قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنا قىزىعۋشىلىق ارتىپ، ارىندى جاستاردىڭ اراسىندا كۇمبىرلەپ كۇي وينايمىن دەپ، ىنتالىلار كوبەيدى. ءدۇيىم جۇرت اراسىندا ۇلتتىق اسپاپتىڭ ناسيحاتتالۋى ءجون، ارينە. دەسەك تە، بۇل سالاداعى كاسىبي مامانداردىڭ دومبىرانىڭ قوڭىر ۇنىنە قاتىستى ۋايىمدارى بار.
كەلبەتى دومبىرا بولسا دا، تۇرپاتىنا ءۇنى ساي ەمەس دەيدى ولار. بۇل جايىندا كومپوزيتور، كۇيشى ءارى دومبىراشى، «كوڭىل تولقىنى» اتتى تانىمال كۇيدىڭ اۆتورى سەكەن تۇرىسبەكوۆ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
“قازىرگى شەبەرلەردە ىزدەنىس جوق ەمەس، بار. بىراق كەيدە بەت تاقتايدىڭ ىشىنە كەرگىش سالىنباعاننان كەيىن، دومبىرانىڭ دىبىسى از بولادى. ول ميكروفونمەن عانا شىعادى، ىشتەگى ءۇندى دىبىسى الىسقا تەپپەيدى. ال بىراق قولعا جۇمساق بولىپ كەلەدى. دىبىسى، مىسال رەتىندە، ەر بالانىڭ داۋسىمەن ايەل ادامنىڭ داۋسى سەكىلدى ايىرماشىلىعى بار — سول سەكىلدى اسەر قالدىرادى. قۇلاققا دا ءسال جۇمساقتاۋ، قوڭىر ءۇندى بەرە المايدى. كۇيشىنىڭ قالاۋىن شەبەر جاساۋ قاجەت. مىسالى، ەكى كۇيشىنى الساڭ، ءبىر دومبىراعا ەكى ءتۇرلى باعا بەرەدى. ال دومبىراشىعا، كۇيشىگە اناۋ دومبىرا بىرەۋىنە ۇناۋى مۇمكىن، بىرەۋىنە ۇناماۋى مۇمكىن. ال مەن ماقتاعان دومبىرانى وزگە جاقتىرماۋى مۇمكىن. دەگەنمەن دە، قازاقتا بارلىعى قوڭىردان تۇرادى عوي. سوزىندە دە، ۇنىندە دە — بارىندە دە قازاقتىڭ بوياۋى قوڭىر. ال، مىسالى، ءبىزدىڭ باسقا اسپاپتاردى، تەك قانا دومبىرا ەمەس، جەتىگەن ەندى جەتىلىپ كەلە جاتىر عوي. دەيتۇرعانمەن، ونىڭ دا ءۇنى — سىمنىڭ، گيتارانىڭ نەگىزى — سەنىڭ بوياۋىڭدى بەرە الماي ءجۇر. ءالى دە كوپ ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى.”
بۇل تۇستا اتاقتى كۇيشى، دومبىراشى جانعالي ءجۇزباي سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ پىكىرىن قوستاپ، تۇپكى ماسەلە دومبىرانىڭ اعاشىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«قازىرگى دومبىرالاردان قوڭىر ءۇن شىعا بەرمەيدى. سەبەبى قازىرگى اعاشتاردىڭ ءبارى – سكريپكا، ۆيولونچەل، الت سياقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى قىمبات اسپاپتاردى جاسايتىن ەۋروپالىق شەبەرلەردىڭ ىرىكتەۋىنەن وتكەن اعاشتار. مىسالى، ستراديۆاري مەن گۆارنەري سەكىلدى اتاقتى شەبەرلەردىڭ تەزىنەن وتكەن، ارنايى دايىندالعان اعاشتار بار. قازىرگى تاڭدا سول قىمبات اعاشتاردى شەبەرلەر شەت ەلدەن ساتىپ الىپ، دومبىرا جاسايدى. ارينە، ونداي دومبىرالاردىڭ ءۇنى وتە قۋاتتى، اشىق، ەسترادا مەن وركەستردە جاقسى سويلەيدى. بىراق وڭاشا تارتقاندا – نە «ناز قوڭىرعا»، نە «جايما قوڭىرعا»، نە «مايدا قوڭىرعا» كەلە المايدى. سەبەبى ول اعاش كۇيدى «جاتىرقايدى». قازاقي كۇيدىڭ ماقامى سول اعاشقا «جات». بۇل – اعاشتىڭ ءبىزدىڭ توپىراققا ءتان ەمەستىگىنەن. ال قازاقتىڭ كونە دومبىرالارىنا قاراساق: مىسالى، ابدىگەن قاسەنوۆتىڭ شەرتكەن دومبىراسى، دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ دومبىراسى – بارلىعى دا قازاق جەرىنىڭ وزىندە، ءوز توپىراعىندا وسكەن قاراعاي، ۇيەڭكى جانە تاعى باسقا جەرگىلىكتى اعاشتاردان جاسالعان».
تاڭقالارلىق جايت — كەي كەزدە تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قالاۋىنا قاراي اعاشتى سوناۋ الىس افريكا، تۇركيا نەمەسە رەسەيدەن الدىرادى ەكەن. بۇل جايىندا دومبىرا جاساۋشى، قازاقستاندىق بەلگىلى شەبەر ەرتاي بايجالعاس ايتىپ بەردى.
«بۇل – تاپسىرىس بەرۋشىگە بايلانىستى. ءبىر تاپسىرىس بەرۋشى: «ماعان قاتتى اعاشتان دومبىرا كەرەك»، – دەپ ايتۋى مۇمكىن. باسقا بىرەۋ: «شەت ەلدىڭ قىزىل اعاشىنان جاسالسا»، – دەۋى مۇمكىن. مىسالى، افريكانىڭ ەبەن نەمەسە گراب دەگەن كومىردەي قاپ-قارا اعاشتارىن سۇرايتىندار دا بار. سەبەبى ولار بويالماعان، تابيعي ءتۇستى قالايدى. ال ءوزىمىزدىڭ اعاشتاردى كوبىنەسە بوياپ قولدانامىز. لاك جاققاندا ولاردىڭ تابيعي ءتۇسى اشىلا بەرمەيدى، كوبىنە اقشىل بولىپ كورىنەدى. سوندىقتان تاپسىرىس بەرۋشىلەر كوبىنەسە ەكزوتيكالىق اعاشتاردى تاڭدايدى. ەكزوتيكالىق دەگەنىمىز – تروپيكالىق ايماقتاردا، تاياۋ شىعىستا وسەتىن اعاشتار».
دومبىرانىڭ باعاسى قولدانىلعان اعاشىنىڭ تۇرىنە، جاسالۋ ءتاسىلى مەن شەبەردىڭ دەڭگەيىنە قاراي 15 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ، 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. ال ەڭ قىمبات دومبىرا قانشا تەڭگەگە باعالانعانىن بىلەسىز بە؟
فوتو: سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ دومبىرالارى
قازاقستانداعى ەڭ قىمبات دومبىرا دەپ سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ قولىنداعى رومونەنكونىڭ دومبىراسىن اتاۋعا بولادى. بۇل دومبىرانى العىسى كەلگەندەر ءتىپتى 1 ميلليون دوللار ۇسىنىپتى.
“تەنتەك شوقپار جينايدى” دەگەندەي، 16 دومبىرام بار. مۋزەيگە دە سۇراپ جاتىر، بىرەۋىن دە بەرمەدىم. مەن ونى نەلىكتەن مۋزەيگە تابىستاۋىم كەرەك؟ دومبىرا دەگەن — وينايتىن زات، مۋزەيدە تۇراتىن زات ەمەس.مەندەگى رومونەنكونىڭ دومبىراسىن ميلليون دوللارعا باعالاعاندا دا، مەن بەرگەن جوق ەدىم. ول دومبىرام ۇلكەن كىسىگە كەرەك بولدى دا، وعان باسقا ءبىر ادام كوڭىلىن تابامىن دەپ، سول مەندەگى دومبىرانى الىپ بەرمەكشى بولعان. سوندىقتان ول دومبىرادا باعا بولمايدى، قۇن بولمايدى. ءستراديۆاريدىڭ سكريپكاسىنىڭ ءوزىن الدىڭعى جىلى اۋكتسيوندا ون ءتورت ميلليون ءۇش ءجۇز ەۋروعا باعالادى. ول سكريپكادان قازاقتىڭ دومبىراسىنىڭ قاي جەرى كەم؟”
قازاقپەن بىتە قايناعان،قازاقيلىقتىڭ قاينار كوزى دومبىرا ءبىزدىڭ ءتىلىمىز دە،ءۇنىمىز دە. كوكىرەگى شەجىرەگە تولى بۇل اسپاپ ۇلتىمىزبەن بىرگە قايناپ،الداعى ۋاقىتتا زامانعا ساي سايلانىپ، وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن دەيدى، ەرتاي بايجالعاس.
ء«يا، ارينە، پروگرەسس ەشقاشان توقتامايدى. بۇرىنعى زاماندا دا دومبىرا تالاي وزگەرىستەرگە ۇشىراعان. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا، دومبىرانى ەستراداعا ەنگىزۋ ءۇشىن رومونەنكو دەگەن كىسى دومبىرانى شاناققا ءبولىپ شىعاردى. وعان دەيىن دومبىرانىڭ ءبارى شابىلعان بولاتىن – ياعني موينىنان باستاپ كىندىگىنە دەيىن تۇتاس، بىتەۋ شابىلاتىن ەدى. كەيىن ەستراداعا بەيىمدەۋ ءۇشىن دومبىرانىڭ شاناعىن جىڭىشكەرتىپ، كەسىپ وتىرىپ فورماسىن وزگەرتتى. سول سەكىلدى قازىر دە دومبىرا ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جاتىر. ەلەكتروندى دومبىرالار دا شىعىپ جاتىر. بۇنى ءبىز زامان اعىمىنا ساي دامۋ دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. الايدا ءبىز، شەبەرلەر، دومبىرانىڭ ءۇنىن – دالا ءۇنىن، اتتىڭ ءدۇبىرىن جوعالتپاي، قازىرگى دومبىرالاردى دا ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت».
سايىپ كەلگەندە، قولدا باردى جوعالتىپ الماۋ، باعزىدان جەتكەن باعاسىز مۇرانى ساقتاپ، سول تىزبەكتەن تايماۋ - كەلەلى ءىس.
مارات باتىرحان
