Qazaqtyŋ qara dombyrasyna qyzyǧuşylyq artyp, aryndy jastardyŋ arasynda kümbırlep küi oinaimyn dep, yntalylar köbeidı. Düiım jūrt arasynda ūlttyq aspaptyŋ nasihattaluy jön, ärine. Desek te, būl saladaǧy käsıbi mamandardyŋ dombyranyŋ qoŋyr ünıne qatysty uaiymdary bar.
Kelbetı dombyra bolsa da, tūrpatyna ünı sai emes deidı olar. Būl jaiynda kompozitor, küişı ärı dombyraşy, «Köŋıl tolqyny» atty tanymal küidıŋ avtory Seken Tūrysbekov öz pıkırın bıldırdı.
“Qazırgı şeberlerde ızdenıs joq emes, bar. Bıraq keide bet taqtaidyŋ ışıne kergış salynbaǧannan keiın, dombyranyŋ dybysy az bolady. Ol mikrofonmen ǧana şyǧady, ıştegı ündı dybysy alysqa teppeidı. Al bıraq qolǧa jūmsaq bolyp keledı. Dybysy, mysal retınde, er balanyŋ dausymen äiel adamnyŋ dausy sekıldı aiyrmaşylyǧy bar — sol sekıldı äser qaldyrady. Qūlaqqa da säl jūmsaqtau, qoŋyr ündı bere almaidy. Küişınıŋ qalauyn şeber jasau qajet. Mysaly, ekı küişını alsaŋ, bır dombyraǧa ekı türlı baǧa beredı. Al dombyraşyǧa, küişıge anau dombyra bıreuıne ūnauy mümkın, bıreuıne ūnamauy mümkın. Al men maqtaǧan dombyrany özge jaqtyrmauy mümkın. Degenmen de, qazaqta barlyǧy qoŋyrdan tūrady ǧoi. Sözınde de, ünınde de — bärınde de qazaqtyŋ boiauy qoŋyr. Al, mysaly, bızdıŋ basqa aspaptardy, tek qana dombyra emes, jetıgen endı jetılıp kele jatyr ǧoi. Deitūrǧanmen, onyŋ da ünı — symnyŋ, gitaranyŋ negızı — senıŋ boiauyŋdy bere almai jür. Älı de köp ızdenıstı talap etedı.”
Būl tūsta ataqty küişı, dombyraşy Janǧali Jüzbai Seken Tūrysbekovtyŋ pıkırın qostap, tüpkı mäsele dombyranyŋ aǧaşynda ekenın atap öttı.
«Qazırgı dombyralardan qoŋyr ün şyǧa bermeidı. Sebebı qazırgı aǧaştardyŋ bärı – skripka, violonchel, alt siiaqty älemdık deŋgeidegı qymbat aspaptardy jasaityn europalyq şeberlerdıŋ ırıkteuınen ötken aǧaştar. Mysaly, Stradivari men Gvarneri sekıldı ataqty şeberlerdıŋ tezınen ötken, arnaiy daiyndalǧan aǧaştar bar. Qazırgı taŋda sol qymbat aǧaştardy şeberler şet elden satyp alyp, dombyra jasaidy. Ärine, ondai dombyralardyŋ ünı öte quatty, aşyq, estrada men orkestrde jaqsy söileidı. Bıraq oŋaşa tartqanda – ne «naz qoŋyrǧa», ne «jaima qoŋyrǧa», ne «maida qoŋyrǧa» kele almaidy. Sebebı ol aǧaş küidı «jatyrqaidy». Qazaqi küidıŋ maqamy sol aǧaşqa «jat». Būl – aǧaştyŋ bızdıŋ topyraqqa tän emestıgınen. Al qazaqtyŋ köne dombyralaryna qarasaq: mysaly, Äbdıgen Qasenovtyŋ şertken dombyrasy, Dina Nūrpeiısovanyŋ dombyrasy – barlyǧy da qazaq jerınıŋ özınde, öz topyraǧynda ösken qaraǧai, üieŋkı jäne taǧy basqa jergılıktı aǧaştardan jasalǧan».
Taŋqalarlyq jait — kei kezde tapsyrys beruşınıŋ qalauyna qarai aǧaşty sonau alys Afrika, Türkiia nemese Reseiden aldyrady eken. Būl jaiynda dombyra jasauşy, qazaqstandyq belgılı şeber Ertai Baijalǧas aityp berdı.
«Būl – tapsyrys beruşıge bailanysty. Bır tapsyrys beruşı: «Maǧan qatty aǧaştan dombyra kerek», – dep aituy mümkın. Basqa bıreu: «Şet eldıŋ qyzyl aǧaşynan jasalsa», – deuı mümkın. Mysaly, Afrikanyŋ eben nemese grab degen kömırdei qap-qara aǧaştaryn sūraityndar da bar. Sebebı olar boialmaǧan, tabiǧi tüstı qalaidy. Al özımızdıŋ aǧaştardy köbınese boiap qoldanamyz. Lak jaqqanda olardyŋ tabiǧi tüsı aşyla bermeidı, köbıne aqşyl bolyp körınedı. Sondyqtan tapsyrys beruşıler köbınese ekzotikalyq aǧaştardy taŋdaidy. Ekzotikalyq degenımız – tropikalyq aimaqtarda, Taiau Şyǧysta ösetın aǧaştar».
Dombyranyŋ baǧasy qoldanylǧan aǧaşynyŋ türıne, jasalu täsılı men şeberdıŋ deŋgeiıne qarai 15 myŋ teŋgeden bastalyp, 1 million teŋgege deiın jetedı. Al eŋ qymbat dombyra qanşa teŋgege baǧalanǧanyn bılesız be?
Foto: Seken Tūrysbekovtyŋ dombyralary
Qazaqstandaǧy eŋ qymbat dombyra dep Seken Tūrysbekovtyŋ qolyndaǧy Romonenkonyŋ dombyrasyn atauǧa bolady. Būl dombyrany alǧysy kelgender tıptı 1 million dollar ūsynypty.
“Tentek şoqpar jinaidy” degendei, 16 dombyram bar. Muzeige de sūrap jatyr, bıreuın de bermedım. Men ony nelıkten muzeige tabystauym kerek? Dombyra degen — oinaityn zat, muzeide tūratyn zat emes.Mendegı Romonenkonyŋ dombyrasyn million dollarǧa baǧalaǧanda da, men bergen joq edım. Ol dombyram ülken kısıge kerek boldy da, oǧan basqa bır adam köŋılın tabamyn dep, sol mendegı dombyrany alyp bermekşı bolǧan. Sondyqtan ol dombyrada baǧa bolmaidy, qūn bolmaidy. Stradivaridıŋ skripkasynyŋ özın aldyŋǧy jyly auksionda on tört million üş jüz euroǧa baǧalady. Ol skripkadan qazaqtyŋ dombyrasynyŋ qai jerı kem?”
Qazaqpen bıte qainaǧan,qazaqilyqtyŋ qainar közı dombyra bızdıŋ tılımız de,ünımız de. Kökıregı şejırege toly būl aspap ūltymyzben bırge qainap,aldaǧy uaqytta zamanǧa sai sailanyp, özgerıske ūşyrauy mümkın deidı, Ertai Baijalǧas.
«İä, ärine, progress eşqaşan toqtamaidy. Būrynǧy zamanda da dombyra talai özgerısterge ūşyraǧan. Jiyrmasynşy ǧasyrdyŋ bel ortasynda, dombyrany estradaǧa engızu üşın Romonenko degen kısı dombyrany şanaqqa bölıp şyǧardy. Oǧan deiın dombyranyŋ bärı şabylǧan bolatyn – iaǧni moinynan bastap kındıgıne deiın tūtas, bıteu şabylatyn edı. Keiın estradaǧa beiımdeu üşın dombyranyŋ şanaǧyn jıŋışkertıp, kesıp otyryp formasyn özgerttı. Sol sekıldı qazır de dombyra ülken özgerısterge ūşyrap jatyr. Elektrondy dombyralar da şyǧyp jatyr. Būny bız zaman aǧymyna sai damu dep tüsınuımız kerek. Alaida bız, şeberler, dombyranyŋ ünın – dala ünın, attyŋ dübırın joǧaltpai, qazırgı dombyralardy da saqtap qaluǧa tyrysuymyz qajet».
Saiyp kelgende, qolda bardy joǧaltyp almau, baǧzydan jetken baǧasyz mūrany saqtap, sol tızbekten taimau - kelelı ıs.
Marat Batyrhan
