn, triller, melodrama jäne basqa da kommersiialyq baǧyttaǧy filmder öndırısıne basymdyq berılgenı aitylady. Mūndai jobalar keŋ auditoriiany qamtyp, otandyq kinoindustriianyŋ naryqtyq tartymdylyǧyn arttyruǧa baǧyttalǧan. Sonymen bırge, äleumettık taqyryptaǧy jäne tarihi-körkem filmder de özektı baǧyttar qatarynda qalyp otyr.
MNU Newroom redaksiiasy ötkızgen anonimdık saualnama nätijelerı de būl tendensiiany rastaidy: körermender salmaqty ideiany köteretın filmderge köbırek män beredı, al qazırgı komediialyq jobalarda köbıne tömen deŋgeidegı qaljyŋdar kezdesedı.
MARKETİNG KİNONY QŪTQARA MA?
Alaida, otandyq kino öndırıstı qanşa jerden qarjylandyrsaq ta, ony tabysqa şyǧaratyn – būl agressivtı marketing. Bügıngı taŋda filmnıŋ körkemdık qūndylyǧynan būryn, onyŋ jarnamalyq biudjetı men äleumettık jelıdegı şuy maŋyzdy bolyp tūr. Sebebı körermendı kinoteatrǧa jeteleitın de jarnamanyŋ äserı. Alaida, bızdıŋ elde filmnıŋ tüsırılımıne ǧana memlekettık qoldau jasalady.
«Film distribusiiasyna qarajat qarastyrylmaǧan», - delıngen ministrlıktıŋ resmi jauabynda.
Būl degenımız – filmdı prokatqa şyǧaru, jarnamalau jäne marketingtık nauqandy jürgızu tolyǧymen prodiuserlerdıŋ nemese olardy satyp alǧan distribiutorlardyŋ moinynda. Kino ortalyǧy kommersiialyq emes ūiym bola otyryp, prokattan kırıs alu maqsatynda öndırılgen filmdı tıkelei öndıruşılerge satuǧa jäne barlyq qūqyqtardy beruge mümkındık beredı. Osy kırısterdıŋ 20%-y Kino ortalyǧyna audarylsa, 80%-y kino şyǧaratyn kompaniiada qalady. Būl täsıl memlekettık qoldau körsetetın elderdegı jalpy älemdık täjıribe sanalady.
Memleket distribusiiany qarjylandyrmaǧandyqtan, prodiuserler qarjylyq mäselede jyldam ärı tiımdı ädısterge jügınedı. Būl jerde ülken biudjetı bar marketingjäne tanymal blogerler men media tūlǧalardy paidalanu aldyŋǧy orynǧa şyǧady.
Agressivtı jarnama (qymbat treilerler, äleumettık jelılerdegı arnaiy nauqandar) körermennıŋ yntasyn arttyrady. Odan ärı elıktıredı. Alaida keide halyq blogerlerdıŋ jarnamasyna senıp, kinoteatrǧa barǧanda, filmnıŋ körkemdık nemese ideialyq sapasy jarnamadaǧydai äserlı bolmai, köŋılı su sepkendei basylyp qalyp jatatyn jaǧdailarda bolyp jatyr. Saldarynda, film bırınşı aptada tabys äkelgenımen, ūzaq merzımdı perspektivada otandyq kinoǧa degen jalpy senımdı tömendetedı.
Būl jaǧdai prodiuserlerdı sannan sapaǧa köşuge, iaǧni marketing biudjetınen būryn, körkemdık sapaǧa jäne şynaiy mazmūnǧa köbırek investisiia saluǧa şaqyrady.
KÖRERMENNIŊ QALAUY NE?
MNU Newsroom redaksiiasy jürgızgen anonimdık saualnamaǧa qatysqandar qazaq kinosynyŋ basty kemşılıgı – sapa men emosiianyŋ qatar ūstalmaityndyǧynda dep aşyp körsettı. Körermen üşın basty kriterii filmnıŋ jürekke tiiuı, tereŋ sezım tudyruy, ideiasy men mazmūny.
Respondentterdıŋ jauaby körsetkendei, körermen talǧamy ärtürlı. Şamamen 40%-y komediianytaŋdasa, 25%-y dramany qalaidy. Al qalǧan 35% bölıgın horror, triller, detektiv, tarihifilmder men animasiia siiaqty janrlaryn kütedıeken.
Būl statistika qazaq kinosyna janrlyq ärtürlılıkqajet ekenın aiqyn körsetedı. Äsırese, körermenderdıŋ horror nemese detektiv janrlarynyŋ azdyǧyn atap ötuı halyqtyŋ jaŋatäjıribege degen sūranysyn bıldıredı. Janrlyqkeşendılıkke baǧyttalǧan "Dästür" siiaqtyjobalardyŋ şyǧuy būl ümıttı aqtaudaǧy alǧaşqyqadam.
Körermen sonymen qatar avtorlyq jobalardyjäne jaŋa akterlerdı qoldaudyŋ maŋyzdy ekenınatap öttı. Sondai-aq saualnamaǧa qatysqandar"qazaq kinosyna tabiǧi oinaityn akterlerjetıspeitın siiaqty, köbıne tek blogerler men ärtıster tüsedı» degen bazynasyn jetkızdı.
Ötken jyly jaryq körgen «Kapitan Baitasov» filmı de būl tendensiiany rastaidy. Naqtyömırden alynǧan oqiǧa jelısıne qūrylǧan kartina el qorǧau jolyndaǧy erlık pen azamattyq paryztaqyrybyn qozǧap, prokattyŋ alǧaşqyaptalarynan-aq auditoriianyŋ ystyq yqylasynabölendı. Būl körermennıŋ salmaqty mazmūndyqabyldauǧa daiyn ekendıgınıŋ aiqyn dälelı.
Qorytyndylai kele tüigenımız, qazaq kinosyşulap jürgen praim eraǧa älı tolyq jetken joq. Bıraq kommersiialyq tabys, avtorlyq jobalarjäne janrlyq ärtürlılık arqyly kinematograftarözınıŋ naǧyz erasyn qūra alady. Bolaşaqtakörermen tek köŋıl köteretın filmdermen ǧanaşektelmei, jürekke jetetın, oi salarlyqtuyndylardy köruge mümkındık alsa, sol arqylyqazaq kinosy älemdık deŋgeige köterıledı depsenemız.
Bırǧanym Äliqyzy
