جول اپاتتارىنىڭ ارتۋى تەك جۇرگىزۋشىلەردىڭ قاتەلىگىنەن ەمەس، جىلدام ءوسىپ جاتقان كولىك اعىمىنا ساي كەلمەيتىن ينفراقۇرىلىم مەن ءالسىز باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ سالدارىنان دا بولىپ وتىر.
ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان جولدارىندا ون مىڭعا جۋىق ادام قازا تاۋىپ، جارالانعاندار سانى دا جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. 2025 جىلى جول-كولىك وقيعالارى 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوبەيىپ، 22 501-گە جەتتى.
زاڭ مەن ءتارتىپ نەگە ىسكە اسپاي جاتىر؟
«جىلدامدىعىمدى اسىرعان جوقپىن. سوعان قاراماستان جۇك كولىگىمەن سوقتىعىسۋعا ءسال قالدىم… ءبىر سەكۋند. ءبىر عانا قاتەلىك ءبارىن وزگەرتۋى مۇمكىن ەدى»، - دەيدى جيىرما جىلدىق تاجىريبەسى بار تاكسي جۇرگىزۋشىسى اسەم باكىشەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، قالا سىرتىنداعى جولداردا جىلدامدىقتى ساقتاۋ – ەڭ باستى تالاپ. قالانىڭ ىشىندە اپاتتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بولسا، تراسسادا ءار قاتە شەشىم قاۋىپتى سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن.
جۇرگىزۋشىلەردىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ەلەمەيتىندەرى، رەسمي دەرەكتەردەن كورىنىس تابادى. جول ەرەجەسىن بۇزۋدىڭ 70%-دان استامى ارنايى كامەرالار ارقىلى تىركەلەدى، ال پاترۋلدىك كولىكتەرگە ورناتىلعان رادار سانى 456-عا جەتكەن. دەگەنمەن، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، جىل سايىن ەلىمىزدە 13 ميلليوننان استام جول ەرەجەسىن بۇزۋ فاكتىسى تىركەلگەن. اپاتقا سەبەپ بولاتىن نەگىزگى زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتورلار قاتارىندا:
60% – جىلدامدىقتى اسىرۋ
28% – قارسى جولاققا شىعۋ
قالعان بولىگى – باسقا ەرەجەنى بۇزۋ تۇرلەرى
بەس جىلدان بەرى قالاارالىق تاسىمالداۋ قىزمەتىمەن اينالىسىپ جۇرگەن تاعى ءبىر جۇرگىزۋشى جاعدايدى بىزگە بىلاي سيپاتتاپ بەردى:
«كوپ جۇرگىزۋشىلەر تراسسادا جىلدامدىقتى تەك كامەرا نەمەسە پاترۋل كورىنگەندە عانا تومەندەتەدى. باقىلاۋ جوق جەردە 120–140 كم/ساع دەيىن اسىرىپ، قاجەت كەزدە 60 كم/ساع-قا دەيىن باسەڭدەتەدى»، - دەيدى ول.
جولداعى قاۋىپسىزدىك تەك جىلدامدىقتى اسىرۋعا بايلانىستى ەمەس، ەرەجەنى ساقتاماۋدىڭ سالدارى بىرقاتار اۋىر اپاتتارعا اكەلىپ وتىر. سول اپاتتاردىڭ ىشىندە قوعامدا ەڭ كوپ تالقىلاناتىنى – Toyota Alphard كولىگىمەن بايلانىستى وقيعالار.
رەسمي تۇردە 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە وڭ ءرولدى كولىكتەردى تاكسي رەتىندە پايدالانۋعا تىيىم سالىندى. الايدا حالىق اراسىندا “اجال كولىگى” اتالىپ كەتكەن Alphard ماركاسى ۇكىمەت پەن قوعام نازارىنان تىس قالعان ەمەس. سەبەبى سوڭعى جىلدارى ءدال وسى كولىكپەن بايلانىستى اپاتتار سانى كۇرت وسۋدە.
اتاپ وتسەك:
24 شىلدە – استانا–قاراعاندى–الماتى تراسساسىندا Alphard ەكسكاۆاتورعا سوعىلىپ، 4 ادام قازا تاپتى، 2 ادام جارالاندى.
25 شىلدە – KAZ-06 تراسساسىندا ءدال وسىنداي كولىك جىلدامدىقتى شامادان تىس اسىرىپ، جوندەۋ ءجۇرىپ جاتقان بولىككە كىرىپ كەتىپ، 6 ادام كوز جۇمدى، 2 ادام جارالاندى
ايتا بەرسەك مۇنداي مىسالدار كوپ.وسى وقيعالاردان كەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايىروۆ Alphard كولىكتەرىنە تولىق تىيىم سالۋدى ۇسىندى:
ء«بىز تاكسيستەردىڭ دە بالا-شاعاسى بار ەكەندىگىن، ولار وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن جانۇشىرىپ جۇرگەندىگىن تۇسىنەمىز. بىراق باسقا ازاماتتاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ اقشا تابۋ - كۇنا»، - دەيدى ول.
زاڭ جۇزىندە شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەنىمەن، كوپتەگەن جۇرگىزۋشىلەر وڭ ءرولدى Alphard كولىگىمەن تاسىمال جاساۋدى جالعاستىرىپ وتىر. 5 جىلدىق تاجىريبەسى بار جۇرگىزۋشىنىڭ ايتۋىنشا:
«شىندىعىنا كەلسەك، زاڭعا جۇرگىزۋشىلەر قۇلاق اسپايدى. ولار رەسمي تاكسي سەرۆيسىنە تىركەلمەي، تاپسىرىستى ءوز بەتىنشە قابىلدايدى. اسىرەسە Alphard كولىگىمەن جولعا شىعاتىندار كوپ. امال قانشا؟ وتباسىن اسىراۋ كەرەك، اقشا تابۋ كەرەك»، - دەيدى ول.
ونلاين پلاتفورمالاردا قالاارالىق تاسىمالداۋدى ۇسىناتىن وڭ ءرولدى Alphard كولىكتەرى ءجيى كەزدەسەدى.
بۇل كورىنىس باقىلاۋدىڭ اقساپ تۇرعانىن انىق كورسەتەدى. زاڭ جۇرگىزۋشىلەرگە شەكتەۋ ەنگىزسە دە، كوپشىلىك ءالى دە ەرەجە بۇزۋدان قورىقپايدى. «مەنىڭ باسىما بۇنداي وقيعا تۇسپەيدى» دەگەن جالعان سەنىم - جولداعى ورنى قايتپاس قايعىعا اكەلەتىن ارەكەتتىڭ باستاماسى.
جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاعدايىن كىم تەكسەرەدى؟
“تراسساعا شارشاڭقى كۇيدە شىققان بولاتىنمىن. ءبىر ساتكە كوزىم جۇمىلىپ كەتىپ، شامامەن 10 مينۋت بويى كولىكتى ۇيقىلى-وياۋ ايداپ كەلە جاتقانىمدى ءتۇسىندىم. سول كەزدە عانا ۇيقىم شايداي اشىلدى. قۋانىشقا وراي، ەشقانداي اپاتقا ۇشىرامادىم”، – دەيدى تاكسي جۇرگىزۋشىسى اسەم باكيشەۆا.
جۇرگىزۋشىلەر ۇيقى مەن دەمالىسقا سالعىرت قاراپ، بۇل فاكتوردىڭ قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ەلەمەيدى. ماسەلەن قوستاناي ماڭىنداعى تراسسادا بولعان قايعىلى وقيعاعا دا وسىنداي جاعداي سەبەپ بولدى. جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى رولدە ۇيىقتاپ كەتىپ، مينيۆەنگە سوقتىعىسقان. وقيعا ورنىندا ءۇش ادام قازا تاۋىپ، جۇرگىزۋشى كەيىن 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
قر كولىك مينيسترلىگى مەن ءىىم جول قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار ەنگىزىپ جاتىر. كولىكتەردى باقىلاۋعا ارنالعان درونداردى قوستى، “جاسىرىن پاترۋلدەۋ” ادىسىنە كوشتى، تاحوگراف قولدانۋدى مىندەتتەدى. بىراق ازىرگە ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەي تۇر.
“باقىلاۋ بار، بىراق تراسساعا شىعار الدىندا جاعدايىمىزدى نەمەسە شارشاۋ دەڭگەيىمىزدى ەشكىم تەكسەرمەيدى. تەكسەرىس بار، بىراق ءجيى ەمەس”، – دەيدى تاكسي جۇرگىزۋشىسى.
ساپاسىز جولدىڭ سالماعى اۋىر
ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىلمەگەنى – جان تۇرشىكتىرەرلىك اپاتتارعا الىپ كەلەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، رەسپۋبليكا ماگيسترالدارىنىڭ نەبارى 12%-ى عانا قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي كەلەدى. سوڭعى جىلدارى اۆتوپاركتىڭ 4,1 ملن-نان 5,5 ملن كولىككە دەيىن ارتۋى جانە ترانزيتتىك اعىمنىڭ جىلىنا 3 ميلليونعا جەتۋى جول جۇكتەمەسىنە ودان ءارى سالماق تۇسىرۋدە.
اياقتالماي قالعان جول بولىكتەرى، ءوشىپ-توزعان جول بەلگىلەرى، قورشاۋلاردىڭ جوقتىعى، مەن جارىقتاندىرۋدىڭ جەتىسپەۋى جۇرگىزۋشىلەردىڭ قوزعالىستى ءدال باعالاۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. قر ءىىم-ءنىڭ دەرەگىنشە، رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولدارعا ءالى دە 3 مىڭ شاقىرىم قورشاۋ، 500 شام، 38 مىڭنان استام جول بەلگىسىن ورناتۋ كەرەك.
ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىنىڭ ايقىن كورىنىسى – ومبى-مايقاپشاعاي تراسساسى. تراسسانىڭ وسى جىلى رەسمي تۇردە اشىلعانىنا قاراماستان، جۇرگىزۋشىلەر بۇل باعىتتا ءالى دە ويىق-شۇڭقىرلار مەن جارىقتاندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا ءجيى شاعىمدانادى. ال قارلى بوران كەزىندە قوزعالىس جاساۋ مۇمكىندىگى ودان سايىن تەجەلە تۇسەدى.
سوڭعى ايلاردا ءدال وسى تراسسادا ادام شىعىنىنا الىپ كەلگەن بىرنەشە قايعىلى وقيعا تىركەلدى: 4 قازاندا – ءتورت ادام، 2 قاراشادا – ءۇش ادام جانە 25 قاراشادا تاعى ءۇش ادام قازا تاپتى. ءبىر باعىتتا بىرنەشە اپاتتىڭ ءدال وسىلاي قاتارىنان بولۋى - كەزدەيسوقتىق ەمەس، جولدا جۇيەلى قاۋىپ بار ەكەنىن انىق كورسەتەتىن دابىل.
تاۋەلسىز اۆتوكولىك وداعىنىڭ (تاو) توراعاسى ەدۋارد ەدوكوۆتىڭ ايتۋىنشا، تراسسالاردا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم، اسىرەسە بولگىش توسقاۋىلداردىڭ ورناتىلۋى جۇرگىزۋشىلەردىڭ قارسى جولاققا شىعۋىن فيزيكالىق تۇرعىدان شەكتەيدى:
“تراسسالاردا بارەرلەردىڭ بولۋى اۋىر جانە ادام ولىمىمەن اياقتالاتىن اپاتتاردىڭ سانىن ەداۋىر ازايتار ەدى. سوندىقتان وسىنداي قورشاۋلاردى ەڭ قاۋىپتى ۋچاسكەلەردەن باستاپ ورناتۋ قاجەت”، - دەيدى ول.
قارسى جولاققا شىعۋ بۇگىندە ەڭ اۋىر اپاتقا الىپ كەلەتىن مانەۆردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر.
11 قازان كۇنى، پاۆلودار وبلىسىندا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى مەن تار جولدىڭ اسەرىنەن ۆاز-2110 جۇرگىزۋشىسى كولىكتى باسقارا الماي، قارسى باعىتقا شىعىپ كەتۋى سالدارىنان ەكى ادام كوز جۇمدى.
اقمولا وبلىستىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ وكىلى نۇرلان جاڭاباەۆتىڭ ايتۋىنشا، جول اپاتتارىنا ءجيى الىپ كەلەتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى - قايتا باسىپ وزۋ كەزىندە قارسى جولاققا شىعۋ ەكەن.
زاڭگەر جول-كولىك وقيعاسى، جارىقتاندىرۋ نەمەسە قورشاۋلاردىڭ بولماۋى سەكىلدى تەحنيكالىق جاعدايدان تۋىنداسا سوت ۇكىمى بۇل جايتتى ەسكەرەتىنىن ايتتى:
«ەگەر تەرگەۋ بارىسىندا جول اپاتى ينفراقۇرىلىمدىق كەمشىلىكتەر سالدارىنان بولعانى دالەلدەنسە، جاۋاپكەرشىلىك تەك جۇرگىزۋشىگە ەمەس، جولدى كۇتىپ-ۇستاۋعا مىندەتتى ۇيىمدار مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن لاۋازىمدى تۇلعالارعا دا جۇكتەلەدى» ، - دەيدى ول.
مىسالعا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر، جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاۋاپسىز ارەكەتتەرى مەن جولدىڭ ناشار ساپاسى ۇشتاسقاندا، اپاتتاردىڭ سالدارى الدەقايدا اۋىر بولاتىنىن كورسەتەدى.
حالىقارالىق تاجىريبەدەن نە تۇيۋگە بولادى؟
قازاقستاندا جول اپاتى وقيعالارى نورۆەگيا كورسەتكىشتەرىمەن سالىستىرعاندا التى ەسە ءجيى بولادى. وسىنداي ايىرماشىلىقتىڭ باستى سەبەپتەرىنە توقتالا كەتسەك:
ءبىرىنشى جانە باستى باعىت - ينفراقۇرىلىم. نورۆەگيانىڭ ماگيسترالدىق جولدارىنا تولىقتاي قورشاۋلار ورناتىلعان. ياعني بۇل ارەكەت قاراما-قارسى باعىتتاعى سوقتىعىستاردى ايتارلىقتاي ازايتادى. سونىمەن قاتار، كۇتپەگەن بۇرىلىستار مەن تار جولداردىڭ ورنىنا توننەل مەن كوپىرلەر سالىنعان. مۇنداي تالاپتار ەۋروپالىق توننەل اسسوتسياتسياسىنىڭ ستاندارتتارىنا دا سايكەس كەلەدى.
جولداردىڭ كوپشىلىگى جارىقتاندىرىلعان جانە، قاجەتتى باقىلاۋ شارالارىمەن جەتىلدىرىلگەن. كامەرالار ارقىلى ورتاشا جىلدامدىق باقىلانىپ وتىرادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى شارا، كوممەرتسيالىق كولىكتەر مىندەتتى تۇردە ەلەكتروندىق تاحوگرافتارمەن جابدىقتالعان. ال تراسسا بويىنا ءار 15–25 شاقىرىم سايىن دەمالىس ورىندارى ورناتىلعان.
ستاتيستيكا كورسەتكەندەي، اپاتتاردىڭ باستى سەبەپتەرى جىلدامدىقتى اسىرۋ مەن قارسى جولاققا شىعۋ بولعانىمەن، ولاردىڭ تۇپكى فاكتورلارى ساپاسىز ينفراقۇرىلىم مەن جەتكىلىكسىز باقىلاۋ. ومبى–مايقاپشاعاي تراسساسىنداعى قايعىلى وقيعالار، Alphard كولىكتەرىمەن ءجيى بولاتىن اپاتتار، سونداي-اق جۇرگىزۋشىلەردىڭ شارشاۋى مەن دەمالىستىڭ جەتىسپەۋشىلىگى - وسى ماسەلەنىڭ ناقتى دالەلى.
تاۋەلسىز اۆتوكولىك وداعىنىڭ توراعاسى ەدۋارد ەدوكوۆتىڭ سوزىنشە، جول اپاتىنان بولاتىن ءولىم سانىن ازايتۋدىڭ ەشقانداي “سيقىرلى” ءادىسى جوق. مۇنى تەك ءۇش باعىتتى بىرگە دامىتۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى:
“جۇرگىزۋشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر – جول قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارى. جۇرگىزۋشىلەر جىلدامدىقتى قاتاڭ باقىلاپ، ەرەجەنى ساقتاۋى كەرەك. ال جاياۋ جۇرگىنشىلەر بەلگىلەنگەن وتكەلدەردى عانا پايدالانىپ، قوزعالىسقا مۇقيات بولسا، اپات سانى ايتارلىقتاي ازايار ەدى.
جول پوليتسياسى - قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى كۇش. قاۋىپتى ايماقتاردى پاترۋلدەۋ، قوزعالىستى قاداعالاۋ جانە جولداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ادام ءومىرىن ساقتاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى.
جول ينفراقۇرىلىمى – جارىقتاندىرۋ، قورشاۋار مەن جول بەلگىلەرىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى قايعىلى وقيعالاردى الدىنا الۋعا كومەكتەسەدى”-, دەيدى ول.
حاديشا ەلەۋسىن
